वेताल…

कविता – वेताल
उदयन वाजपेयी

काव्यवाचन
तन्वी अमित

ओढणी ह्या विषयावर किती लिहिले गेले आहे पण ह्या ओढणीला कवी ‘वेताल’ संबोधतो तेव्हा ती कविता वेगळी ठरते.

वेताल

आजच्या मार्मोरिस मध्ये.

नक्की ऐका.

प्रतिक्रियांच्या प्रतिक्षेत….

Do like share n Subscribe to the channel ✨

तुम मेरे कौन हो :-

तुम मेरे कौन हो
धर्मवीर भारती

काव्यवाचन
तन्वी अमित

कनुप्रिया… धर्मवीर भारतींची अभिजात कलाकृती. राधेच्या स्त्रीमनाची आंदोलनं समर्थपणे मांडणारं काव्य. ह्या विलक्षण संग्रहातील

तुम मेरे कौन हो

आजच्या मार्मोरिस मध्ये.

नक्की ऐका.

प्रतिक्रियांच्या प्रतिक्षेत…

Please like, Share n Subscribe to the channel.

जो मेरे घर कभी नहीं आयेंगे….

जो मेरे घर कभी नहीं आएँगे
विनोद कुमार शुक्ल

सादरीकरण –
तन्वी अमित

नवं वर्ष नवा प्रयत्न ✨
कवितेला पुन्हा भेटण्याचा…

विनोद कुमार शुक्ल, हिंदी कवितेतील एक अग्रगण्य नाव. 2021 या नव्या वर्षाची सुरुवात आपण सगळेच वेग-वेगळे संकल्प करून करणार आहोत त्यातलाच एक संकल्प म्हणावा अशी ही एक कविता.

कवीच्या जन्मदिवशी त्या कवीची कविता वाचून नव्या वर्षाच्या एका संकल्पाला मी ही सुरुवात करत आहे…

प्रतिक्रियांच्या प्रतिक्षेत…

नक्की ऐका.

Please like, Share n Subscribe to the channel.

थोड़ा-सा… काव्यवाचन

थोड़ा – सा
अशोक वाजपेयी

सादरीकरण
तन्वी अमित

समकालीन हिंदी साहित्यातील एक प्रमुख नाव – अशोक वाजपेयी. पूर्व प्रशासकीय अधिकारी असणाऱ्या अशोक वाजपेयी यांनी कवितेतील सफलता आणि सार्थकता याचे अतिशय उत्तम विवेचन कायमच केलेले आहे. त्यांच्या अनेक उत्तमोत्तम कवितांपैकी थोड़ा- सा या काव्याचे सादरीकरण आजच्या मार्मोरिस मध्ये.

नक्की ऐका.

Please like, Share n Subscribe to the channel.

सखि वे मुझसे कह कर जाते… काव्यवाचन

सखि, वे मुझसे कह कर जाते
मैथिलीशरण गुप्त

सादरीकरण
तन्वी अमित

हिंदी साहित्यातील एक मानाचे नाव. मैथिलीशरण गुप्त. सखि वे मुझसे कह कर जाते ह्या त्यांच्या लक्षणीय काव्यात त्यांनी सिद्धार्थ गौतमाची पत्नी यशोधरेचं मनोगत व्यक्त केले आहे.

यशोधरेच्या ह्या रुपातील भेट मार्मोरिस मध्ये.

नक्की ऐका.

Please like, Share n Subscribe to the channel.

ट्विंकल स्टार:

अनंत चतुर्दशी… दोन चर्चांनी वेढलेली. नेहमीप्रमाणे वाजतगाजत विसर्जन होत नाहीये म्हणून सुखावलेल्या आणि हळहळणाऱ्या चर्चा. आपण दोन्ही चर्चा वाचाव्यात किंवा तेही करू नये वगैरे तिसऱ्या मितीत…

