एक जिवंत सत्य…..आणि अम्मा…..

’मृत्यू’ ……..व्यक्ती जन्माला आल्या आल्या लिहीले जाणारे एक शाश्वत अटळ भविष्य!!!तरिही त्याबद्दल बोलणे, त्याचा विचार करणे नेहेमीच टाळले जाते….. जन्म नावाच्या नाण्याची झाकलेली , अंधारातली लपवलेली , नावडती दुसरी बाजू……..एक ना एक दिवस तो येणार, कधी कळत कधी नकळत, कधी अचानक कधी तिष्ठत ठेवून कसाही तो येणार त्याच्या ईच्छेने!!!! अनेक स्वप्नांना , भविष्याच्या विचारांना ठरावांना टुकटूक करून अर्ध्यावर डाव मोडायला लावणारा तर कधी ,” ने रे बाबा आता सुटका कर!!” अशी आर्जव करायला लावणारा…..

सर्वपरिचित असे हे कटू सत्य पण माणसाच्या ’अहं’ ला त्याची पर्वा कुठे!!! स्वत:च्याच विश्वात रममाण माणुस ईतरांच्या मरणाकडेही अलिप्तपणे बघू शकतो!!! तसा विचार करता हीच रचना योग्यही असावी कारण जीवन म्हणजे ईच्छा, अपेक्षा, स्वप्नं आणि त्यांची पुर्तता, आनंद, प्रकाशाची बाजू…………. मृत्यूबाबत मात्र नेहेमी सावटाची भाषा!!! माणूस खरचं मृत्य़ूला घाबरतो की माझ्या नसण्याने जगाचे काहिही अडत नाही या जाणिवेला घाबरतो हा ही एक प्रश्न आहे…… ’जन पळभर म्हणतील हाय हाय’ हे आपल्या मरणापर्यंतच्या अनुभवातून अगदी पुरेपुर उमगलेले असते आणि हीच खंत उरात दाटत असावी!!!

मृ्त्यूच्या छायेत, सानिध्यात रहाणाऱ्या माणसांविषयी, त्यांच्या धैर्याविषयी किंबहूना शेवट ईतका जवळून पहाणाऱ्या या माणसांच्या जगण्यात तितकीच सहजता उरत असेल का याविषयी मला नेहेमीच कुतूहल वाटते!!! डॉक्टर्स, नर्सेस, खूनाचा शोध घेणारे पोलीस, फाशी देणारे माणसं आणि स्मशानात कामं करणारी माणसं कायम कुतुहलाचा विषय असतो माझ्यासाठी………..

’अमरधाम’ किंवा सोप्या भाषेतलं स्मशान हा शब्द नुसता उच्चारतानाही एक बोच मनाला स्पर्शून जाते….. गाडीतून जाताना नदीकिनारी असलेले त्याचे अस्तित्व कधी त्यातल्या गुढगंभीर शांततेने तर कधी धगधगत्या चितेच्या प्रकाशाने जाणवल्याबिगर रहात नाही!!! पटकन नजर वळवून त्याच्याकडे दुर्लक्षही केले जाते….

खरं तर भरभरुन जगण्याकडे माझा कल असला तरी जीवनाच्या झळाळत्या रंगीबेरंगी साडीला ही एक हवी/नकोशी किनार आहे हे भान शक्यतो विसरू नये असेही नेहेमी वाटते!! आज अचानक हा विषय घ्यायचे कारण म्हणजे यावेळेस मायदेशातून आणलेल्या पुस्तकांपैकी एक लहानसे पुस्तक….. 116 पानांचे लहानसे पुस्तक त्याच्या वेगळ्या नावामुळे उचलले मी….. मंगला आठलेकरांचे ’गार्गी अजून जिवंत आहे…’ हे ते पुस्तक. पुस्तक परिचयाच्या काही ओळी वाचून ते पुस्तक घेतले आणि मग निवांत वेळ मिळाल्यावर वाचायला घेतले…………स्मशानात काम करणाऱ्यांबद्दल उत्सूकता होतीच पण हे काम करणारी एक स्त्री हा विषय मी टाळणे शक्यच नव्हते……

गार्गी, मैत्रेयी यांच्याबद्दलची माहिती ही बरिचशी ऐकीव, किंवा कुठल्यातरी लेखांमधे त्यांच्याबद्दल आलेल्या काही माहितीतली….. पण स्वत:हून हा विषय अजून अभ्यासला गेला नाही खरं तर कधी….. प्रस्थापितांना विरोध करणारे, प्रवाहाविरुद्ध पोहायचे धाडस दाखवणारे असामान्य व्यक्तिमत्त्व कायमच समाजासाठी चर्चेचा विषय ठरतात, कधी कौतूकाचा तर बरेचदा उपहासाचा!!! या लढ्यात त्यांचे वैयक्तिक आयूष्य मात्र होरपळते अनेकदा…..

