शोर यूँही न परिंदों ने:


✍🏻तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 07
दैनिक पुण्यनगरी, 11.05.2019

शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा
कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा

कैफ़ी आज़मींच्या एका गजलेतला शेर हा. अर्थाच्या अंगाने पहाता तसा सहजसोपा. जंगलापासून दुरावलेल्या शहराकडून कोणीतरी येण्याची चाहूल लागतेय आणि त्या चाहूलीने घाबरून किंवा त्या येण्याची नापसंती व्यक्त करताना पक्ष्यांनी गजबजाट केला आहे हा वरकरणी शब्दश: अर्थ. हा शोर आनंदाने की भितीने हा विचारही क्षणभर चमकून जातो. गजलेला स्वत:चा असा एक सूर असला तरी अनेकदा शेर एकच काही अर्थ सांगेल असं मात्र उर्दू शायरीत किंवा एकूणच काव्याच्या प्रांतात होतं कुठे? अर्थाच्या अनेक छटांचं इंद्रधनू काही शब्दांमध्ये सामावलेलं असणं हेच इथे बलस्थान. आपल्या मनोवृत्तीनुसार, अनुभव सामर्थ्यानुसार वेगळ्याच अर्थाचं अवकाश आपल्यासमोर सादर करणे हे ह्या कलाप्रकाराचं विशेष.

“शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा”, हे आता मी पुन्हा वाचतेय. पक्ष्यांचा कलकलाट, त्यांच्या पंखांची अस्वस्थ फडफड, त्यांच्या जीवाची तगमग मला आता अधिकच स्पष्ट दिसू लागते. निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर, हिरव्या वृक्षांच्या गर्दीतून ही पाखरं उडताहेत, आपलं म्हणणं एकमेकांना उच्चरवात सांगताहेत. त्यांच्या त्या सांगण्यातून एक कोलाहल निर्माण होत आहे. “कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा”, इथल्या ’शहर’ शब्दाकडे आता वारंवार लक्ष जातं आहे. हे गाव नाही, हे शहर आहे. गजबजाटाचं, यंत्रांचं, इमारतींचं, यंत्रवत माणसांच्या गर्दीचं. हे शहर जिथे आज आहे तिथे एके काळी जंगल होतं आणि त्या जंगलात पाखरांची वस्ती होती. माणसांच्या जंगलातून दूर लोटल्या गेलेल्या ह्या पाखरांना जेव्हा पुन्हा कोणी त्यांच्या दिशेने येताना जाणवतंय तेव्हा निश्चित भविष्याच्या गर्भातल्या शक्यतांनी त्यांचे चिमुकले मन कातर झाले असावे.

एक एक शेर मनाचा ताबाच घेतो. गावातल्या कुठल्याश्या भागातली घनदाट झाडं, संध्याकाळचा संधिकाल, हुरहूरता आसपास. पक्ष्यांचा अखंड आवाज. घराकडे परतणाऱ्या पावलांची आणि त्या वातावरणात बुडून गेलेल्या मनाची एक लय. काहीतरी उगाच आठवतं, काहीतरी हवंनकोसं नेमकं सापडतं. मला त्या पाखरांच्या जागी आता माझे विचार दिसताहेत. पंख असलेले, आकाशभर विखुरलेले. अस्ताव्यस्त धावताहेत हे विचार म्हणजे नक्कीच काहीतरी खडा पडलेला आहे मनतळ्यात. वलयांच्या लाटांवर लाटा धडक देताहेत. काहीतरी अप्रिय, दुखरं घडून गेल्यानंतरची मनोवस्था. विचारांचे थवेच्या थवे असे मनाच्या आकाशात. घाबरे विचार, एकमेकांशी जोडलेले किंवा एकमेकांपेक्षा अगदी वेगळे. मनाचं रान ह्या काहूराने थकून जातंय. ते ह्या विचारांना एका जागी निमूट थांबवण्याचा निष्फळ आटोकाट प्रयत्न करतंय. विचारांच्या मागे आता प्रश्नांची आवर्तनं दिसू लागताहेत. पक्ष्यांमागचं आकाश आता झाकोळून जातंय. ह्या अस्वस्थतेचं कारण कधी मी स्वत:, कधी माझ्या भोवतालचं कोणी तर कधी परिस्थिती. पावलं पुढेपुढे चालताहेत, भोवताली काळोख दाटून येण्यातच आहे तितक्यात मला सगळ्या पलीकडे खरं कारण दिसतं ते म्हणजे त्या त्या वेळी परिस्थितीचं आपण केलेलं आकलन. मनाचा तळ ढवळतो ते परिस्थिती हाताळण्याच्या क्षमतेनुसार. विचार पक्ष्यांचा हा थवा ह्या विचाराशी येताना जरा थबकतो. जुन्याच विचारात नव्याने पडतो. कोलाहलाला जरा विश्रांती मिळते.

मनाच्या रानात आलेली ती आगंतुक ’शहरी’ विवंचना आता मन पडताळून पहातं. तिचं गांभीर्य, तिची क्षमता चाचपडून पहातं. विचारांचे पक्षी आता शिस्तीने हळूहळू मनाच्या फांदीफांदीवर उतरू लागतात. कलरव पूर्ण ओसरत नाही पण त्याचा बहर ओसरतो हे खरं. मनात पुढला खडा पडेल तेव्हा तरी हे विचारपक्षी शहाण्यासारखे वागतीलही असा एक नवाच विचार मनात डोकावून जातो.

अपने जंगल से जो घबरा के उडे थे प्यासे
हर सराब उन को समुंदर नजर आया होगा

गजलेतला आणखी एक शेर. तहानेला शरणवत होत जे जंगलातून शहराकडे गेले होते त्यांच्या नजरेला मृगजळही समुद्र वाटले असावे असं शेर सांगतो आणि मला पक्ष्यांच्या त्या आर्त कलकलाटाचे एक नवेच रूप दिसते. शहराकडे जाऊनही ’तिश्नगी’ तशीच आहे, ते आता परतताना दिसताहेत. त्यांच्या ह्या अयशस्वी प्रयत्नाचं दु:ख तर हे पक्षी एकमेकांना सांगत नसावेत. की परतणाऱ्याला घरट्यात सामावून घेण्याची ही लगबग. कोण जाणे नक्की काय ते!

जावेद अख्तर, “शाम होने को है”, ही नज्म सांगताहेत आता:

कुछ परिंदे
क़तारें बनाए
उन्हीं जंगलों को चले
जिन के पेड़ों की शाख़ों पे हैं घोंसले
ये परिंदे
वहीं लौट कर जाएँगे
और सो जाएँगे
हम ही हैरान हैं
इस मकानों के जंगल में
अपना कहीं भी ठिकाना नहीं
शाम होने को है
हम कहाँ जाएँगे

’हम कहाँ जाएँगे’, पाशी येताना विचारांच्या गर्दीला वेगळीच वाट मिळते. घरी परतलेल्या पाखरांसारखे ते ही मनाच्या घरट्यात शांतपणे परतून येतात. पावलं लगबगीने घराच्या दिशेला पडू लागतात!!

#Remembering_Kaifi_Azami

Advertisements