घरात बाप्पा आहे अजून. त्याला निरोप देणे जमत नाहीये, म्हणूनच की काय मी शांतपणे गॅलरीत येऊन बसलेय. इथेही चर्चा पाठ सोडत नाहीये, विषय बदललाय इतकंच. बिल्डींग मधल्या कुठल्यातरी एक काकू दुसऱ्या काकूंना गव्हातांदळाला कीड लागू नये म्हणूनचे उपाय यावर काहीतरी सांगतायत, आणि दुसऱ्या काकू काहीतरी प्रतिक्रिया देत आहेत. अर्थात ह्या चर्चेबाबतही तिसरीच मिती निवडल्यामुळे चर्चेचा उत्तरार्ध माझ्यापर्यंत पोहोचू नये हे आपोआप साधले जाईल… प्रत्येकाचे विषय वेगवेगळे… गर्दीतून आपल्याला नेमकं काय ऐकू यावं हे ही प्रत्येकाचे ठरलेलं असतं.

या सगळ्या गर्दी गडबडीत एक अतिशय उत्साहाचा प्रामाणिक स्वर मात्र माझ्या पर्यंतची वाट काढून येतोय…

Twinkle twinkle Little star
गणपती बाप्पा Super Star

चिमुरड्यांची एक फौज बाप्पाला निरोप द्यायला निघालेली आहे… मुलांनी मास्क लावलेला असला तरी त्यांचा उत्साह माझ्यापर्यंत सहज येऊन पोहोचणारा…

गणपती बाप्पाला सुपरस्टार ठरवणारी नव्या पिढीची ही नवीच हाक मला नक्कीच आवडतेय. या हाकेत मी रमतेय तोवर मन मात्र धावत्या पावलांनी मनमाडच्या आमच्या कॉलनीत कधीच जाऊन पोहोचलं आहे… साधारण या मुलांच्याच वयाची मीही होते तेव्हा आमच्या कॉलनीला अगदी लागूनच असलेल्या हुडको या वसाहतीच्या मधोमध असणाऱ्या विहिरीत बहुतेक सगळ्यांच्या गणपतींचे विसर्जन व्हायचं… हुडको ही एकसारख्या घरांची वसाहत. आमच्या घरापासून विहिरी पर्यंतचे अंतर साधारण दोनशे किंवा तीनशे मीटर असावं पण बाप्पाला निरोप द्यायला जातांना ते पार करायला मात्र बराच वेळ लागत होता… अर्थात हे अंतर मोजले ते आत्ता, तेव्हा मात्र ह्या काकूंच्या घरापासून त्या काकुंचं घर ओलांडलं की पुढे मैत्रिणीचं घर, ते मागे गेलं की आलीच विहीर असं काहीसं समीकरण होतं…

वाटेवर गणपती बाप्पा मोरयाचा गजर आणि पुढल्या वर्षी लवकर या ही विनंती सारं जसं ठरलेलं… रस्त्यावरचे ओळखीचे अनोळखी सगळेच मग बाप्पाच्या धाग्यानी बांधले जायचे. तो तेव्हा आमच्यातला एक होता… एक-दोन-तीन-चार वर त्याचा जयजयकार व्हायचा, अर्धा लाडू चंद्रावर तेव्हा आमचा बाप्पा उंदरावर असायचा… विहिरीपाशी खिरापत, वाटली डाळ, खोबरं असा प्रसाद खात आरतीचा एक मोठा जयघोष होत मूर्ती पाण्यात सोडली जायची आणि परतीच्या वाटेवर मात्र आमचा बाप्पा गावाला गेल्यामुळे चैन पडेना आम्हाला अशी बहुतेक सगळ्यांचीच भावना असायची…

मनमाड सुटलं तसं मग नासिक, औरंगाबाद, कोकणातलं रोहा, मस्कतला भर अरबी समुद्रात जाऊन केलेलं गणपती विसर्जन तर अबुधाबी आणि शारजाहला केलेलं गणपती विसर्जन सारं काही आता मनासमोर येऊन जात आहे… आम्ही गणपती विसर्जनाला जात असू तेव्हा आमच्याही कुठल्या काकू अशा अलिप्तपणे आम्हाला बघत आपल्या माहेरच्या आठवणीत रमल्या असाव्यात तर कोणीतरी धान्य कसं टिकवावं ह्याची चर्चा करत असाव्यात का असंही क्षणभर वाटून जात आहे.