अश्याच एका ’गुलाबबाई अमृतलाल त्रिपाठी’ उर्फ अम्मा ची कहाणी मंगलाताईंनी मांडलीये या पुस्तकात…… धर्ममार्तंड, धर्मकल्पना यांना वयाच्या अकराव्या वर्षी प्रश्न विचारण्याची ,त्यांच्या विरोधात उभे रहाण्याची हिम्मत असणारी ही गुलाबबाई!!! स्त्रीयांनी घरातल्या कोणाच्या मृत्यूनंतरही स्मशानात जायचे नाही असे मानणारा आपला समाज….. तिथे एखाद्या स्त्रीने स्मशानपौरोहित्य करायचे ठरवल्यावर ते ही  वयाच्या अकराव्या वर्षी तीला विरोध झाला नसता तर नवल…..

अशी एक स्त्री उत्तर प्रदेशात आहे या माहितीवर मंगलाताईंनी स्वत: तिथे जाऊन अम्माला शोधून काढले आणि तिच्याचकडुन जाणून घेतली तीची कहाणी…… हे पुस्तक पहिल्यांदा प्रकाशित झालेय २००१ मधे , अम्माचे तेव्हाचे वय ८४-८५ म्हणजे आता अम्मा हयात आहे की नाही हे देखील माहित नाही पण तिच्या कार्यामुळे ती स्मरणात राहील हे नक्की…..पुस्तकातून उलगडत जाते अम्माची कहाणी……

मुलीच्या जन्माला आलेल्या अभ्रकाला मारण्यासाठी एका मडक्यात घालून ते मडके वरून मातीने लिंपून जिथे टाकले जायचे अश्या एका गावात गुलाबबाईचा जन्म झाला…. जन्म झाल्याझाल्या प्रथेनुसार तिलाही अश्याच एका मडक्यात ठेवण्यात आले …..पण काही वेळाने जेव्हा तिला बाहेर काढले गेले तेव्हा तिचे श्वास सुरूच होते….. मला वाटते रुढी परंपरांशी ही तिची पहिली यशस्वी लढाई असावी!!!

वयाच्या सातव्या वर्षी लग्न…. कामधंदा न करणारा नवरा…. सासर माहेरची हलाखीची परिस्थिती…. वडिलांचा मृत्यू…..सगळ्याला उपाय म्हणून अकरा वर्षाच्या गुलाबने ठरवले आपल्या वडिलांसारखे ’महापात्र’  व्हायचे….. ’धर्म बुडाला’ म्हणणाऱ्यांच्या विरोधात सुरू झाला तिचा प्रवास…..वडिलांबरोबर स्मशान पौरोहित्याच्या कामाला जाणे आणि स्वत: ते काम स्वतंत्रपणे करणे यातला फरक तिला उमगत गेला मग!!! पहिल्यांदा रचलेल्या चितेबद्दल अम्मा सांगते की ती चिता नीट रचली न गेल्याने मृतदेह अर्धवट जळाला असतानाच चिता कोसळली  व अर्धवट जळालेला मृतदेह चितेबाहेर आला…..पेटती लाकडं नीट रचून तिनं मृतदेह पुन्हा चितेवर ठेवला. हे करताना तिचे हात कोपरापर्यंत होरपळले…..

