नयी सी रहगुज़र :

(सुख़न – 04)

रघुपति सहाय ’फ़िराक़’ या नावाचा उर्दू हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातला दबदबा इतका थक्क करणारा आहे की फ़िराक़बद्दल लिहिताना त्यांच्या गझलेबद्दल, रुबायांबद्दल, शेरांबद्दल लिहावं की नज्म विचारात घ्याव्या असा प्रश्न होता. ज्ञानपीठ विजेत्या फ़िराक़ गोरखपुरींशी गाठ पडली ती एका शेरातून,

तेरे आने की क्या उम्मीद मगर
कैसे कह दूँ कि इंतिज़ार नहीं

हा शेर ऐकला आणि शेरोशायरीच्या अवकाशातलं अढळ स्थान फ़िराक़ला देऊन टाकलं. अर्थात उर्दू शायरीला नवं वळण देण्यात महत्तम वाटा असणाऱ्या फ़िराक़चं स्थान हे असंच अढळ ताऱ्यासारखं आहे. अलाहाबाद युनिवर्सिटीमधे इंग्रजीचा प्राध्यापक असणारा हा विद्वान शायर विद्यार्थ्यांचा अतिशय लाडका होता. मुळ हिंदू कायस्थ असणाऱ्या फ़िराक़ना हिंदी, उर्दू आणि इंग्लिश साहित्यात प्रचंड रस होता. हिज्र (जुदाई) की रात का शायर असे संबोधले जाणाऱ्या या शायरच्या लेखनात रात, अंधेरा आणि हिज्रचा उल्लेख अनेकवेळा येतो.

किस लिए कम नहीं है दर्द-ए-फ़िराक़
अब तो वो ध्यान से उतर भी गए

किंवा

कोई आया न आयेगा लेकिन
क्या करें गर इंतिज़ार न करें

अतिशय साध्या सोप्या सहज ओघवत्या भाषेत शेर मांडणं ही फ़िराक़ची खासियत. उर्दूच्या पलीकडे शायरी नेणं आणि त्याचवेळेस उर्दूतही श्रेष्ठ काव्य निर्माण करणं हे श्रेय फ़िराक़चं. “मेरी घुट्टी में पडी थी होके हल उर्दू जबाँ’ फ़िराक़ म्हणत. शायरीच्या परंपरागत रुळलेल्या वाटेवर न चालता नवी वाट नवे विषय त्यांच्या लेखनात सतत आले.

बहुत पहेले सें उन कदमों की आहट जान लेतें है
तुझे ऐ ज़िंदगी हम दूर से पहचान लेते है

तीव्र बुद्धिमत्तेला अनेकदा जोडीला एकाकीपण येतं आणि मग वेदना गडद होत जाते. पत्नीबाबत फ़िराक़ ’विजोड जोड’ असा उल्लेख करत. चेहेरा सुंदर नसला तरी आत्मा सुमार नसावा असा तर्क मांडणाऱ्या फ़िराक़च्या लेखणीतून उतरलेली प्रेमिका मात्र फारसी शायरीतल्या प्रेमिकांसारखी रूपसुंदरा नसून एक सर्वसामान्य गृहिणी असे. याचसंदर्भात फ़िराक़चा एक शेर आहे,

यूँ ही सा था कोई जिसनें मुझे मिटा डाला
न कोई नूर का पुतला न कोई माहजबीं

व्यक्तिगत आयुष्यात आलेली अनेक संकटं, विरह, दु:ख वेदना यातून त्यांच्या लेखणीला एक प्रगल्भतेची किनार मिळत गेली. काहीवेळा उपहासात्मक तर बरेचदा स्पष्ट परखड लिहिणाऱ्या या लेखणीने भावभावनांचे मात्र अनेक अनवट अलवार पैलू उलगडले.