संध्याकाळ गडद होत जातेय.. दोन प्रहरांच्या संधीकाळात मी भूतकाळ आणि वर्तमानाच्या चौकटीपाशी रेंगाळतेय… किती मोठा प्रवास पार करत आपण “आज” पर्यंत पोहोचलेलो असतो… काळाच्या प्रवाहात मात्र सारं विरून जातं, विसर्जित होऊन जातं. तरीही एखादी आठवण त्या प्रवाहाला छेद देत तळापासून पुन्हा वर येते. काही काळ साथ करते आणि पुन्हा कधीतरी परतण्यासाठी किंवा कायमस्वरुपी काळाच्या पोटात विसर्जित होऊन जाते… आठवण आणि विचारांचे तरंग काळाच्या प्रवाहात एकामागे एक गिरकी घेताहेत…

विचारांपाशी आता तटस्थ थांबतेय मी. तिसऱ्या मितीतून त्यांच्याहीकडे बघत असल्यासारखी. त्यांच्यापाशी आहेही आणि नसल्यासारखी… हा ही एक प्रवासच…

मघा गेलेली चिमुकली फौज आता परतीच्या वाटेवर दिसतेय… मघाचा उत्साह आता फिकुटला आहे… आपापसात काहीतरी बोलताहेत पण पावलांना घराची ओढ आहे. वातावरणाचा रंग गहिरा होत जातोय…अंधाराची लाट आता वेढू लागतेय…

घरात बाप्पा आहे अजून…

घरात परतताना मनात विचारांची एक लहानशी चांदणी चमकते…

विसर्जनात सर्जन आहे… विस्मरणापाशी स्मरणही आहे…

ह्या चांदणीच्या, लहानशा ट्विंकल स्टारच्या अस्तित्वात प्रकाशाची दिशा ठरते आणि मूर्तीपुढच्या समईतली वात प्रकाशमान होते…!!!

✍🏻 तन्वी अमित

अमृता प्रीतम – लेख अभिवाचन

३१ ऑगस्ट…अमृताचा आज जन्मदिवस…अमृतासाठी लिहिलेल्या लेखाचं वाचन केलं आहे. नक्की ऐका…

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

आपल्या लेखनाविषयी अमृता प्रीतम म्हणत असे…

माझ्या मनातलं अमृता नावाचं हे न कोमेजणारं पान…

…. तन्वी अमित

हिमगौरी:

धावतच पोहोचले होते आयसीयु मधे… आजीला ॲडमिट केले आहे हे चारच शब्द आम्हा सगळ्या नातवंडांसाठी आजीकडे धाव घेण्यासाठी पुरेसे होते. तिच्या नातसुना, नातजावई, पतवंड सारे सारे निघाले तिच्याकडे. मी सगळ्यात जवळ होते… घरापासून जेमतेम अर्ध्या किलोमीटरवर असलेले हॉस्पिटल अचानक खूप दूर वाटू लागले होते. धाव घेतली होतीच… आजारी होती ती पण जराशीच. परवाच तर म्हणाली मला, “ताई समाधानाने जगले आयुष्य… आता जगण्याची इच्छा नाही…”… ही वचनाची पक्की, करारी बाई असं काही हळवं फारसं बोलायची नाही… आजी म्हणजे ठाम निश्चय, आधार. मी ही चिडवलं होतं अर्थात तिला, म्हटलं, म्हातारे माझ्या मुलांची लग्नकार्य तुझ्याविना कशी व्हावीत. जरा खापरपणतू वगैरे बघूनच जा, काय घाई आहे… कशी छान हसली होती तेव्हा. तिचा भाऊ तिला, “हसरी सुमन” म्हणायचा… त्या नावाला साजेसं अगदी. सतत हसणारी सुमन. सतत आनंदी, उत्साही…

आयसीयुत पोहोचले तर ती झोपलेली शांत, तिच्या हातावर हात ठेवत हलकेच हाक मारली तिला… “आजी… आजी गं…”… डोळे अलवार उघडून म्हणाली, “ताई… तू जा घरी. काम पडेल तुला”. नेहेमीचं हिचं… लहान मुलींना काम नको हे ही मला अगदी कायम म्हणत आली, माझ्या मुलाची दहावीची परिक्षा झाली तरी मी लहान मुलगीच हिच्या लेखी. “जाते कुठली, तुला घेऊन जाते म्हातारे…” मी म्हणाले तिला. पण ऐकायला ती जागी होतीच कुठे. पुन्हा शांत झोपल्यासारखी ती.

