नवरात्रोत्सव – काल आणि आज…

‘नवरात्रोत्सव’ – आपल्याकडे सणांच्या नावासोबत ’उत्सव’ कसा अलगद जोडला जातो नाही ! गणेशोत्सव, नवरात्रोत्सव , ही नावं म्हणजेच आम्ही हे सण उत्सवासारखे अत्यंत उत्साहात साजरे करणार आहोत ही ग्वाहीच जणू .

श्रावण मास येतो तेच या उत्सवांच्या, सणांच्या भाउगर्दीसह… एक एक सण आणि त्यासोबत नव्या नव्हाळीने समृद्ध होणारा निसर्ग, सगळं कसं अगदी पावित्र्याने- मांगल्याने भारलेलं. गणेशोत्सवाची धामधूम आटोपली , लाडक्या गणरायांना निरोप दिला की वेध लागतात ते शारदीय नवरात्रीचे. वर्षातल्या सगळ्या सणांचं एक रंगीबेरंगी इंद्रधनूष्य म्हटले तर ’नवरात्र’ त्यातले अगदी सगळ्याच रंगांचे अस्तित्त्व स्वत:त राखेल . देवीचे म्हणून लाल-हिरवे तर गरबा खेळणाऱ्यांच्या घागऱ्यांचे जांभळे, निळे, पिवळे, शेंदरी वगैरे अनेकविध चमकदार सुरेख रंग.

श्री दुर्गादेवीने महिषासुराशी प्रतिपदा ते नवमी असे नऊ दिवस केलेले युद्ध. नवव्या दिवशीच्या रात्री देवीने महिषासूरावर विजय मिळवला. नवरात्रीत या आदिशक्तीचं देवीतत्त्व एरवीपेक्षा कित्येक पटीने अधिक प्रभावी असतं म्हणतात. आणि हेच कारण असावं की एक चैतन्य या दिवसांमधे आसमंतात जाणवतं. नवरात्रीबद्दलचं हे मत अर्थात जरा मोठेपणीचं, समजायला लागल्यानंतरचं. त्यापूर्वीच्या अगदी लहानपणीच्या आठवणींच्या नवरात्रोत्सवाचे दोन पदर उलगडतात. एक म्हणजे या दिवसात घरात होणारी ’घटस्थापना’ आणि त्याचसोबत गावोगावी साजरा होणारा नवरात्रोत्सव.

नवरात्र आली की ’घट’ विकत आणला जायचा. काळी माती आणून त्यात गहू लावले जायचे. त्या घटावर समेष्टीमधे देवीचा टाक ठेवला जायचा. दररोज एक एक करत वाढवत नेलेल्या झेंडूच्या फुलांच्या माळा त्या घटावर सोडल्या जायच्या. घटासमोरचा अखंड दिवा तर एकूणातच वातावरणातलं मांगल्य आणि गांभिर्य वाढवणारा वाटायचा. दिवसागणिक गव्हाचे तरारून वर येणारे कोंब पहाणे हा ही एक सोहळाच.

आम्हा मुलींसाठी तर हे दिवस म्हणजे पर्वणीच. गणेशोत्सवानंतर बसलेली भूलाबाई पार कोजागिरीपर्यंत सोबतीला असायची. त्यातच भोंडलाही हजर व्हायचा . ’ऐलम्मा-पैलम्मा’ आणि भूलाबाईची गाणी, त्यापाठोपाठ आईने दिलेला खाऊ ओळखणे. अगदी मस्त आनंद लूटतं ती खिरापत खाणे. भोंडल्यातला हत्ती हे गणेशतत्त्वाचे प्रतीक आहे हे अर्थातच नंतर समजले. नवरात्र ही मुख्यत्त्वे दुर्गादेवीची परंतू त्यात लक्ष्मीरुपाची प्रार्थना करणे, तिलाही आवाहन करणे हे भोंडला खेळण्यामागे असलेले उद्दिष्ट्य असल्याचेही समजले.

