जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…


महाराष्ट्र टाईम्स, 22.02.2018
(सुख़न – 08)

उर्दू, फारसीचा लिखाणातला वापर आणि विचारांच्या गहराईतलं तुलनेत क्लिष्ट लेखन असा समज करून घेत मन ग़ालिबपर्यंत पोहोचून परतत होतं. त्याच ग़ालिबचा एक शेर सामोरा आला:

दिल-ए-नादाँ तुझे हुआ क्या है
आखिर इस दर्द की दवा क्या है?

इतका सरळ, सहज शेर? माझं नक्की काहीतरी चूकत होतं … पण मग जाणवली खरी मेख, गा़लिब इथे बोलतोय ते दिल-ए-नादाँशी, जो मुळातच नादान आहे अश्या एकाशी. तिथे अवघड शब्द कसे चालतील? गंमत होती ही, ग़ालिब नावाच्या उत्तुंग व्यक्तीची एक वेगळीच आपलीशी वाटणारी ओळख. लहानश्या मुलांना हे बुजुर्ग आजोबा सांभाळून घेतील असा दिलासा वाटवणारी ओळख. विषय होता ’दिल’, गुलाबी थंडी आपला धुक्याचा पदर हळुहळू हलकेच काढून घेत असताना येणाऱ्या फेब्रुवारीत ही ’दिल’ नावाची भानगड भलती चर्चेत असते. एकुणातच चित्रपटसृष्टी, गाणी सगळीचकडे या दिल-ए-नादाँशिवाय गाडी पुढे सरकत नाही. भावभावनांचा समस्त पट एकदा या दिल नावाच्या प्रिझममधून पार झाला की त्यांचे सप्तरंग अवकाश व्यापतात आणि ते फुलपाखराचे रंग शायरीच्या पानापानांत उमटतात. आयुष्याच्या एका वळणावर आपल्या अस्तित्त्वाचा ताबा स्वत:च्या हातात हे ’दिल’ अलवार घेऊन टाकतं आणि मग त्याच्या धडकनच्या तालावर अवघं विश्व डोलू लागतं. एक छोटासा शब्द खरं तर पण त्याबद्दलंच लेखन थक्क करून सोडतं.

जी में जो आती हैं कर गुजरों, कहीं ऐसा न हो
कल पशेमाँ हो कि क्युँ दिल का कहा माना नहीं

काळाच्या प्रवासात, मनाचे ऐकायला हवे होते असं वाटू शकेल तेव्हा जे वाटतेय ते करून टाका सांगणारा फ़राजचा हा शेर. तारुण्याच्या टप्प्यावर असे वाटतेही अनेकदा, तशी धमकही असते आणि मनही तसं हृदयाच्या नादानं नादावतं. पुढे पुढे मात्र जरा ’अक़्ल’ का राज सुरू होतो. दिल आणि अक़्ल यांचं तसं एकमेकांशी जमणं जरा कठीण. दिल की राह ही रुहानियतची… हळवी, स्वप्नांची, प्रसंगी अंधारात उडी घेणारी. तर अक़्ल की राह व्यवहारी, सतर्क, सगळ्या बाजूने सावध. हे दोघंही आपापल्या परीने बाजू मांडू लागतात तेव्हा खरा गोंधळ उडतो. मग त्यातून शायर जरा मार्ग काढतो:

अक़्ल ओ दिल अपनी अपनी कहें जब “खुमार”
अक़्ल की सुनिए दिल का कहा कीजिए

’दिल तो आखिर दिल है ना, मिठी सी मुश्किल है ना’ म्हणताना म्हणूनच गुलज़ार सावध करतात की ’दिल है तो फिर दर्द होगा, दर्द है तो दिल भी होगा’ … दिल, दर्द-ए-दिल, दिल की आरजू, कैफियत, हौसले, उमंगे या सगळ्याबद्दल शायरी भरभरून बोलते. आणि का नसावे इतके महत्त्व या शब्दाला, दिल धडकता है तो जिंदा है हम. या वाटेवर सगळीच फुलं मात्र नसतात,

टूटा जो काबा कौन सी ये जा-ए-ग़म है शैख़
कुछ क़स्र-ए-दिल तो नहीं कि बनाया न जाएगा

शायर म्हणतो की काबा एकवेळ पुन्हा उभारता येइल पण क़स्र-ए-दिल, हृदयाचा किल्ला मात्र एकदा ढासळला की उभा करणे कठीण. याच वाटेवर अजून एक शेर सापडतो,

आबादी भी देखी हैं वीरानें भी देखे हैं
जो उजडे और फिर न बसे वो निराली बस्ती हैं

वस्ल(मीलन) से ज्यादा इंतजार में है मजा म्हणणारा शायर जुदाई की तडपवर भाष्य करताना दिल के हाथों मजबुर होत जातो. ’और क्या देखनें को बाकी है, आपसें दिल लगाके देख लिया’ फैज़ म्हणतो. अलवार, नजाकतीची शब्दपेरणी या ’दिल’साठी राखून ठेवलेली असताना अचानक एखादा कोणी, ’दिल सा वहशी काबु में न आया यारों’ म्हणतो तेव्हा त्याने चाललेली खडतर वेदनेची वाट सहज नजरेसमोर तरळून जाते.
“गली से तिरी दिल को ले तो चला हूँ, मैं पहुँचूँगा जब तक ये आता रहेगा” असा एखादा शेर मात्र चेहेऱ्यावर चटकन हसू आणतो. तुझ्या वाटेवरून निघालोय पुढे, मी तर पोहोचेन पण हे मन हे दिल मात्र तिथेच आसपास रेंगाळत रहाणार हे नक्की. कधी कधी मात्र वाट हरवते या दिल ची आणि शायर त्याचा शोध घेतो तेव्हा ’दिलबर’च्या वाटेवरच आधी पहातो,

कू-ए-जानाँ में भी अब इस का पता मिलता नहीं
दिल मिरा घबरा के क्या जाने किधर गया

दिल का गहना जख्म आणि दिल का लिबास दर्द, गुलज़ार म्हणतात. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ “,गा़लिब म्हणतो… कठीण दगड नाहीये, मृदु अलवार दिल आहे, दर्द से भर तो आयेगा. हाच गालिब मग पुढे सवाल करतो, ’रोएँगे हम हजार बार कोई हमे सताए क्यूँ?’ तेव्हा त्या प्रश्नातलं जीवघेणं आर्जव आपल्या डोळ्यात टचकन पाणी आणतं. मग आठवते जावेदसाहेबांनी केलेली या दिलची व्याख्या आणि हीच या दिलची दास्ताँ आजच्या सुख़नमधे,

बहुत आसान है पहचान इसकी
जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…!

Advertisements