माझ्या किती परिचयाची आहे ही… कितीवेळा हिच्या कुशीत हसले, कितीवेळा रडले. भावनांची सारी आवर्तनं हिला सांगितल्याशिवाय पूर्णत्त्वास गेली नाहीत… ही आजी आणि हीच जीवाभावाची मैत्रीणही. विचार का येताहेत हे असे एकामागे एक. हॉस्पिटल कधीच आवडले नाहीत हिला… ही का आहे मग आज इथे?

“आजी सिरीयस आहे”… डॉक्टर सांगताहेत. डॉक्टर मित्रासारखा… तो सांगतोय ते ऐकू येतंय पण मनात उमटत नाही. स्तब्ध झालंय सारं… सिरीयस?… बोलली की आत्ता… आता का बोलत नाहीये पण? मी पुन्हा पुन्हा हाका मारतेय पण प्रतिसाद शून्य. असं होतं?? पाच मिनिटांपूर्वी ही मला ताई म्हणाली आणि आता ही अशी दूर गेल्यासारखी. माझ्या कुठल्याच हाका पोहोचत का नाहीयेत हिच्यापर्यंत??

गेलीच की मग ती… झोपल्यासारखी वाटली ती गेलीच. प्रयत्न केले सगळ्यांनी… पण नाहीच जागी झाली ती. तिची भारताबाहेरची नातवंड यायची म्हणून तिला बर्फाच्या पेटीत ठेवलं तेव्हाही छानच दिसत राहिली. ती आम्हाला लहानपणी सांगायची त्या हिमगौरीच्या गोष्टीतल्या हिमगौरीसारखी… माणसं गेल्यावरही अशी दिसू शकतात? अनलंकृृत नितळ जीवनतत्त्वासारखी?

मला केव्हा जाणवलं पण की ती जे माझ्याशी बोलली ते तिच्या चेतनेतलं अखेरचं वाक्य होतं?

केव्हातरी जाणवलं आणि मग ते वाक्य माझ्या अस्तित्त्वाला वेढून उरलं…कळकळीचं, गाढ जिव्हाळ्याचं… अचेतनाच्या टोकावरून चेतनेच्या फिकुटल्या अंशाचं… किती अर्थपूर्ण वाक्य…

एखाद्या व्यक्तीने अखेरचं वाक्य आपल्याशी, आपल्यासाठी बोललेलं असतं… सोपं नाही हे…

ऑक्टोबर चित्रपटातला डॅन आठवतो मला नेहेमीच इथे. कोमात जाण्यापूर्वी शिवलीने त्याची आठवण काढलीये. तिथून ती अखेरच्या प्रवासाला निघालीये… ती अचेतन पण ह्याच्यातल्या सुप्त चेतनेला जणू फुंकर घालून ती जागं करून गेलीये. शिवली- हरसिंगार-प्राजक्त… त्या हळव्या भावनेनं पारिजातकाचा गंध दरवळतोय त्याच्या भोवताल… अखेरचे शब्द नेमके आपल्याच वाटेला का ह्याचा शोध आपल्या परीने घेणारा डॅन. त्याला पाहते तेव्हा त्याच्या त्या शोधाशी एक अनामिक ऋणानुबंध नकळत जुळून येतो माझा.