’कुमारिका पुजन ’ हा ही आम्हा कुमारिकांचा जिव्हाळ्याचा विषय. सुंदर सुंदर परकर पोलके घातलेल्या मुली , त्यांच्या त्या हिरव्या- जांभळ्या नाहितर खणाच्या पोलक्यांनी एक वेगळंच वातावरण साधलं जात असे.  ” नैवेद्य आहे हं आजचं जेवण म्हणजे, पानात काहिही टाकायचं नाही “  सांगणाऱ्या काकू वाकून आम्हा मुलींना नमस्कार करायच्या तेव्हा गंमत वाटायची. परकर पोलक्यातल्या किंवा नवे कपडे घातलेल्या , कपाळी कुंकू लावलेल्या त्या नवदुर्गांची मोठ्यांकडून केली जाणारी पुजा हा मुलींसाठी महत्त्वाचा विषय. ’टिपऱ्या खेळणे’ हा ही एक अत्यंत लाडका कार्यक्रम. या टिपऱ्यांच्या ’ दांडिया’ व्हायच्या होत्या तेव्हा . फेर धरून टिपऱ्या खेळल्या जायच्या . मजा असायची.

देवीची ओटी भरणे, अष्टमीला घागर फुंकणे सगळंच एका कुतूहलाने पाहिलं आणि शिकलं जायचं. काही ठिकाणी नवरात्रीतले पहिले तीन दिवस महाकालीची, मधले तीन दिवस महालक्ष्मीची आणि शेवटचे तीन दिवस महासरस्वतीची पुजा होत असे. वेगवेगळ्या रांगोळ्या काढून त्यात रंग भरण्याची जणू आम्हा मुलींमधे चढाओढ लागत असे. नवमीला केला जाणारा ’साटोऱ्या किंवा कडकण्यांचा नैवेद्य’ , शतचंडीचा जप सगळंच आठवणींच्या राज्यातलं आपापलं स्थान राखून आहे.

आमच्या गावातलं देवीचं देऊळ नदीकाठी होतं. तिथे पोहोचायचं म्हणजे नदी ओलांडून जावं लागे. तिथे कधी आम्ही एकटे गेल्याचं मात्र मला आठवत नाही, कॉलनीतल्या सगळ्या काकू आणि आम्ही बच्चेकंपनी एकत्रच तिथे जात असू . तिथे भरलेल्या जत्रेमधून केली जाणारी खरेदी हा तर खास आकर्षणाचा विषय. वणीच्या ’सप्तश्रॄंगी’ला जाणे , चांदवडच्या रेणुकामातेच्या मंदिरात जाणे हे ही काही ठराविक बाबींपैकी एक होते. चांदवडच्या रेणुकामातेच्या मंदिरात, वणीला सप्तश्रॄंग गडावर नऊ दिवस ’घटी’ बसणाऱ्या बायका हे ही एक कुतूहल होते. पुढे नासिकला रहायला आल्यानंतर कालिकेला जाणे नित्यनेमाने सुरू झाले.  ’पुर्वी कालिका अगदी गावाबाहेर होती, एकट्याने तिथे जाणे शक्यच नव्हते ” असे आजी नेहेमी सांगत असे. पहाटे उठून कालिकेला दर्शनासाठी जाणाऱ्यांची रीघ लागत असे. कालिकेच्या दर्शनाइतकेच भगूरच्या रेणुकामातेचे, भद्रकाली देवीमंदिरातील देवीचे दर्शन आवर्जून घेतले जाई.

लग्नानंतर औरंगाबादला गेल्यानंतर दर नवरात्रीत कर्णपुऱ्यातल्या देवीमंदीरात जाणे होऊ लागले. देवीच्या मंदीरापासून जवळपास अर्धा किलोमीटर आधि सुरू होणारी अगदी मंदिरापर्यंत भरणारी ’जत्रा’ , त्यातले ते उंच उंच रहाटपाळणे, खेळण्यांची दुकानं, जादूगाराचे प्रयोग, खाद्यपदार्थांच्या गाड्या आणि दुसऱ्या दिवशीच्या म्हणजे दसऱ्याला लागणाऱ्या आपट्याच्या पानांची रास विकणारे विक्रेते अगदी लहानपणीची आठवण करून देत असे. नवरात्रीतल्या नऊ दिवसात नक्तं करणे आणि जेवणात कुठल्याही भाजीचा समावेश न करता कडधान्यांचा वापर करण्याची प्रथाही तिथे पहाण्यात आली.

