साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…