गीत चतुर्वेदीचं वाक्य आठवतंय,

मनुष्‍य सिर्फ़ उतना होता है,
जितना वह किसी की स्‍मृति में बचा रह जाए

स्‍मृति सिर्फ़ उतनी होती है,
जितनी वह किसी को मनुष्‍य के रूप में बचा ले जाए

कोरोनाच्या धास्तीने सारेच घराघरात अडकलोय आता… तरीही रस्त्यांवर फिरणारे काही आहेतच. त्यांच्याकडे पाहताना मी सहज म्हणतेय, “अडाण्याचे गाडे नुसते”… हा आजीचा शब्दप्रयोग. ती म्हणायची हे. आता मी स्वत:कडे पुन्हा बघतेय… घरात कामं उरकताना मी मुलांना म्हणतेय,”हातासरशी कामं उरका”… “हातासरशी कामं उरकावीत ताई, मग मोलकरणी असल्या नसल्या तरी अडत नाही”, आजी नेहेमी सांगायची हे… मी तेच बोलतेय जे ती बोलायची… माझ्याही नकळत माझ्यात ती जगतेय… हसतेय… जीवंत श्वास घेतेय… साडी नेसण्याची तिची आवड आपल्यात आलीये हे आवडणारी मी… अजागळासारखं फिरू नये, नीटनेटकं असावं हे जगण्य़ातून सांगणारी ती… जगण्याचा भागच आहे की ती… किती शब्द, किती म्हणी, आयुष्याकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनाचा एक तरलसा पदर… माझ्यातलं कितीतरी तिचंच, तसंच… तिने शिकवलेल्या क्रोशाच्या विणकामासारखं… टाक्यातून पुन्हा जन्म घेणाऱ्या नव्या टाक्यासारखं… बाहेरचा टाका उसवला तर संपूर्ण वीण उसवत जाते तसं, मला दुखलं की दुखावली जाणारी ती… तिला दुखू नये म्हणून खंबीर होताना नकळत माझ्या मुलीला जपणारी मी…

विचारांचे धागे एकाला जोडून एक येणारे… घरच्या मोगऱ्याची फुलं वेचतेय मी, आजीच्या घरच्या अंगणातला मोगरा नेहेमी घमघमतो माझ्याकडच्या रोपात. गंध चिरंतन असतो… मोगरा मोगराच असतो… जगण्याचं एक वेगळंच सूत्र हाती लागतंय माझ्या…

ऑक्टोबर चित्रपटातली शेवटची फ्रेम आठवतीये आता… शिवलीच्या आईकडचं पारिजातकाचं रोप डॅन घेऊन जातोय… प्राजक्त आता त्याच्या अस्तित्त्वाचा एक अविभाज्य भाग होत जातो…

कोणाचा प्राजक्त नं कोणाचा मोगरा… फुलं घमघमतातच… ऋतुचक्र निरंतर फिरते… पानगळीनंतर बहर येतातच…

“ताई…” आजीने केलेला अखेरचा उच्चार जसजसा मनात उमटतो तसतसा जगण्याचं सार होत जातो…एखाद्या जगण्याच्या अर्थाला काही वाक्यांचे टेकू पुरून उरतात…!!

…. तन्वी अमित

प्रवास:

✍🏻 तन्वी अमित

मोराची चिंचोली, सहज म्हणून निवडलेलं एक ठिकाण. रोजच्या धावपळीतून प्रयत्नपूर्वक निसटलेला एक दिवस आणि मुलांनाही जरा विरंगुळा असा साधासा विचार. तिथे पोहोचलो आणि शांत वातावरणात सहज रुळलो. मुळात आपली जी प्रवृत्ती असते तिला साजेसा सभोवताल असला की मन मनाकडे परततं आणि घरी आल्याची एक आश्वासक भावना मनावर अलवार पदर धरते. मन निवतं, विसावतं.