’गरबा’ ही नवरात्रीतली आणखी एक आठवणीची बाजू. माझ्या लहानपणी गरब्याचे तितकेसे प्रस्थ नसावे. गावोगावी काही ठराविक चौकात गरबा मंडळ होती मात्र आजच्या इतके मोठ्या प्रमाणात तेव्हा गरबा नव्हता. ’गरबा’ पेक्षा मला टिपऱ्याच आवडत होत्या तेव्हा. रात्री उशिरापर्यंत चालणारा गरबा पहायला गेल्यानंतर बऱ्याचवेळा मी ’ झोप येऊ लागलीये घरी चला ’हा घोषा आईकडे लावत असायचे. नंतरही बराच काळ हा ’गरबा’ आपल्याला जमणार नाही असे का वाटत राहिले याची काही कल्पना नाही. पुढे आमच्या कॉलनीच्या प्रांगणात होणारा गरबा खेळायला मिळाला आणि जमतेय आपल्यालाही हे प्रकरण असे पटले.  जरा अधिक खोलात गरब्याबद्दल माहिती मिळवली तेव्हा समजले की गरब्यासाठी केले जाणारे ’मंडल ’ हे घटाचे प्रतीक आहे. टाळ्यांच्या नादात्मक लयबद्ध आवाजात होणाऱ्या आवाजाने देवीला तिच्या शक्तीरूपात कार्य करण्याचे आवाहन केले जाते.

नवरात्र संपताना वेध लागायचे ते दुसऱ्या दिवशीच्या म्हणजे दसऱ्याच्या ’रावण दहनाचे’ , सीमोल्लंघनाचे आणि घरोघरी जाऊन सोने लूटत सगळ्यांच्या भेटीगाठींचे.

“आजकाल सगळंच बदललय, आमच्या लहानपणी असं नव्हतं ” अशी कुरबूर अगदी नकळत केली जाते हल्ली कधी कधी. स्वत:च वय वाढतय हळूहळू याची जाणिवही होतेच त्याबरोबर. लहानपणी एकूणातच साजरे होणारे किंवा आठवणीतले सणसमारंभ ही रूळलेल्या वाटेवरून केली गेलेली वाटचाल होती . विज्ञानाचे शिक्षण घेताना , वाचन वाढताना , जागोजागी फिरण्यातून येणाऱ्या अनूभवसमृद्धीने सगळ्या सणांकडे, परंपरांकडे पहाण्याची एक वेगळी नजर मिळतेय आता. नवरात्रीतले, श्रावणातले उपास आमच्या आधिच्या पिढीने केले म्हणून आम्ही करणार इतके सोपे आता ते वाटत नाही. प्रत्येक कृतीमागची कारणमिमांसा जाणून , हवे तिथे आवश्यक ते बदल करून सण साजरे करण्याकडे आता कल वाढतोय. जुन्या पद्धतींमधल्या पुष्कळश्या तश्याच चालवण्याकडे जो कल आहे त्यात मुख्यत्त्वे त्या पद्धतीतल्या मांगल्याबाबत साशंकता नाही हे एक कारण तसेच पुढच्या पिढीला आपला सांस्कृतिक वारसा पोहोचवणे ही दर पिढीची जबाबदारी असते.

थोड्याफार प्रमाणात सगळेच सण बदलताहेत. पुर्वीचा ’गरबा’ हा सात्त्विकतेकडे झुकणारा होता. दांडिया ही गुजराती लोकांची पद्धत होती, आता मात्र सगळेच एकत्र येतात. त्या लाटेत नकळत आम्हीही सामिल होतो. मोठमोठ्या मैदानात होणाऱ्या दांडियाचे ’पास’ मिळवले जातात. या मैदानात मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक उलाढाल होत असते. सिनेनटनट्यांची उपस्थिती, फाल्गूनी पाठकसारख्या गायक गायिकांची उपस्थिती या सगळ्यांमधे लहानपणीचा गरबा शोधूनही सापडत नाही. अगदी पोषाखातही वैविद्ध्य येतेय, जागोजागी आढळणाऱ्या गुजराती- बंगाली समाजाने त्यांच्या राज्यातल्या प्रथा परंपरा येताना सोबत आणल्या . चौकाचौकातल्या देवीच्या मोठ्या मुर्त्या त्यासमोरची तरूणाई या बदलाची साक्ष ठरतेय.

