नक़्श-ब-दीवार:


महाराष्ट्र टाईम्स, 05.04.2018
(सुख़न – 14)

शाळेत असताना निबंधांमधे ’वृत्तपत्राचे आत्मकथन’ वगैरे विषय असत आणि निबंध लिहीताना तो परिपूर्ण असावा म्हणून त्यात म्हणी, वाक्प्रचार वापरून मुद्दे अधोरेखीत केले जावेत असा अभ्यास घेणाऱ्या आजोबांचा कल होता. वृत्तपत्राच्या आत्मकथनासाठी त्यांनी एक शेर सांगितला होता,

खींचो न कमानों को न तलवार निकालो
जब तोप मुक़ाबिल हो तो अख़बार निकालो

हा शेर ऐकल्या ऐकल्या आवडला आणि मनात पक्कं घर करून राहिला होता. किंवा,

हंगामा है क्यूँ बरपा, थोड़ी सी जो पी ली है
डाका तो नहीं डाला, चोरी तो नहीं की है

हे दोन्ही शेर माहित नाहीत असे सहसा कोणीही नसावे, ’अकबर इलाहाबादी’ नावाच्या एका दिलखुलास व्यक्तीच्या शायरीच्या मोठ्या खजिन्यातले हे मोती आहेत हे मात्र जरा उशिरानेच समजले. ’शेर शायर से आगे निकल जाते है’ या वाक्याची प्रचिती म्हणजे हे शेर. १६ नोव्हेंबर १८४६ चा अकबर इलाहाबादींचा जन्म. पारतंत्र्य, स्वातंत्र्यलढा त्यांनी सगळं अगदी जवळून अनुभवलं. या वातावरणातच बहरत गेली एक वेगळ्याच धाटणीची शायरी. उमदा स्वभाव असणाऱ्या या व्यक्तीच्या लेखनात तत्कालीन व एकूणच समाजातल्या मानसिकतेबद्दल अचूक, मार्मिक आणि अत्यंत चपखल भाष्य आहे.

लीडरों की धुम है और फॉलोअर कोई नहीं
सब तो जेनरेल हैं यहाँ आख़िर सिपाही कौन हैं

किंवा

क़ौम के ग़म में डिनर खाते हैं हुक्काम के साथ
रंज लीडर को बहुत हैं मगर आराम के साथ

हुक्काम (अधिकारी) के साथ डिनर करताना समाजातल्या दु:खांची चर्चा करणारे लीडर. परिस्थितीतल्या विषमतेवर, व्यंगावर उपहास आणि सौम्य पण स्पष्ट विडंबन हे या लेखणीचे बलस्थान होते. धार्मिक ढोंग, कट्टरता, रूढीवाद यांच्या विरोधात त्यांनी लिहीलं. व्यवसायाने वकील असणारे अकबर इलाहाबादी नंतर सेशन जज झाले. परखडपणे सरकार विरोधी मत मांडण्यात कधीही मागे न हटलेल्या अकबर इलाहाबादींसाठी, ’जे सांगायला आम्हाला मोठमोठी भाषणं द्यावी लागतात ते अकबर इलाहाबादी एका मिसऱ्यातून सहज सांगतात’ असं खुद्द महनमोहन मालवीय एकदा म्हणाले होते. जाता जाता सहज टपली मारावी असा हलकाफुलका बाज वरकरणी वाटला तरी अत्यंत गहन असा भावगर्भ या शायरीत आहे. खट्याळ मिश्किलपणा या शायरच्या नजरेतून ठायी ठायी दिसून येतो.

प्रेमाच्या अंगणाला परंपरेने त्याग, विरह वगैरे पैलूंची एक चौकट नकळत घातलेली आहे. अकबर इलाहाबादींची शायरी मात्र त्या चौकटीवर बसून व्यक्त होते किंवा ती चौकट ओलांडत जाते…

इश्क़ नाज़ुक – मिजाज़ है बहुत
अक़्ल का बोझ उठा नही सकता

किंवा

उन्हें भी जोश-ए-उल्फ़त हो तो लुत्फ़ उट्ठे मोहब्बत का
हमीं दिन-रात तड़पें अगर तो फिर इस में मजा क्या हैं

सहज सोपे आणि काळाच्या प्रवासात हरवून न जाणारे विपुल लेखन हा आपल्या साहित्य संस्कृतीचा अमीट वारसा आहे. १९२१ मधे इथला प्रवास संपवून निघून गेलेल्या या शायरचे शब्द आजही तितकेच लखलखीत आहेत आणि त्यातल्या अर्थावर काळाचा कणभरही गंज चढलेला नाही. हलकीफुलकी, वाचताना चेहेऱ्यावर हसू आणणारी, कोपरखळ्या मारणारी, नर्मविनोदी शैलीतली ही शायरी मनाचा ठाव घेते आणि त्याचवेळेस त्यातलं गांभीर्य स्तिमित करून टाकतं.

मज़हबी बहस मैंने की ही नहीं
फ़ालतू अक़्ल मुझ में थी ही नहीं

हा शेर लिहणाऱ्या शायरबद्दल आदर दाटून न आला तरच नवल. आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यावर घरातल्या प्रसंगांमुळे दु:ख सोसलेला हा शायर जेव्हा अलिप्तपणे म्हणतो,

दुनिया में हूँ दुनिया का तलबगार नहीं हूँ
बाज़ार से गुज़रा हूँ ख़रीदार नहीं हूँ

इस ख़ाना-ए-हस्ती से गुज़र जाऊँगा बे-लौस
साया हूँ फ़क़त नक़्श-ब-दीवार नहीं हूँ !

आयुष्याच्या वाटेवरून सहज निसटून जाईन, साया हूँ फकत, नक़्श-ब-दीवार (भिंतीवर टांगलेले चित्र) नहीं हूँ म्हणणाऱ्या या शायरचे अस्तित्त्व मात्र शायरीच्या प्रांतात सोनेरी फ्रेममधे कोरलेले आहे आणि असणार हा विश्वास आजच्या सुख़नमधे!

Advertisements