गर्दी फार नसली तरी अगदीच नव्हती असं नाही… आणि होती तिला आपण मोरांच्या नैसर्गिक आवासात आहोत तेव्हा आपण शांततेने त्यांना त्यांचं असू द्यावं ह्या विचाराशी फारकत घेऊन वावरत होती. साहजिकच, केकारव ऐकताना मोर अवतीभवती मोठ्या संख्येने आहेत हे जाणवत असलं तरी ते आमच्या असण्याला सरावले नाहीत आणि चटकन समोर आले नाहीत. सुदैवाने काही वेळातच ही मंडळी, “मोर नाहीत” म्हणून निघून गेली आणि नसलेल्या मोरांनी दर्शन द्यायला सुरूवात केली. आम्ही जिथे होतो त्याच्या जवळच स्वत:चा मळा असणारी एक ताई तिथे होती. आता स्वछंद बागडणारे मोर, ती ताई, तिचा मुलगा आणि मी असेच तिथे होतो. “गर्दी गेलीये ना, आता येतील बघा ते”, ती माझ्याकडे बघून समजूतीने सांगती झाली.

सगळे गेले तरी मी तिथेच होते. ज्या शांततेच्या शोधात मन ठायी ठायी धाव घेत असतं ती अशी स्वत:हून मनात येती होत होती. माझ्या ह्या नव्या मैत्रीणीने एकतर्फी पक्की मैत्री एव्हाना करून टाकली होती. ती पुन्हा बोलती झाली, “आमच्या मळ्यात तर हे असे भरपूर असतात बघा… काही म्हणून पिकू देत नाहीत. पण नसले तर करमतही नाही. आपण आपलं काम करावं, त्यांनी त्यांचं. तू आली ना रहायला तर त्यांनाही तू सवयीची होशील. नाच म्हटलं की नाचून दाखवतात मग ते…” तिच्या चेहेऱ्यावर ती माहिती देताना विलक्षण आनंद नाचत होता. साधंच सगळं पण छानसं… तिथे तिच्या बोलण्याने माझ्या आणि मोरांच्या नुकत्या रूजू लागलेल्या नात्याची लय न मोडणारं काहीसं. ती मग पुन्हा हसली… काही उमजून म्हणाली, “तुला शांत बसायचं आहे ना… बैस… त्यांना चालतंय तू इथे असलेलं…”… जाताना स्वत:कडची मोराची पिसं मला भेट म्हणून देऊन, पुन्हा येशील तेव्हा माझ्याकडे नक्की ये सांगून ती गेली.

समोर स्वत:च्या तालात, डौलात चालणारे मोर, लांडोर… आसपास नि:शब्द शांतता. पक्ष्यांचा, पानांचा, निसर्गाच्या अस्तित्त्वाचा तोच तितका आवाज. माझ्या मनात आता एक एक विचार पावलांचा आवाज न करता हळूच उतरता होऊ लागला…” कोई टोह टोह ना लागे, किस तरह गिरहा ये सुलझे”, जाताना गाडीत लागलेल्या गाण्याच्या ओळी आठवू लागल्या. विचाराचा एक नेमका धागा हाती लागला की सहज सुटते ही विचारांची गाठ ह्याचा पुन:प्रत्यय येत होता… श्वासांची लय जाणवणं, श्वासाचा नाद ऐकू येणं साधलं की मनमोराची पावलं नकळत लयबद्ध होतात हे मला माहीत नाही असं नाहीच की… पण ह्या विचारापाशी मन पुन्हा जाऊ शकतंय हे ह्या क्षणाचं देणं… मी मोरांना पुन्हा पहातेय आता. त्यांच्यापैकी एखादा मान उंचावून माझी दखल घेतल्या न घेतल्यासारखं करतोय… छान चाललंय आमचं.

माझ्या मनात आता रेग्यांची सावित्री डोकावून जातेय. लच्छीचा मोर अट घालतोय, ती नाचली तरच तो येईल. “पण नाचायचं म्हणजे काही साधी गोष्ट नव्हती. हुकुमी नाचायचं, तर मनहि तसंच हवं.”… लच्छी मग आनंदीच राहू लागलीय. आनंदभाविनी. “मोर कधीं, केव्हां येईल याचा नेम नसे. पुढं पुढं मोर येऊन गेला कीं काय याचंहि तिला भान राहत नसे.”…. “मोर हवा तर आपणच मोर व्हायचं. जे जे हवं ते ते आपणच व्हायचं”… लच्छीच्या गोष्टीचं तात्पर्य पुन्हा आठवतंय.