शाम भी थी धुआँ धुआँ हुस्न भी था उदास उदास
दिल को कई कहानियाँ याद सी आ के रह गयी

’याद सी आ के रह गयी’, हुरहुरती धूसर संध्याकाळ. हे इतकं तरल असं अस्पर्श काही चिमटीत पकडून त्यावर लिहीणं म्हणजे फ़िराक़. संध्याकाळच्या काळ्या शाईत लेखणी बुडवून फ़िराक़ लिहीतॊ,

शामें किसी को माँगती हैं आज भी ’फ़िराक़’
गो ज़िंदगी में यूँ मुझे कोई कमी नही

तेव्हा त्याची मन हेलावून टाकणारी सगळी वेदना अशी एकवटून येते. जगजीतच्या आवाजातलं फ़िराक़चं ’ग़ज़ल का साज उठाओ बडी उदास है रात’ ऐकलंच पाहिजे असं काही आहे. आयुष्य, मैत्री असे अनेक विषयही लिखाणातून उतरवणाऱ्या फ़िराक़ने स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेत काही काळ बंदीवासही भोगला होता. त्यानंतर नेहरूंबरोबर कॉंग्रेसचा काही काळ भाग असणाऱ्या फ़िराक़चे अखेरपर्यंत नेहरू घराण्याशी चांगले संबंध राहिले.

फ़िराक़ गोरखपुरी हे स्वत:च एक विद्यापीठ आहे. शेरोशायरीच्या वाटेवरचा फ़िराक़ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मैलाचा दगड आहे. या वाटेवर येणाऱ्यांची साथ फ़िराक़ कधीच सोडत नाही… तीक्ष्ण भेदक नजर आणि ठाम अंदाजात ,”लिटरेचर इज अ ब्रिलियंट इललिटरसी” असं म्हणणाऱ्या फ़िराक़चं ॠण मान्य करत आजच्या सुख़नमधे म्हणावसं वाटतय:

हज़ार बार ज़माना इधर से गुज़रा है फिर भी
नयी नयी सी है तेरी रहगुज़र फिर भी !

Advertisements

निविद :


महाराष्ट्र टाईम्स, 18.01.2018
(सुख़न – 03)

“सतह पर काई नही,
बेतरतीब तैरता मौन है मेरा”

पृष्ठभागावर सूक्ष्मसाही तरंग नाही असं मौन वेढलेलं मन.

“दो पहाडियों को सिर्फ पुलही नही खाई भी जोडती है”
“आँसू आँख की मुस्कान है”

या सुरूवातीच्या परिचयाच्या ओळी होत्या. इथे मनावर गीत चतुर्वेदी नावाचं गारूड झालं… सकस, अर्थपूर्ण लिखाण विरळा होत असताना गाठ पडली या कवीशी. इंटरनेटच्या महासागरात भटकंती करताना अचानक काही रत्न हाती लागतात.. गीत चतुर्वेदी ह्या समकालीन हिंदी कवीशी अशीच भेट झाली. सुरूवातीला गीतच्या कविता वाचल्या आणि मग आणखी शोध घेत गेलं मन…

गीत सापडतही गेला आणि उलगडतही… जगभरातल्या अनेक भाषांमधल्या कवितांचं अफाट वाचन, कवींबद्दलची सविस्तर माहिती आहे या लेखकाकडे. विश्व वाङ्गमयाचा गहरा अभ्यासक असणाऱ्या गीतने कवितांचे केलेले अत्यंत आशयघन अनुवाद वाचले आणि वाचक मनाला एक खजिना गवसत गेला. एकीकडे विश्वसाहित्याबद्दल अपार आपुलकी आणि एकीकडे वेदांबद्दल गाढा अभ्यास असणाऱ्या या कवीच्या ’न्यूनतम मैं’ या पुस्तकाच्या प्रास्ताविकात एकाच पानावर बोर्हेसच्या ओळी आणि अथर्ववेद व ऋग्वेदातल्या ऋचा उद्धृत केलेल्या नसत्या तरच नवल.

