हम अपने शहर में होते…

IMG_20170206_140808मध्यंतरी आजोळी गेले होते. रेल्वेचं भलंमोठं क्वार्टर, मागेपुढे मोठमोठी जागा, आंबा, जांभुळ, पेरू, चिंच, करंजीचे मोठमोठाले वृक्ष वगैरे सगळी आजोळची ओळख. सरकारी क्वार्टर ते, त्यावर कोण्या एकाचा हक्क नसतोच कधी. रेल्वेच्या वेटींगरूमसारखाच न्याय इथेही. प्रवासी येतात, काही काळ थांबतात आणि पुढच्या प्रवासाला निघून जातात. हे समजण्याइतपत ’मॅच्युरिटी’ आली आहे आपल्याला असं वाटत होतं घरी पुन्हा जाण्याआधी. घराच्या बाहेरून काही दृष्य बदल दिसले नाहीत तेव्हा सुखावलं मन, पावलं पोहोचण्याआधी घरात पोहोचलंही मन. दाराबाहेर मात्र आजोबांच्या नावाची पाटी नसून भलतंच कोणी नाव दिसलं तेव्हा आनंदाने उचंबळलेलं मन सावध झालं… जरा दुखावलं तरी नेटाने आत आलं. ज्या घरात दंगामस्ती करण्याची, कुठल्याही कान्याकोपऱ्यात धडकण्याची सवय होती तिथे आता साधं फिरताना सध्याच्या मालकांच्या मुक परवानगीची गरज होती. खोल्याखोल्यांतून फिरताना समोर जरी आत्ताचे घर असले तरी मन मात्र जुन्या खाणाखूणांचे अस्तित्व शोधत होते, कुठे सापडला एखादा ओळखीचा धागा की मन पोहोचत होते त्याच वाटेने भुतकाळात. भुतकाळाला स्पर्श करून परत निघाले त्या घरातून तेव्हा भरून आलं काहीतरी… काहीतरी गवसलं पण खूप काही निसटल्यासारखं. अंगण ओलांडून गेटकडे आले आणि लोटून घेतलं ते दार, जणू माझ्याच हातानी खूप वाटा बंद केल्यासारखं. बालपणाकडे पाठ फिरवून निघाले तिथून… अचानक मोठं व्हायला भाग पाडणारे असतात काही क्षण त्यातलाच एक क्षण ओलांडून पुढे आले होते मी…

आजोळबाबत मन पक्कं करत असतानाच आली पुन्हा आमच्याही जुन्या घराची आठवण. माझं स्वत:चं बालपण जिथे गेलं ते घर… २०-२२ वर्ष ज्या वास्तुकडे पुन्हा फिरून पाहिलेही गेले नाही ते घर. दहावीचा टप्पा पार करताना मागे सुटलेलं घर. आई वडील जिथे आहेत ते माहेर आणि नवं घर आहेच सोबतीला तरीही जगाच्या पाठीवर कुठेही असताना एखाद्या अनाहुत स्वप्नात चटकन डोकावून जाणाऱ्या घराकडे आपण वर्षानुवर्ष जाणं टाळलेलं आहे हे स्वत:शी पुन्हा मान्य केलं गेलं. मोठं होण्यामधे एक टप्पा असतो नॉस्टेल्जिया टाळण्य़ाचा वगैरे त्याअंतर्गत त्या घराबद्दल बोलणंही हळूहळू कमी होत गेलं कधीतरी आणि ’इमोशनल ’ व्हायचं नाही असं मनाला बजावत त्याला ’प्रॅक्टिकल ’ व्हायला भागही पाडलं गेलं. घरच काय पण जुन्या गावातही जाणं नकळत टाळलं जाऊ लागलं. गावात उतरायला जागा आहेत अजुनही पण ’घर’ नसण्याची जाणीव अजुन गडद होईल या भितीने जाणंच नको असं वाटत असावं बहुधा!

अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराचा आत्माच हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे.

काश्मिरी पंडित असलेली जीवलग मैत्रीण माझी, मध्यंतरात जाऊन आली काश्मिरला परत. जुन्या घराकडे गेले होते म्हणाली. जीव मुठीत धरून, सगळं सामान सोडून जिथून अर्ध्या रात्रीतून ते पळाले आणि ’विस्थापित’ झाले ते घर. चार वर्षाचा इंजिनीयरींगचा टप्पा पार करताना कित्येकदा ऐकली होती तिची ’घर’ सुटण्याची व्यथा.  होस्टेलमधली एक रूम हे तिचंमाझं तेव्हाचं एकत्र ’घर’ होतं. नंदनवनातलं तिचं घर, ठेंगणं बसकं घर, समोर आंगण, अंगणात हिरवळ, गुलाबांनी डवरलेली रोपं, किती भरभरून वर्णनं ऐकली होती त्या घराची. तिथूनच ’निर्वासित’ झाले होते ते. तिने आत्ताच्या तिच्या घराचा पाठवलेला फोटो मोबाईलच्या स्क्रीनवर होता माझ्या आणि बसलेला धक्का मनाच्या कानाकोपऱ्यात. तीनमजली हॉटेल उभं होतं त्या फोटोत, जे घर कधी विकलंच गेलं नाही त्याचा ताबा कोणीतरी घेऊन बदलून टाकलं होतं सारं. मैत्रीण म्हणाली तिची आई जाऊच शकली नाही त्या घराकडे. सुन्न होत होतं माझंही मन. एका व्यथेची, एका जखमेची जाणीव ताजी होत होती. आम्ही नव्हतो समजावत एकमेकींना…वेदना मुकपणे सोबत करत होती निव्वळ.