कोणाचिही मदत नाही, साथ नाही….. घरच्यांनी तिला वाळीत टाकलेले असले तरी तिचा पैसा त्यांना चालत असे!!! एक एक प्रसंग समजतात आणि समोर येत रहाते एक कणखर व्यक्तिमत्त्व!!!! घाटावरचे पंडे एकजूट होऊन या अम्माला विरोध करत होते, तिला घालून पाडून बोलणे, तिच्यावर मारेकरी घालणे वगैरे प्रकाराला कंटाळून अम्माने शेवटी तो घाट सोडला आणि पोहोचली दुरवरच्या ’रसुलाबाद’ घाटावर…. साप, विंचू, झाडा झुडपांचे रान असलेल्या जागेचे रुपांतर अम्माने एका सुंदर स्वच्छ घाटात केले…. हळूहळू नावलौकिक, मान, पैसा, आदर मिळत गेला…..मिळालेल्या पैश्यातला मोठा हिस्सा अम्मा समाजकार्य, घाटाचे बांधकाम यासाठी वापरत गेली…… आयूष्याच्या एका मोठ्या सत्याला सतत सामोरी जाणारी अम्मा विरक्त झाली नसती तर नवल!!!

साध्याश्या लिखाणातून अम्माचा संघर्ष समर्थपणे समोर येतो….. सगळी माहिती हातचं न राखता सांगणारी अम्मा स्वत:च्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल तितकेसे बोलत नाही….. तिच्या मुलांना तिचा हा व्यवसाय आवडत नाही… मोठ्या प्रतिष्ठीत पदांवर काम करणारी ही मुलं अम्माशी संबंध ठेवायला तयार नाहीत….. अम्माला मात्र दु:ख करायला वेळ नाही….. आपली व्यथा मनात साठवत अम्मा आपले कार्य करत आहे!!!

मरणं, सरणं, अंत्येष्टी मंत्र, स्मशान याबद्दल अम्मा अत्यंत सहजतेने आपली परखड मत मांडत रहाते आणि आपल्याला मिळतो एक वेगळा दृष्टिकोण …. ’समशान की मलिका’ हे बिरूद मिरवणारी अम्मा परकी नाही वाटत…. यात यश जितके अम्माचे तितकेच मंगलाताईंचे!!!

हे पुस्तक वाचून बाजूला ठेवले तरी अम्मा मनात घर करून असते!!! एक खंबीर तेजस्वी स्त्री म्हणून अम्मा आवडते….आणि कधी नव्हे ते मरणाचा विचार ईतक्या निडरपणे केला जातो….. कशाला हवाय तो अप्रिय विषय असे वाटत नाही …..

मृत्य़ूबद्दलचे विचार बदलले की जीवनाचा देखील अजून खोलात विचार केला जातो नाही….. एक अंतिम सत्य असे जे टळत नाही पण त्या वाटेवर राग, मोह, मत्सर वगैरे अनेक गोष्टी टाळता येतील असा विचार मनात चमकून जातो!!!

मृत्यू हे एक जिवंत सत्य….. आणि एका दिवसात १७५ प्रेतांना अग्नी देण्याचा विक्रम करणारी अम्मा ….. मंगलाताई ….. आणि मी…..किंबहूना आपण सगळेच….. सगळ्यांचा, सगळ्यांसाठीचा विचार मनात येतो आणि वाटते खूप जगायला हवेय नाही मरण्याआधि!!!

Advertisements

रात्र वैऱ्याचीच आहे..(अजुनही :) )…..

इथे एक मुख्य पात्र (ज्याचा उल्लेख ’मुपा’ असा करणार आहे मी पोस्टेत… ) आणि तीन साईड पात्र आहेत…. सगळीच मंडळी एकसे एक ’पात्र’ असल्यामुळे ’पात्रं’ हे नाव हा नाटकाचा अंक बिंक असला कुठलाही विचार मनात न ठेवता पात्रतेनुसार ते पात्र या नावास पात्र आहेत….. मुपा म्हणगे गौराई हे आमचे साडेतीन वर्षाचे ’पात्र’ असुन बाकि पात्र इथे नाममात्र आहेत J

उल्लेखानुसार :

मोठी चादर- मुपाचे आई-बाबा (कोणिही एक , प्रसंगानुसार)

छोटी चादर- ईशान

——————————————–

—गुडनाईट मम्मा…

—गुडनाईट बाबा…

—गुडनाईट ईशान…

(’गुडनाईट गं बये!!! किती वेळा गुडनाईट म्हणशील , झोप ना आता…’ गेल्या निदान अर्ध्या तासाची मुपाची चुळबूळ सहन करणाऱ्या ईतर तीन पात्रांपैकी कोणितरी एक वैतागून म्हणेल!!!)