हम एक ही भाषा बोलते हैं
पर अलग-अलग भाषा सुनते हैं

कमी शब्दात गहिरा अर्थ, सोप्या शब्दांत खोलवर जाणवलेलं आयुष्याचं सार, विश्वाच्या पसाऱ्यात अणूरेणूपासून ते रोजच्या साध्या सरल भावांतून तर कधी ग्रहताऱ्यांपासून ते विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत गीतची हळूवार हळवी प्रगल्भ लेखणी सगळ्यालाच स्पर्श करते. अंतर्मुख करत नेणारे त्याचे सहज शब्द हे एकप्रकारचे मेडिटेशन असल्याची भावना त्याचे अनेक वाचक व्यक्त करतात.

“तुम अपने आप को कवी कहते हो क्योंकी तुममे इतनी विनम्रता नहीं की तुम चुप रह सकों…” …एकीकडे अत्यंत तरल लिहीणारा हा कवी असेच सहज लिहून जातो आणि एक आरसा समोर येतो. इतकी विनम्रता ही केवळ ज्ञानातून येते हे हा कवी सिद्ध करतो. लेखक आणि वाचक यांच्यात बिंब प्रतिबिंबाचं नातं असावं. असे लेखक आणि वाचक सामोरे येतात तेव्हा कलाकृती तृप्त होते.

“तुम्हारे बालों की सबसे उलझी लट हूँ
जितना खिंचूँगा उतना दुखूँगा…”

ब्रम्हाच्या नाभीतून उमलणारं कमळ ते विश्वाच्या विस्तीर्ण अवकाश पसाऱ्यापर्यंत, अस्तित्त्वाच्या अर्थापासून लौकिक पारलौकिक असं गुंफत जाणाऱ्या या कवितांबद्दल विष्णु खरे या श्रेष्ठ कवीने ’बहुआयामी यात्रा’ असे सार्थ वर्णन केले आहे. “कवि ने ज़रा-सी लापरवाही की, अर्थ बदला और कविता में अगन पड़ी. कविता में अगन पड़ी, तो छित्तर पड़े.” गीत म्हणतो.

तीर ही गीतची एक कविता:

एक तीर में बदल जाएँ
छूटें, दूर तलक जाएँ
इतनी दूर कि लौटकर आने को न बोले कोइ, न ही सोचे

किसी को चुभें तक नहीं
इस कदर
कि हमारा तीर होना भी तमाम तीरों को अजनबी जैसा लगे

पीछे जीवन की प्रत्यंचा काँपती रहे
देर तक !

“कविताओं पर यकीन करो, कवियोंको भूल जाओ” असं हा कवी स्वत:च म्हणतो आणि इथे मात्र जरा दुमत होतं त्याच्याशी, त्याने लिहीलेले शब्द तर मनात पक्कं घर करतातच पण या विलक्षण प्रतिभावान, अत्यंत विनम्र कवीचं अस्तित्व त्या शब्दांतून हलकेच डोकावत जातं. गीत वाचताना मग जाणवतं की हा कुपीत बंद होणारा मोती आहे. साहित्य, कविता, तत्त्वज्ञान वगैरे क्षेत्रात मुशाफिरी करणारे मात्र शब्द आणि अर्थाच्या खोल समुद्रात शिरून त्याला शोधतात आणि मग मात्र मंद तेजाचं असलेलं कवित्त्व मन उजळत जातं. उदबत्तीच्या वलयासारखे शब्द हलकेच विरले तरी अर्थाचा सुगंध मात्र दीर्घकाळ रेंगाळत जातो. “मनुष्य सिर्फ उतना होता है, जितना वह किसी की स्मृति में बचा रह जाए” या गीतच्याच शब्दांचा आधार घेत म्हणता येईल. या कवीने भरपूर लिहावे आणि सदैव रसिकांच्या मनोराज्यांत शब्द पेरत जावे !!