घर नावाचा “विसावा ” आणि घर हरवण्याची खंत वैश्विक आहे हे सांगणारा शेर वाचला एक….

ये सर्द रात,ये आवारगी, ये नींद का बोझ

हम अपने शहर में होते तो घर गये होते…

किती जणांचं होत असावं असंच… चालता चालता इतके पुढे निघून जातॊ आपण की वळून पहाताना धुसरही दिसत नाहीत काही गोष्टी. जाणीवा हळूहळू बोथट होत जातात, आपण समंजस वगैरे होत जातो. सल संपत नाहीत पण बदलता न येणाऱ्या प्राप्त परिस्थितीला सामोरं जाणं शिकतोच माणुस कधीतरी. अपरिहार्य ’समजुतदारपणा’ पांघरतोच माणुस. अर्थात या वाटेत जुनं कोणी भेटतं जातं आणि विषयांच्या ओघात सामोरं येतं आठवणींच्या, काळाच्या पडद्याआड गेलेलं मनाजवळचं काही.

परवा रस्त्याने सहज भेटले ते

माझ्या जुन्या घराचे शेजारी

म्हणाले खूप बदललय घर तुझं आता

यायचय का पहायला?

जायचय का मला?

आहे हिंमत की नकोच ते

बदलांमुळे घर परकं वाटेल

आणि अंगावर येइल ते परकेपण…

त्यापेक्षा बरंय हे असं किनाऱ्यासारखं…

मला साधतय हे आताशा

खूप वाहिल्यानंतर, खूप पाहिल्यानंतर,

कधी प्रवाहात तर कधी विरोधी पोहल्यानंतर…

दमल्या, भागल्या, शिणल्यानंतर,

खूप झटापटींनंतर साधतं हे ’किनारा’ होणं….

प्रवाह वाहत असतो, तो वाहतच रहाणार

किनाऱ्याला समजतं हे, किनारा शहाणा असतो !

सतत बदलणाऱ्या पाण्याचा असतो किनारा

काठावर बदलणाऱ्या पावलांचा असतो किनारा…

घर बदलतच की आणि,

मुळात ते रोजच बदलतं…

“यु कॅन नेव्हर कम बॅक टू होम” ते म्हणतात,

कधी घर बदलतं कधी घरातली माणसं…

उन वारा पाऊस घेतातच की आपापलं घेणं…

म्हणून वाटतं, ’किनारा ’ व्हावं…जरासं स्थिर व्हावं…

आपलं ’भिजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

सुख दु:ख ’रुजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

किनाऱ्याच्या मातीसारखं,

ओलसर तरीही अलिप्त…

नसतातच बदलत तश्याही आपल्या आठवणी

घर हरवण्याच्या वेदनेला स्विकारताना ,

खरंच साधलय बहुधा आता

पुढे वहाणाऱ्या काळातला आणि

गतकाळाची समाधी सांभाळत

त्यावर आठवणींचे दिवे ठेवणारा किनारा होणं!

घर…दोन अक्षरांचा छोटासा शब्द खरं तर. पण अर्थ मोठा व्यापक…घर, प्रत्येकाची वेगळी व्याख्या…घर, भिंतींचं, फर्निचरचं, सजावटीचं, कुंडीतल्या रोपट्याचं, भिंतींवरच्या फ्रेम्सचं, पडद्यांचं, दारांचं, खिडक्यांचं, क्रोशाच्या विणकामाचं, स्वैपाकघरांतल्या फोडण्य़ांचं, चर्चांचं, प्रेमाचं, गप्पांचं, पाहुण्यांच्या गजबजीचं,घरातल्या माणसांच्या माणुसपणाच्या ओळखीचं घर. घर आठवणीतलं, घर आठवणींचं. घर विसाव्याचं, घर मायेचं. घर हक्काचं. घर, ते घर घेण्यासाठी केल्या गेलेल्या कष्टांचं… घर स्वप्नातलं, घर स्वप्नांचं. घर त्याचं, घर तिचं… घर दोघांचं , त्या दोघांच्या गोकुळाचं. एक दिवस मागे पडतं घर आणि पुढे निघतात घरांतली माणसं. ’जिंदगी बडे हुकुम चलाती है ’ हा जगरहाटीचा नियम मान्य करत जगायला बाहेर पडतात ’घरातली’ माणसं. दोर सुटलेला पतंग पाहिला की नजरेसमोर येतात ही माणसं. भिरभिरणारी, वाऱ्याच्या लाटेशी लढणारी… मुळं हरवलेली माणसं. जातील त्या नव्या जागी पुन्हा काड्या गोळा करत नव्याने घरटी बांधत मनाच्या कोपऱ्यात जुन्या घरांतलं आपलं अस्तित्व जपणारी माणसं…ती एकत्र येतात, वेदना वाटून घेतात. घर हरवलेल्या अश्या सगळ्या माणसांचं आभाळ छप्पर होतं आणि जोडली जातात ती वेदनेच्या नात्याने… ज्ञानियाच्या ’विश्वची माझे घर’ च्या वाटेवर चालतात मग ही माणसं, एकमेकांना सावरत, एकमेकांना सांभाळत…