माझ्या समोर असलेल्या मोराला हे समजतंय की काय… हा का असा पिसारा फुलवून छानशी गिरकी घेतोय… घेवो अर्थात. तो त्याच्या आयुष्यात, मी माझ्या. माझं असणं त्याने स्विकारलंय… त्याचं असणं मी. आमचं असणं निसर्गाने. वारा आता छानसा वाहतोय, शेजारच्या जुईच्या वेलीकडून सुगंधाचा मंद सांगावा येतोय. हे असंच तर आहे… इतकंच सोपं, इतकंच अलवार, इतकंच सुटसुटीत. हे असंच असायला हवं…हे उमगलंय, उमगत रहायला हवं.

संध्याकाळ उतरायला लागलीये. मोर आता दाट झाडांकडे परत वळताहेत… मलाही शहराकडे परतायला हवं. घराकडून घराकडे प्रवास होत रहायला हवा !!

मन असते इवले दगडालाही:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी
दैनिक पुण्यनगरी, २१.१२.२०१९

अंतरिक्ष फिरलो पण गेली न उदासी
लागले न हाताला काही अविनाशी

आणि

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण…

ह्या काही ओळी वाचल्या आणि सहजप्रवाही अर्थाच्या त्या ओळी मनाच्या अवकाशात पक्क्या रूजत गेल्या. एकेका वळणावर एक एक कवी अलगद आपली ओळख सांगत जातो, चिरपरिचयाची एखादी खूण लखकन उमटून जाते तेव्हा वाचक म्हणून आपल्यातल्या बदलांची आपल्यालाच ओळख पटते. म म देशपांडेंची कविता अशीच एका क्षणी माझ्यासमोर आली आणि त्या भावपूर्ण शब्दांशी असलेली आंतरिक ओळख जाणवून गेली.

कवितांची एखादी वाट आपल्याला सहज तिच्याकडे घेऊन जाते तेव्हा तिथे दिशा दाखवणारे काही दीपस्तंभ आपलं अस्तित्त्व राखून असतात. म मं ची कविता अशीच एका वाटेवर सापडली. एक उदास, हळवा सूर मनाला स्पर्श करत असताना ह्या कवीने नेमकेपणाने मनाच्या त्या भावावस्थेचं रूप उलगडून दाखवावं असं होत गेलं.

माझ्या मनाला नेमका
चुकीचाच अर्थ लागे;
आयुष्याची गुंतावळ:
घट्ट पीळ, जुने धागे

अश्या ओळींमधून दोन दिशांच्या, दोन काळांच्या मधला मी तडा आहे असं कवी सांगतो आणि मग मनभर दाटून आलेल्या अंधाराचं सार सूत्र हाती लागतं. म मं ची कविता काही वेळा अल्पाक्षरी आहे, मोजक्या शब्दांत नेमका नेटका प्रभाव तीचा पडतो. गेलेल्या सुखक्षणांचा मनवृक्षाच्या तळाशी पाचोळा दाटलेला आहे, मात्र ह्या पाचोळ्याचाही स्वत:चा म्हणून एक सुवास आहे असं ही कविता सांगते तेव्हा माझ्या मनात क्षणभर द भा धामणस्करांची कविता साद घालून जाते. स्वांतसुखाय लेखनाचं स्वत:चं म्हणून एक स्वतंत्र आकाश असतं, ती कविता आग्रही नसते. शांत स्वरात ती तिचं म्हणणं मांडताना दिसते. म मं च्या कवितेतून तो अलवार अंत:स्वर जाणवत जातो. आत्मसंवादाची एक विचारमग्न सावली सतत ह्या कवितांवर आपलं अस्तित्त्व राखून असलेली दिसते.

