गज़ल की शाख का फुल :


महाराष्ट्र टाईम्स, 15.02.2018
(सुख़न -07)

शायरीच्या आकाशात अनेक तेजस्वी तारे आहेत किंवा अगदीच उर्दू जुबाँचा आधार घेत म्हणायचे ठरले तर म्हणता येइल की इस बगीचें मे कई गुल खिले है और खिलतें रहेंगे. या बागेतलं एक असं फूल जे सर्वसामान्य माणसासाठी उमलतं असा निकष लावला तर शायरीच्या प्रांतातलं बशीर बद्र हे नाव नि:संकोचपणे घेता येईल. बशीर बद्रंना ’आम आदमी का शायर’ असेही अनेकवेळा म्हटले जाते. गुणवत्तेमधे अव्वल असणारी ही शायरी वाचकांना चटकन आपलसं करते आणि सहसा शब्दांचा अर्थ शोधण्यासाठी धावपळ करायला लावत नाही. किंबहूना साध्या सोप्या शब्दातले त्यांचे शेर किंवा गजल ही त्यांची ताकद, त्यांची खासियत आहे. हे भलेही सगळ्यांसाठी असलेलं फूल आहे पण त्याचा मऊसुत स्पर्श आणि अलवार गंध दीर्घकाळ मनावर रेंगाळणारा निश्चित आहे. अनेकवेळा शायरीचा आधार घेत एखादा मुद्दा अधोरेखित केला जातो आणि त्यात बशीर बद्रंची शायरी प्रामुख्याने असते. पेटलेल्या एका आगीत घर भस्मसात झाल्यानंतर केवळ एक सुटकेस घेत आयुष्याचा नवा प्रवास सुरू करण्याची वेळ या शायरवर एकेकाळी दुर्दैवाने आली. या घटनेचा त्यांच्या लेखनावर दीर्घ काळ प्रभाव राहिला.

लोग टूट जाते हैं एक घर बनाने में
तुम तरस नहीं खाते बस्तियाँ जलाने मैं

किंवा

ये दर्द कितने अजीब हैं
सभी मौसमों मे हरे रहते है

किंवा

कुछ तो मजबूरियाँ रही होंगी
यूँ कोई बेवफा नहीं होता

असे अनेक शेर हे त्यांच्या शैलीची ओळख आहेत. हिंदी आणि उर्दू शायरीतल्या योगदानासाठी सुप्रसिद्ध असणाऱ्या या शायरने उर्दू गजलला एक नवा चेहेरा देत साहित्य अकादमी पुरस्कार तसेच पद्मश्री पुरस्कारावर मानाची मोहर उमटवलेली आहे. काव्य हे कुठल्याही विषयाच्या बंधनात अडकणारे नसतेच तर रोजच्या आयुष्यातल्या लहानमोठ्या मुद्द्यांवरही मार्मिक भाष्य केले की ते रसिकांच्या मनाचा ठाव घेते. समाजाच्या प्रत्येक स्तरातून मोठ्या प्रमाणावर नावाजलेल्या शायरांमधलं बशीर बद्र हे असंच लाडकं नाव.

दबा था फूल कोई मेज़-पोश के नीचे
गरज रही थी बहुत पेचवान की ख़ुशबू

कुटुंबातली स्त्री ही स्वैपाकघराच्या चौकटीत बांधली गेलेली असताना, पेचवान (हुक्का) की खुशबू गरज रही है… पुरुषांना मात्र स्वातंत्र्य आहे. समाजातल्या रूढी, परंपरा, चालिरिती यावर आपल्या संवेदनशील मनाने शायर मत मांडतो तेव्हा ती शायरी प्रेम, विरह, सौंदर्य वगैरे परिघाच्या बाहेर पडत एक नवं अवकाश स्वत:साठी खुलं करते. धार्मिक ऐक्याबद्दल असं काही इतकं सहज जेव्हा सामोर येतं तेव्हा नकळत जाणीवेला जागृती येते:

यहाँ एक बच्चे के खून से जो लिखा हुआ है उसे पढ़ें
तिरा कीर्तन अभी पाप है अभी मेरा सज्दा हराम है

सामाजिक स्थित्यंतरांबद्दल ज्या संवेदनशीलतेने अनेक शायरांनी भाष्य केले आहे ते पाहिले की नेहेमीच थक्क व्हायला होते. या ज्येष्ठ मंडळींबद्दल आदर दाटून येतो, त्यांचा आधार वाटू लागतो. समाजातील विषमता, मनुष्यस्वभावांमधले अनेक कंगोरे हे ही बशीर बद्रंच्या लेखणीने नेमाने स्पर्श केलेले विषय.

यहाँ लिबास की कीमत है आदमी की नहीं
मुझे गिलास बडे दे शराब कम कर दे

किंवा

परखना मत परखनें में कोई अपना नहीं रहता
किसी भी आईने में देर तक चेहेरा नहीं रहता

किंवा

बडें लोगों से मिलने में हमेशा फासला रखना
जहाँ दरिया समुंदर से मिला दरिया नहीं रहता

काही शेर नमुने दाखल घ्यायचे म्हटले तरी नेमकी निवड करणे नेहेमीच कठीण काम. या शायरबाबत तर हा पेच अजूनच जास्त जाणवणारा. पाण्यावर उमटणारे अलवार तरंग, चेहेऱ्यावरचं अस्फूट हास्य, एखादी हसरी कळी, ताज्या पानांचा अलवारपणा आणि बशीर बद्रंच्या शायरीचा बाज हे एकाच माळेचे मणी आहेत. जगभरात अनेक मुशायरे स्वत:च्या अस्तित्त्वाने भारून टाकणारा हा शायर मात्र ’वन्स मोअर’च्या विनंतीला कधीतरी सहज म्हणून जातो, “मुझें मालुम है कितना कम पढकें कितना ज्यादा पढना है.” सात्त्विक साधेपणाची ताकद अनुभवायची असेल तर हे शायर अनुभवलेच पाहिजेत असे वाटते. ’गज़ल की शाख का फुल’ असं या शायरबाबत म्हणताना त्यांचाच एक शेर मग हवेवर लहरत कानाशी गुणगुणतो:

शोहरत की बुलंदी भी पल भर का तमाशा है
जिस डाल पर बैठे है वो टूट भी सकती है

डॉ बशीर बद्र, एका नम्र आणि बेहद उंच शायरला त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त आज सुख़नमधे अनेक शुभेच्छा !

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s