मरासिम :


✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 11.01.2018

(सुख़न – 02)

सिनेमांमधली गाणी गाताना बरेचसे उर्दू शब्द नकळत कधी अर्थासह तर कधी अर्थ न आकळताही गुणगुणले जातात. गजल परिचयाची झाली ती जरा उशिरानेच. कॉलेजच्या दिवसांत ’होशवालोंको खबर क्या’ ही ’गझल’ म्हणून ऐकलेली पहिलीच… मग मात्र जाणीवपूर्वक शोध घेतला जरा आणि जाणवलं की ऐकत आलेली, गुणगुणत आलेली, मनापासून आवडत आलेली अनेक गाणी ही याच सदरातली आहेत… हे वेड मग लागले ते लागलेच.

कॉलेजच्या कट्ट्यांवरच्या दिवसात अशीच मग एका अजून गझलेशी ओळख झाली… मेहदी हसनच्या धीरगंभीर आवाजातली ’रंजिश ही सही’.  ’आ फिर से मुझे छोड के जाने के लिये आ’ ऐकलं आणि मनातलं एक पक्कं स्थान या गझलेला, मेहेदी हसनच्या आवाजाला देऊन टाकलं. गझल हा अगदीच आवडीचा प्रांत नसला किंवा त्यातल्या उर्दू शब्दपेरणीमुळे जरा क्लिष्ट वाटत असला तरी ’रंजिश ही सही’ न ऐकलेला, न आवडणारा रसिक विरळा. कॉलेजनंतरच्या धकाधकीच्या अनेक वर्षात ही गझल केवळ मेहेदी हसनचीच होऊन राहिली होती. जरा सवड मिळाली, वाचन वाढलं तेव्हा एक दिवस शोध लागला या गझलेच्या लेखकाचा… ’अहमद फ़राज़’ नावाच्या व्यक्तीचा. फ़राज़च्या लिखाणाचा शोध घेत गेले आणि जाणवलं किती मोठ्या खजिन्यापासून ’महरूम’ होतो आपण. एक अत्यंत विनम्र, लोभस, सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख झाली आणि ती उत्तरोत्तर वाढत गेली.

’तु मुझसें खफा हैं तो जमाने के लिये आ’ मधली आर्तता मनाचा ठाव घेतच होती. भावनांच्या व्यक्तीकरणातले अत्यंत तरल, कोवळे, सूक्ष्म पैलू फराजच्या एकूणच शायरीचं वैशिष्ठ्य…

अगर तुम्हारी अना ही का है सवाल तो फिर

चलो मैं हाथ बढाता हूँ दोस्ती के लिये

असा सात्त्विक विचार मांडणारा हा पाकिस्तानी शायर भारतात एका मुशायऱ्यात मनोगत मांडताना मोमिनच्या ओळींमधे म्हणतो, ’की अब तो वतन में हम आये तो मेहमाँ कहलाये…”. 

इस सें पहलें कि बे-वफा हो जाएँ

क्य़ूँ न ऐ दोस्त हम जुदा हो जाएँ

आणि हा अजून एक शेर,

चला था जि़क्र ज़माने की बेवफाई का

सो आ गया है तुम्हारा ख़याल वैसे ही

इथे या ’वैसे ही’ मधे खरी गंमत आहे. मिश्किलपणे हलकेच मारलेली ही टपली, फ़राज़च्या शायरीतला नर्मविनोदी अंदाज सामोरा आणते.