—गुडनाईट गौई sss ….

(आता सदर मुपा स्वत;लाच रोज गुडनाईट म्हणतं हे माहित असले तरी उर्वरीत तीन पात्रांपैकी कोणितरी एकजण अजाणतेपणे खुदकन हसेल…… संसर्गजन्य रोग हा, त्वरीत लागण होऊन उरलेले दोन पात्रही दबक्या आवाजात हसतात….. त्या पिकलेल्या खसखशीचा वास मुपाच्या जाणत्या नाकाला लगेच लागतो…. आणि मग सुरू होते तीन नॉट सो फ्रेश [जवळपास अर्धझोपे {अर्धमेले तसे अर्धझोपे} ] मेंबर्स Vs एक ताजातवाना मेंबर अशी बॅटिंग!!! )

— हा कोणाचा हात आहे ????

(चढ्या आवाजात एक निरर्थक प्रश्न!! मुपाचा अंधारातला तीर….. )

—माझा !!! (तिघांपैकी एक!!)

— माझा म्हणजे कोणाचा ???

(एरवी अगदी चाहुलीवरून माणूस  नक्की ओळखणारं मुपा आता वेड पांघरून बसलेय…. परिस्थितीची गरज ओळखणे म्हणतात याला!! J )

–’बाब’ चा!!!!

(इथे ’बाब’ म्हणजे मुपाचा बाबा {मुपीचा ’बाबा’ नाही… सुज्ञ ओळखतीलच तसे 😉 } असे असते…. कारण शाळेतल्या मित्रमंडळींमधे कोणा एका डॅडी नावाच्या प्राण्याचा डॅड झालेला मुपाला नुकतेच समजलेले असते त्यामुळे त्याच जातीच्या आपल्या घरातल्या प्राण्याचे नुकतेच ’बाबा’ वरून ’बाब’ असे बारसे झालेले असते!! हे कमी की काय म्हणून कहर म्हणजे ’ईंकी पिंकी पॉंकी – फादर हॅज अ डॉंकी ’ ह्या गाण्याचा अपभ्रंश होऊन ते , ’ ’ईंकी पिंकी पॉंकी – फादर ईज अ डॉंकी’ असे नुकतेच आमच्या कानावर पडलेले असते. बाबाची ढोर मेहेनत अक्षरश: सार्थ ठरवण्याकडे मुपाचा कल असावा…. मुलांचे कल शाळेत दिसतात हेच खरे!! 😉 )

— अरे पण ’बाब’ म्हणजे कोण??

What is your name, BABY???

(अच्छा म्हणजे प्रस्तूत ’हात कोणाचा’ ह्या प्रश्नाचे उत्तर ’या व्यक्तीचे मुपाशी नाते काय’ असे द्यायचे नसुन ’सदर व्यक्तीने आपले नाव सांगावे’ असे आहे होय!! हे बहुतेक आपल्या बापाला समजले नसावे असे मुपाला वाटल्यामुळे प्रश्नात स्पष्टीकरणरूपी भर हा ईंग्लिश उपप्रश्न असावा…. बरं या उपप्रश्नाच्या शेपटाला ’BABY’ नावाचा झुपकाही होता… )

— यांच्या या नर्सरीतल्या बाया ते उगाच पन्नासवेळा लाडं लाडं बेबी बेबी करतात कशाला??? मला ना अजिबात आवडत नाही हा प्रकार!!!! ( ’बाब’ आता नावं न सांगता भलतचं बोलत होता पण सुर चढा लागल्यामुळे मी ’कुल ईट baby’  हा माझ्या मनात आलेला डायलॉग मनातल्या मनातच बोलते …. उरलेल्या दोन चादरी [ म्हणजे दोन पात्रं] चादरीत तोंड खुपसून सौम्य आवाजात जरा खि-खि करतात.. )

—तुम्हारा नाम क्या है BABY ??? (मुपा अजून प्रश्नावर ठाम J )

— अss मि ss त ssss….. झोपतेस का आता, का मारू दोन रट्टे??? (आवाजात वाढीव राग!!! )

—ऐसे क्यूँ करते हो BABY??? मै तुम्हारी बहन हूँ ना!!!