“हे न ते मधुरपण, जे हवे होते… वस्तुला बिंबपण, बिंब वस्तु होते”, ह्या ओळी असो की “असेच जगणे, आपल्याच भारे आपणच वाकणे” अश्या अनेक ओळींमधून जीवनाविषयी खोल समजुतीची प्रचिती येते. ही कविता औदासिन्याचा एका धुसर अव्यक्त पदर , एक अनामिक हुरहुर गाठायचा प्रयत्न करत आहेसं जाणवतं. अर्थात ही कविता निराशेची नाही, ती हताश नाही. ती तिचं म्हणणं एका संयत मांडणीतून मांडू पहाते. कवी आपल्याच मनाचे निरनिराळे कोन, काने कोपरे पडताळून पाहतात. मनाच्या डोहातून येणाऱ्या तरंगांची साद कवीच्या संवेदनशीलतेतून प्रत्युत्तरीत होते. ते स्वत:च्याच प्रश्नांसाठी स्वत: उत्तरं शॊधू पाहतात आणि त्या शोधात त्यांच्या लेखणीला जीवनाचं तत्त्व गाठत जातं हे म मं ची कविता वाचताना पुन्हा नव्याने उमजतं. “नाही आत्मज्ञान, वस्तुज्ञान मंद… कुलुपात बंद प्राण माझा” अश्या ओळी ह्या वैयक्तिक नसतात त्या वैश्विकतेचा पैस गाठतात.

“जरि वाटे जड कळले, तळ कळला नाही” असं व्यापक सत्य दोन ओळींच्या अवकाशात सामावलेलं दिसतं तेव्हा त्या कवितेची सौम्य पण अर्थगर्भ ताकद दिसत जाते.

छातीवर दगड जरी ठेवला
तरी ही हिरवी पाने
कुठून फुटतात कळत नाही

एका कवितेत हा प्रश्न येतो. ह्या कवितांत निसर्ग आहे, जगण्याविषयीच्या आस्थेतून आलेलं चिंतनगर्भ तत्त्वज्ञान आहे, मानवी भावभावनांचे आविष्कार आहेत. “तत्त्वज्ञाने विसरून सारी, फक्त जाणतो जिवंतता ही; चिरंजीव क्षण अग्राइतुका, मन असते इवले दगडालाही” असं ही कविता म्हणते तेव्हा ह्या कठीण जगात फुलाचं काळीज घेऊन जगणाऱ्या कवीच्या मनाचा जीवंत हळवेपणा मन मोहवून जातो आणि ही कविता मला माझी वाटते. भौतिकतेच्या पलीकडे जात, विश्वाचा आर्त सच्चा सूर गाठण्याची क्षमता संवेदनशील मनाकडे असते. जगण्याची एक आसक्ती, जगणं समजण्याची एक खोलवर ओढ लेखणीतून वाट शोधते तेव्हा उमटलेले काव्य काळाच्या पटावर चिरकाल शाश्वत होतं. म मं ची कविता जगण्याच्या निद्रेतून जागं करते. मनाला विचार देत जाते.

कितीही म्हटले की मी सुखी आहे
तरी माझ्या गीतांतून
मन का रडते कळत नाही.
कुणा अव्यक्ताशी माझे नाते जोडले आहे
म्हणून मी माझा नाही
आणि सये, तुझाही नाही.

इथे मी येते तेव्हा अनेक प्रश्नांचा उलगडा होतो. जगण्यातलं आश्वासक मर्म माझ्या बंद मुठीत सहज येऊन वसतं. कुठल्या अविनाशी अव्यक्ताची ओढ आपल्या नकळत मनात दाटते, कंठ दाटून येताना कारणांचा उलगडा होत नसतो असं वाटून गेलेलं बरंचंसं म मं ची कविता स्पर्शून जाते आणि तेच आपलं तिच्याशी नातं असतं.

सुखाचे सोबती
दु:खातही राहो
कोसळो हे नभ
भिंती उभ्या राहो

असं पसायदान मागणाऱ्या ह्या कवीच्या प्रतिभेकडे मी विनम्रतेने बघते आणि “मन असते इवले दगडालाही” ह्या ओळीपाशी पुन्हा येते तेव्हा जगण्याच्या धांदलीत दगड होऊ पाहणाऱ्या मनाला त्याचं इवलं मन साद घालत जातं. कुठल्याश्या अविनाशी सत्याचं फुलपाखरू आता क्षणभर मनाच्या काठापास भिरभिरून जातं!!