संयत, तरल शायरीचा बाज असलेली लेखणी कधी एखादा विचार असा स्पष्ट लिहून जाते:

तू खु़दा हैं न मिरा इश्क फरिश्तों जैसा

दोनों इंसाँ हैं तो क्युँ इतने हिजाबों में मिलें

मंद हवेच्या हळूवार झुळुकीसारखी ही शायरी जेव्हा म्हणते,

बहुत दिनों से नहीं है कुछ उस की खै़र ख़बर

चलो ’फ़राज़’ को ऐ यार चल कें देखते हैं

तेव्हा त्यातली तत्त्वज्ञानाची गहिरी डूब सहज लक्षात येते. स्वत:चा शोध असा अधेमधे घ्यावाच लागतो प्रत्येकाला. ’मोहब्बत’, ’जुदाई’, ’दिल’ हे विषय शायरीत न येते तर शायरी पूर्ण कशी व्हावी… तिथेही फ़राज़ आपली साधी पण आशयघन मांडणी राखून आहे.

जुदाईयाँ तो मुक़द्दर हैं फिर भी जान-ए-सफ़र

कुछ और दूर ज़रा साथ चल के देखते हैं

किंवा

दिल को तिरी चाहत पे भरोसा भी बहुत है

और तुझ से बिछड़ जाने का डर भी नहीं जाता

’सुना है लोग उसे आँख भर के देखते हैं, सो उसके शहर में कुछ दिन ठहर के देखते हैं’ सारखी अत्यंत लोकप्रिय गझल लिहिणारा फ़राज़ हे ही लिहितो:

’फ़राज़’ तू ने उसे मुश्किलों में डाल दिया

ज़माना साहब-ए-ज़र और सिर्फ़ शायर तू

फ़राज़ची शायरी मात्र केवळ हळवीच नव्हती. परिस्थितींबद्दलचं कठोर भाष्यही त्याने वेळोवेळी केलं आणि त्यामुळे उद्भवणाऱ्या परिणामांना सामोराही गेला. हा शायर आज आपल्यात नाही पण १२ जानेवारी, फ़राज़चा वाढदिवस त्यानिमित्ताने त्याचाच एक शेर आजच्या ’सुख़न’ मधे:

और ’फ़राज़’ चाहिए कितनी मोहोब्बतें तुझे,

माँओं ने तेरे नाम पर बच्चों का नाम रख दिया! 

मुबारक हो नया साल तुम्हें :

✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 04.01.2018

(सुख़न – 01)

नवं वर्ष येतं, काळाच्या असीम वृक्षावरचं जून पान गळून पडतं आणि फडफडत्या नव्या ताज्या दमाच्या पानांचं कॅलेंडर घरोघरी भिंतींवर आरुढ होत जातं. नवी लुसलुशीत कोवळी तांबुस हिरवी पानं जसं मन मोहवतात तसं नव्या सुवासाचं, नव्या दमाचं एक संपूर्ण नवं वर्ष, ३६५ दिवसांची फडफडती पानं दडवून बसलेलं कॅलेंडरही मन मोहवतं.

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या बदलत्या आधुनिक युगात कॅलेंडर ॲप होऊन अगदी तळव्यावरच्या स्मार्ट फोन मधे आलेलं असलं, वाढदिवसांचे, महत्त्वाच्या दिवसांच्या आठवणींचे रिमाईंडर्स आले तरी पूर्वी नव्या कॅलेंडरच्या पानापानांवर ज्या नोंदी करून ठेवल्या जात त्याचीही मजा काही और होती. ’आमचं नववर्ष हे, तुमचं ते’ वगैरे वादाच्या किंचित पलीकडे जात पाहीले की जाणवते नववर्षाची पहिली सकाळ, येणारा नवा सूर्य, हिवाळ्यातली ती जरा कुडकुडती जरा उबेची पहाट आवडतेच आणि मनाला आशेची नवी पालवी फूटतेच.