(मुपा आता फुल्ल फॉर्मात येतयं हळूहळू… हिंदी रूळतयं नुकतच जिभेवर त्यामूळे ’बेटी’ ला ’बहेन बिहेन’ घोळ मनापासून अगदी….. उरलेल्या दोन चादरींमधली खसखस वाढतेय….. “मम्मा ती बेटीला बहेन म्हणतेय…. ती काही सिस्टर आहे का बाबाची, डॉटर आहे ना!!!” लहान चादर मोठीला [चादरीतल्या चादरीत—बाहेर तोंड काढायची सोय नाही ] “गप बस!! लहान आहे ती…. चालू दे त्यांचे…. तू झोप सकाळी शाळा आहे ना!!! “ मोठी चादर लहानीला कुजबुजत… )

—अंगात येतं का गं रोज रात्री तुझ्या??? गौरे झोपतेस आता का बोलावू पालीला??? येss गं पालं sss

( बाब भडकलाय आता…. डायरेक्ट पालीची धमकी…. भात्यातले साधे बाण कामाचे नाहीत हे उमगलेय त्याला… ब्रम्हास्त्र बाहेर….)

— पाsssलं गुडनाईट!!! (मुपा ऐकायला तयार नाही….. आज पालीलाच झोपायला सांगितलेय….. उरलेल्या दोन चादरी जरा जोरात ख्या-ख्या!!! )

— और ये लगा सिक्सर.. नटराज फिर चॅंपियन!!! ( मोठी चादर अर्थात अस्मादिक न रहावून बोलून गेलेले…. )

— हो का!!! मग शिस्त लाव ना जरा कार्टीला तुझ्या….आईची जबाबदारी असते ही!! ( बाबाला थर्ड स्टेजमधली झोप आल्याचे चिन्ह …. मुपा काहितरी बडबडतेय् यावरही…)

—पर्र्फेक्ट!!!! शिस्त ’आईची जबाबदारी’ बद्दलच्या विधानाची ग्राह्यता गृहीत धरता तुमच्या बेशिस्तपणाचे खापर कुठे जाते याचा विचार करून उपरोक्त स्टेटमेंटात अमेंडमेंट करायची असेल तर तुझ्या त्या वर्तनाला मी बेजबाबदार म्हणणार नाही… गो अहेड!! ( सोडते की काय मी…… मी का ऐकून घेऊ???)

— झोपा रे सगळे….डिस्टर्ब नका करू!!! (लहान चादर… पेंगुळलेला आवाज )

— हो ना , हा बाब नुसती ’जागमोड’ करतोय माझी!!! (मुपा कधी कधी चुकून बरोबर बोलते ते असे…. तिची ’जागमोड’च होत असते कारण ती ९९.९९% जागी असते )

— मम्मा आपण पालीला दगडाने मारू ना!!! मी तर आता बिग होणारे… टॉल होणारे…. ( आयला ’बाब ’ सुटला…. आता गाडी माझ्यावर वळलीये….चौफेर हल्ला, नव्या दमाने आता!!! पहिल्यांदा पस्तावा गप्प न बसल्याचा…. छे छे!!! सबुरी सहनशक्ती कश्याशी खातात तो पदार्थ बनवायला हवाय आता!!!

— अनन्याssss….. अनिश ssss sit properly!!! (मुपा मधेच जोरदार…. स्वत:च्याच तंद्रीत…. पुन्हा एक मोठी आणि एक लहान चादर नाटकातल्या नव्या अनोळखी पात्रांच्या एंट्रीने गोंधळलेले….. या प्रकाराची मला दिवसात सवय असल्यामूळे, ही दोन पात्र आणि असे अनेक ही मुपाची शाळासोबती असून मुपा सध्या त्यांच्या टीचरच्या भुमिकेत आहे या माझ्या खुलाश्यावर दोन्ही चादरी गुडूप!!)

(ईकडे मुपा हवेत हातवारे करत गम्य-अगम्यच्या सीमारेषेवर ईंग्लिशमधल्या हिंदीमधल्या मराठीत काहितरी सुचना देतेय!!! ’कौन बनेगा करोडपतीच्या’ नव्या जाहिरातीतला पाय हवेत उंचावून, “पापा अकबर का बाप कौन था??” विचारणारा मुलगा आठवतोय आता मला… आणि मग ’कोई भी सवाल छोटा नही होता’ असे सांगणाऱ्या अमिताभला मुपा सांभाळायला द्यावी एक दिवस असा विचारही मनात येतो!!)

