फातिहा :


महाराष्ट्र टाईम्स, 08.02.2018
(सुख़न – 06)

सुष्ट, दुष्ट, जातपात, पंथ, धर्म, सहिष्णू, असहिष्णू वगैरे अनेकोनेक फुटपट्ट्य़ा लावत समाज सतत कसल्याश्या मोजमापनात गर्क असतो. प्रत्येकाचा वकुब वेगळा त्यामुळे मतं वेगळी. मग उभ्या रहातात मतमतांतरांच्या अभेद्य भिंती. या रूळलेल्या जुन्या भिंतींच्या भेगांमधे एखादा वटवृक्ष तरीही मुळ धरतो. नुसता मुळ धरत नाही तर आपल्या सौम्य तरीही निश्चित बळावर स्वत:पुरतं त्या भिंतींना छेद देत एक कोनाडा घडवतो आणि त्या कोनाड्यात स्वत:च मंद तेवत दिवली बनून रहातो… अशीच एक सौम्य तेजाने मंद तेवणारी दिवली म्हणजे निदा फ़ाज़ली. ऐक्य, सद्भावना, निरपेक्षतेची शाई निदा फ़ाज़लींच्या लेखणीत ओतप्रोत भरलेली होती.

इंजिनीयंरिगचा कुठलासा अवघड पेपर आणि परिक्षेचे फार टेन्शन… पहाटे अभ्यासासाठी उठले होते मी आणि होस्टेलच्या एका रूममधे सुरू असलेलं सोनू निगमच्या आवाजातलं, ”घर से मस्जिद है बहुत दूर चलो यूँ कर ले ” कानावर पडलं. ’किसी रोते हुए बच्चे को हसाया जाए’ म्हणणारा हा शायर आधार देणाऱ्या वडिलांसारखा वाटला. माझी निदा फ़ाज़ली नावाच्या वडीलांशी गाठ पडली.

फाळणीनंतर काही काळाने आई वडील पाकिस्तानात गेले तरी स्वत: हिंदुस्तान नावाच्या मातृभुमीतच राहिलेला हा शायर. निदा फ़ाज़लींबद्दल लिहायचे तर त्यांच्या गजल, शेर लिहू की दोहे असा प्रश्न पडतोय. सुरदास, राधा, कृष्ण, मीरा आणि ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती सगळे माळेत ओवण्याचे अजब कसब साधलेला हा पीर.

सब की पूजा एक सी अलग अलग हर रीत
मस्जिद जाए मौलवी कोयल गाए गीत

किंवा

वो सूफी का कौल हो या पंडित का ज्ञान
जितनी बीतें आप पर उतना ही सच मान

साधे सरळ सहज रोजच्या भाषेतले शब्द वापरून लिखाण करण्याकडे निदा फ़ाज़लींचा विशेष कल होता. भाषेचे तीन पैलू असतात. मुल्लांची भाषा, पंडितांची भाषा आणि सर्वसामान्य नागरिकांची भाषा… या तिसऱ्या प्रकारातल्या लोकांसाठी मी लिहितो असं सांगणारे निदा म्हणूनच,

नक्शा उठा के कोई नया शहर ढूँढिए
इस शहर में तो सब से मुलाकात हो गई

किंवा

हर आदमी में होते हैं दस बीस आदमी
जिस को भी देखना हो कई बार देखना

असे सोप्या लहेजातले अनेक शेर आपल्यासाठी ते ठेवून गेलेत. ’राजकारण’ बाजूला ठेवून जगणं शक्यच नाही असं त्यांचं मत होतं. ’सियासत का चक्रव्य़ुह’ असं समाजातल्या परिस्थितीबद्दल भाष्य करणाऱ्या या सजग संवेदनशील कवीमनाच्या व्यक्तीला क्लेश होणारच होता. त्या विचारांचं प्रतिबिंब त्यांच्या लेखनात प्रामुख्याने दिसून येतं,

कोई हिंदू कोई मुस्लिम कोई ईसाई है
सब ने इंसान न बननें की कसम खाई हैं

’आदमीको इंसान बनने में बडा लंबा सफर तय करना पडता है, पर एक बार कोई इंसान बन जाए तो ’कण कण में नारायण व्याप्त है’ या ’जर्रे जर्रे में खुदा का शऊर है’ खुद्द निदांच्याच एका मुलाखतीत ते म्हणालेत. शांत आवाजात परखड मतं मांडणाऱ्या निदांचे मुशायरे ऐकण्यासारखे. ’उसके दुश्मन बहुत है, आदमी अच्छा होगा’ म्हणणाऱ्या या गोड व्यक्तीवर मात्र आपण फक्त प्रेम करू शकतो.

स्वत:च्या वडिलांच्या अंत्यविधींसाठी न जाऊ शकलेल्या निदांनी एक अत्यंत हळवी गझल लिहीली… ’मै तुम्हारे कब्र पर फातिहा पढने नही आया, मुझे मालूम था तुम मर नही सकते’, ज्यात ते फार सुंदर विचार मांडतात की माझ्या अस्तित्त्वात माझे वडील अजूनही जिवंत आहेत. आणि अगदी त्याच चालीवर ’होशवालों को खबर क्या’, ’तु इस तरह से मेरी जिंदगी मे शामिल है’, ’कभी किसी को मुकम्मल जहाँ नही मिलता’ सारखी अजरामर गीतं लिहिणाऱ्या या पितृतुल्य व्यक्तीला म्हणावे वाटते,
“मेरी आँखे तुम्हारे मंजरों मे कैद है अब तक, मै जो भी देखती हूँ सोचती हूँ वो वही है जो तुम्हारी नेकनामी बदनामी की दुनिया थी…” … मै तुम्हारी कब्र पर फातिहा पढने क्युँ आऊ, मुझे मालूम है तुम मर नही सकतें !

8 February, आजच्याच दिवशी निदा आपल्यातून निघून गेले. याच तारखेला हा “फातिहा” लिहीता आलाय हेच माझं भाग्य आणि या वडिलांचा आशिर्वाद 🌷_/\_

Advertisements