मरासिम :


✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 11.01.2018

(सुख़न – 02)

सिनेमांमधली गाणी गाताना बरेचसे उर्दू शब्द नकळत कधी अर्थासह तर कधी अर्थ न आकळताही गुणगुणले जातात. गजल परिचयाची झाली ती जरा उशिरानेच. कॉलेजच्या दिवसांत ’होशवालोंको खबर क्या’ ही ’गझल’ म्हणून ऐकलेली पहिलीच… मग मात्र जाणीवपूर्वक शोध घेतला जरा आणि जाणवलं की ऐकत आलेली, गुणगुणत आलेली, मनापासून आवडत आलेली अनेक गाणी ही याच सदरातली आहेत… हे वेड मग लागले ते लागलेच.

कॉलेजच्या कट्ट्यांवरच्या दिवसात अशीच मग एका अजून गझलेशी ओळख झाली… मेहदी हसनच्या धीरगंभीर आवाजातली ’रंजिश ही सही’.  ’आ फिर से मुझे छोड के जाने के लिये आ’ ऐकलं आणि मनातलं एक पक्कं स्थान या गझलेला, मेहेदी हसनच्या आवाजाला देऊन टाकलं. गझल हा अगदीच आवडीचा प्रांत नसला किंवा त्यातल्या उर्दू शब्दपेरणीमुळे जरा क्लिष्ट वाटत असला तरी ’रंजिश ही सही’ न ऐकलेला, न आवडणारा रसिक विरळा. कॉलेजनंतरच्या धकाधकीच्या अनेक वर्षात ही गझल केवळ मेहेदी हसनचीच होऊन राहिली होती. जरा सवड मिळाली, वाचन वाढलं तेव्हा एक दिवस शोध लागला या गझलेच्या लेखकाचा… ’अहमद फ़राज़’ नावाच्या व्यक्तीचा. फ़राज़च्या लिखाणाचा शोध घेत गेले आणि जाणवलं किती मोठ्या खजिन्यापासून ’महरूम’ होतो आपण. एक अत्यंत विनम्र, लोभस, सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख झाली आणि ती उत्तरोत्तर वाढत गेली.

’तु मुझसें खफा हैं तो जमाने के लिये आ’ मधली आर्तता मनाचा ठाव घेतच होती. भावनांच्या व्यक्तीकरणातले अत्यंत तरल, कोवळे, सूक्ष्म पैलू फराजच्या एकूणच शायरीचं वैशिष्ठ्य…

अगर तुम्हारी अना ही का है सवाल तो फिर

चलो मैं हाथ बढाता हूँ दोस्ती के लिये

असा सात्त्विक विचार मांडणारा हा पाकिस्तानी शायर भारतात एका मुशायऱ्यात मनोगत मांडताना मोमिनच्या ओळींमधे म्हणतो, ’की अब तो वतन में हम आये तो मेहमाँ कहलाये…”. 

इस सें पहलें कि बे-वफा हो जाएँ

क्य़ूँ न ऐ दोस्त हम जुदा हो जाएँ

आणि हा अजून एक शेर,

चला था जि़क्र ज़माने की बेवफाई का

सो आ गया है तुम्हारा ख़याल वैसे ही

इथे या ’वैसे ही’ मधे खरी गंमत आहे. मिश्किलपणे हलकेच मारलेली ही टपली, फ़राज़च्या शायरीतला नर्मविनोदी अंदाज सामोरा आणते.

संयत, तरल शायरीचा बाज असलेली लेखणी कधी एखादा विचार असा स्पष्ट लिहून जाते:

तू खु़दा हैं न मिरा इश्क फरिश्तों जैसा

दोनों इंसाँ हैं तो क्युँ इतने हिजाबों में मिलें

मंद हवेच्या हळूवार झुळुकीसारखी ही शायरी जेव्हा म्हणते,

बहुत दिनों से नहीं है कुछ उस की खै़र ख़बर

चलो ’फ़राज़’ को ऐ यार चल कें देखते हैं

तेव्हा त्यातली तत्त्वज्ञानाची गहिरी डूब सहज लक्षात येते. स्वत:चा शोध असा अधेमधे घ्यावाच लागतो प्रत्येकाला. ’मोहब्बत’, ’जुदाई’, ’दिल’ हे विषय शायरीत न येते तर शायरी पूर्ण कशी व्हावी… तिथेही फ़राज़ आपली साधी पण आशयघन मांडणी राखून आहे.

जुदाईयाँ तो मुक़द्दर हैं फिर भी जान-ए-सफ़र

कुछ और दूर ज़रा साथ चल के देखते हैं

किंवा

दिल को तिरी चाहत पे भरोसा भी बहुत है

और तुझ से बिछड़ जाने का डर भी नहीं जाता

’सुना है लोग उसे आँख भर के देखते हैं, सो उसके शहर में कुछ दिन ठहर के देखते हैं’ सारखी अत्यंत लोकप्रिय गझल लिहिणारा फ़राज़ हे ही लिहितो:

’फ़राज़’ तू ने उसे मुश्किलों में डाल दिया

ज़माना साहब-ए-ज़र और सिर्फ़ शायर तू

फ़राज़ची शायरी मात्र केवळ हळवीच नव्हती. परिस्थितींबद्दलचं कठोर भाष्यही त्याने वेळोवेळी केलं आणि त्यामुळे उद्भवणाऱ्या परिणामांना सामोराही गेला. हा शायर आज आपल्यात नाही पण १२ जानेवारी, फ़राज़चा वाढदिवस त्यानिमित्ताने त्याचाच एक शेर आजच्या ’सुख़न’ मधे:

और ’फ़राज़’ चाहिए कितनी मोहोब्बतें तुझे,

माँओं ने तेरे नाम पर बच्चों का नाम रख दिया! 

Advertisements