— आता ’दिन’ नाहिये ’रात’ आहे…. रातला अंधार असतो पण मला सगळे दिसतेय… (मुपा आवर आता!!!)

—हंम्प्टी डंम्प्टी फॅट ऑन अ फॉल …. (मुपा रंगलेय आता कवितेत… सॉरी पोएमांमधे….. कोणिही कुठल्याही दुरुस्त्या सुचवत नाहीये… हंम्प्टी डंम्प्टी फॅट तर फॅट, मरो मेला!!! अचानक माझ्या गळ्यात दोन नाजुक हात… मुपाचे मातृप्रेम जागृत!!! )

— आजा मेरी बेटी!! (पुन्हा हिंदीत चमत्कार…. माँला बेटी केलेले होते!!!! ’हं’ यावर माझी मजल नाही… कुठे तोंड उघडून अवलक्षण करू पुन्हा!!)

—हॉलमधलं भुत झोपलं आता!!! (अचानक भलतचं चॅनल आता हे….. बरं रिमोट मुपाकडे….  )

—अरे पिल्लू आपल्याकडे भुतं नाहिये बेटा… आपल्याकडे देवबाप्पा आहे किनई!! (बोलल्याशिवाय अगदीच रहावलं नाही मला!!!)

—अगं मम्मा!!! ते देवाचेच भुतं आहे!!! ( देवा रे वाचव रे मला….. हॉलमधलं भुतं झोपवलसं मग बेडरूममधलही झोपवं रे… रेहेम खुदा रेहेम!!)

——————————————-

(शांतता….. झोपली की काय???)

— माँ पाणी दे…. (आता ईतकी वटवट केल्यावर घसा कोरडा न पडता तर नवल!!!)

(मुपा आणि मी जागे…. उरलेल्या दोन्ही चादरी एव्हाना स्वप्नांच्या राज्यात!!! मुपाचा एकपात्री प्रयोग सुरूच!!)

पाणी—- शू— बडबड— प्रश्न— पोएमा—हातवारे— ईत्यादी ते इत्यादी….. (म्हणजे कॅपिटल ईत्यादी ते स्मॉल इत्यादी…)…….

————————————————–

(शांतता… पुन्हा एकवार …… मी गोंधळात मुपा झोपलं बहूतेक!!!)

वळून पाहिल्याशिवाय रहावत नाहिये…. मुपा गाढं झोपलयं!!!! प्रचंड प्रचंड गोड दिसतयं!!!! देवाच्या भुतासारखं!!!! लंबे लंबे बाल फेसवर आलेत…. मुपाला आवडत नाहीत ते तसे आलेले….. मी हलक्या हाताने ते मागे सारतेय….. उघड्या चिमुकल्या हातावर हळूवार गाल टेकवतेय….. पिल्लू जागरण होते रे!! तूझाही आराम होत नाही, बाकिच्यांचीही ’झोपमोड’ वगैरे काहीबाही मनात येतेही…… पुन्हा जाणवते ती शांतता…. देवाचे ते भुतं, शाळेतले ते सवंगडी सगळेच गायब एकदम होतात मग!!! नको वाटतेय ही शांतता….. पिल्लू तू अशीच रहाशील ना… अशीच रहा गं!! मोठेपणी ना ’रात’ झाली की नाही दिसत सगळं…. देवाचे भुतं पण सोडून जाते मग…. चिवचिवणारी चिमणी आहे तोवर घरटे जागे आहे माझे….. रात म्हणं दिन म्हणं, बाब म्हण, बहेन म्हण काहिही म्हणं…. आणि हो बच्चू कुठलीही पाल बाबा कधीही येऊ नाही देणार तुझ्याजवळ!! घाबरू नकोस कधिही!!! मी आहे ना तुझी ’बेटी’ तूला जपायला…. डोळे पाणावतात बघ तुझ्यापायी नेहेमी…

मग मुपाच्या कपाळावर ओठ टेकवत मी हलकेच म्हणते….

—–गुडनाईट बच्चा!!!

—-गुडनाईट तन्वी!!!

( याआधिची वैऱ्याची रात्र इथे आहे….)