“हे विश्वची माझे घर ” या ज्ञानेश्वरांच्या वचनाला सार्थ मानून गेल्या दोन तीन पिढ्यातले अनेक जण हे सीमोल्लंघनासाठीची  ’गावाची वेस ’ ही मर्यादा मागे टाकून देशाच्या सीमेपलीकडल्या परदेशांमधे वास्तव्य करून आहेत. तिथे गेल्यामूळे मात्र भाषेच्या, प्रांताच्या सीमा कधी आपोआप तर कधी अपरिहार्यतेतून गळून पडल्या आहेत आणि सीमोल्लंघनाला एक वेगळा आयाम मिळत आहे. भारताबाहेर रहाताना घराजवळ रहाणारे , कंपनीत सहकारी असणारे सगळे भारतीय मिळून, तसेच मराठी मंडळांमधे असणाऱ्या मराठी सोबत्यांबरोबर ’सण समारंभ’  साजरे केले जातात.  एखाद्याच्या घरी ’घटस्थापना’ असते, तिथे मग सगळे मिळून एकत्र येणे होते. न विसरता लहान मुलांना , देवीने राक्षसांवर मिळवलेल्या विजयाच्या, रामाने रावणावर मिळवलेल्या विजयाच्या, अज्ञातवासात जाताना शमीच्या वृक्षात शस्त्रास्त्र लपविणाऱ्या पांडवांबद्दल सांगितले जाते . देवीची आरती एकरवात म्हणताना मन भारतात धाव घेत असते. देवीचा सकाळ संध्याकाळचा नैवेद्य हा सगळ्यांनी मिळून केला जातो. झेंडुची फुलं ही भारतात सहज मिळणारी असली तरी परदेशात ती मिळवणं ही जबाबदारी कोणा अनूभवी व्यक्तीवर सोपवली जाते. आपला सांस्कृतिक वारसा जपणं हे कोणा एका प्रांतियांची जबाबदारी नसून सगळेच भारतीय उत्साहाने वावरताना पहाणं खरच छान वाटतं.

’नवरात्र’ म्हणजे देवीने दैत्यावर मारक रूपात प्रकट होत मिळवलेल्या विजयाची कथा. ज्या देशात आपण देवीला इतके अनन्यसाधारण महत्त्व बहाल करतो त्याच देशाबद्दल जेव्हा ’स्त्रीभॄण हत्या ’, ’हुंडाबळी’ , ’शिक्षणापासून वंचित असणाऱ्या मुली ’, ’ मुलींवर होणारे अन्याय आणि कायद्याच्या कचाट्यातून सुटणारे आरोपी’ अश्या बातम्या कानी पडतात तेव्हा मात्र देवीच्या या उत्सवाचा पुन्हा विचार करावासा वाटतो. सहनशीलतेचं , सामंजस्याचं, सृजनाचं रूप असलेल्या स्त्रीने गरज पडली तर ’मारक रूप’ घेत समाजातल्या दुष्ट शक्तींचा बिमोड करायला हवा हे देवी आपल्याला तिच्या कृतीतून शिकवतेय हा विचार रुजायलाच हवा. या आणि अश्या मुद्द्यांचा जरा गांभिर्याने आणि सकारात्मक कृती करत विचार झाला तसेच नव्या पिढीला सक्षमतेकडे नेले गेले तरच ती खऱ्या अर्थाची  ’कुमारिका पुजा ’ होइल. दुष्टावर सुष्टाने विजय मिळवण्याचा धडा देणाऱ्या या विधायक कार्यासाठी आपल्या ’चारचौघीं’मधूनच नवदुर्गा घडाव्यात असा भरभरून आशिर्वाद देवीही देइल याबद्दल शंका नाही!!!

(ता.क. हा लेख ऑक्टोबर महिन्याच्या ’चारचौघी’ मासिकात प्रसिद्ध झालेला आहे :) …. त्या लेखाची PDF file इथे आहे… Navratra utsav-Oct-12 )

Advertisements