नया साल आया है खुशियाँ मनाओ

नए आसमानों से आँखें मिलाओ

आज नववर्षाच्या शुभेच्छांची भल्यामोठ्या प्रमाणावर देवाणघेवाण होत असली तरी पूर्वी मात्र पत्राद्वारे किंवा प्रत्यक्ष भेटून या शुभेच्छा दिल्या जात. काळाचं पाऊल ही एक नवी पायरी चढतं तेव्हा जगाकडे पुन्हा नव्याने बघितलं जातं. सरतं वर्ष काहीएक अनुभवांची बिदागी देऊन जात असतं. याचे पडसाद मुळातच हळव्या असणाऱ्या कवी शायरांच्या मनात न उमटते तर नवल…

पुराने साल की ठिठुरी हुई परछाइयाँ सिमटीं

नए दिन का नया सूरज उफु़क़ पर उठता जाता है
(उफुक़ – क्षितीज)

अली सरदार जाफ़री क्षितीजावरच्या नवसूर्याचं स्वागत करतात तर तेच एकीकडे मोहम्मद अल्वी सहजतेने म्हणतात,

नया साल दीवार पर टाँग दे

पुराने बरस का कॅलेंडर गिरा

अर्थात जसजसं वय वाढत जातं, आयुष्य जरासं एकसुरी होऊ लागतं तेव्हा मात्र या नव्या वर्षाकडे पहाण्याचा दृष्टिकोन बदलत जातो. तारूण्यातल्या उत्साहाला, उन्मेशाला जराशी ओहोटी लागते. अपेक्षा बदलत जातात आणि मग शेरही असा व्यक्त होतो:

एक पत्ता शजर-ए-उम्र से लो और गिरा

लोग कहते हैं मुबारक हो नया साल तुम्हें

सृष्टीच्या वृक्षाचे एक पान जीर्ण होत गळून पडले आहे हा एक विचार तर फैज़ लुधियानवी मात्र या नव्या वर्षालाच एक गमतीशीर आव्हान करताहेत:

तू नया है तो दिखा सुब्ह नई शाम नई

वर्ना इन आँखों ने देखे हैं नए साल कई

सरत्या वर्षात झालेल्या चूका या वर्षात जाणीवपूर्वक टाळायला हव्या. हा शेर तसा सौम्य म्हणावा की काय इतक्या अलिप्तपणे, त्रयस्थपणेही या वर्षाला काहीजण कोडं घालताहेत…

यकुम जनवरी है नया साल है

दिसम्बर में पूछूँगा क्या हाल है

अमीर कज़लबाश एका निराळ्याच अंदाजात हे मांडताहेत. जरा वेगळा काहीसा मिश्किल प्रश्न आहे हा, यकुम(एक) जानेवारी आहे वगैरे मान्य मला, मी मात्र डिसेंबरमधे विचारेन कसे आहात? काय केलं, काय झालं या बारा महिन्यांमधे… साध्या शब्दांची ही मांडणी पण नकळत एक हसू पेरून जाते चेहेऱ्यावर.

’बात निकली है तो दूर तक जाएगी’… शेरोशायरीबद्दल बोलत आहोत तर गालिबशिवाय हे पूर्ण व्हावं कसं? गा़लिब स्वत: काही या नव्या वर्षाच्या गर्दीत सहभागी होऊ इच्छित नाही, तो त्याच्या नेहेमीच्या अंदाज ए बयाँ ला अनुसरून एक विचार मांडतो:

देखिए पाते हैं उश्शाक़ बुतों से क्या फैज़

इक बरहमन ने कहा है कि ये साल अच्छा है

शब्दश: अर्थ असा की पुजा करणाऱ्या प्रेमिकांवर काय कृपा होते बघुया, भविष्य तर असं आहे की “ये साल अच्छा है” … हा आपल्याच नादात आहे, काय होईल ते बघुया म्हणतोय. आयुष्य, एक गंमत असते, जूने प्रश्न, लढे संपलेले नसतात आणि नवनवी आव्हानं सामोरी येऊन उभी ठाकतात. 

न कोई रंज का लम्हा किसी के पास आए

ख़ुदा करे कि नया साल सब को रास आए

सकारात्मक ऊर्जेच्या या शेरवर ’’सुख़न “मधे सगळ्यांना नववर्षाच्या शुभेच्छा !