मन असते इवले दगडालाही:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी
दैनिक पुण्यनगरी, २१.१२.२०१९

अंतरिक्ष फिरलो पण गेली न उदासी
लागले न हाताला काही अविनाशी

आणि

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण…

ह्या काही ओळी वाचल्या आणि सहजप्रवाही अर्थाच्या त्या ओळी मनाच्या अवकाशात पक्क्या रूजत गेल्या. एकेका वळणावर एक एक कवी अलगद आपली ओळख सांगत जातो, चिरपरिचयाची एखादी खूण लखकन उमटून जाते तेव्हा वाचक म्हणून आपल्यातल्या बदलांची आपल्यालाच ओळख पटते. म म देशपांडेंची कविता अशीच एका क्षणी माझ्यासमोर आली आणि त्या भावपूर्ण शब्दांशी असलेली आंतरिक ओळख जाणवून गेली.

कवितांची एखादी वाट आपल्याला सहज तिच्याकडे घेऊन जाते तेव्हा तिथे दिशा दाखवणारे काही दीपस्तंभ आपलं अस्तित्त्व राखून असतात. म मं ची कविता अशीच एका वाटेवर सापडली. एक उदास, हळवा सूर मनाला स्पर्श करत असताना ह्या कवीने नेमकेपणाने मनाच्या त्या भावावस्थेचं रूप उलगडून दाखवावं असं होत गेलं.

माझ्या मनाला नेमका
चुकीचाच अर्थ लागे;
आयुष्याची गुंतावळ:
घट्ट पीळ, जुने धागे

अश्या ओळींमधून दोन दिशांच्या, दोन काळांच्या मधला मी तडा आहे असं कवी सांगतो आणि मग मनभर दाटून आलेल्या अंधाराचं सार सूत्र हाती लागतं. म मं ची कविता काही वेळा अल्पाक्षरी आहे, मोजक्या शब्दांत नेमका नेटका प्रभाव तीचा पडतो. गेलेल्या सुखक्षणांचा मनवृक्षाच्या तळाशी पाचोळा दाटलेला आहे, मात्र ह्या पाचोळ्याचाही स्वत:चा म्हणून एक सुवास आहे असं ही कविता सांगते तेव्हा माझ्या मनात क्षणभर द भा धामणस्करांची कविता साद घालून जाते. स्वांतसुखाय लेखनाचं स्वत:चं म्हणून एक स्वतंत्र आकाश असतं, ती कविता आग्रही नसते. शांत स्वरात ती तिचं म्हणणं मांडताना दिसते. म मं च्या कवितेतून तो अलवार अंत:स्वर जाणवत जातो. आत्मसंवादाची एक विचारमग्न सावली सतत ह्या कवितांवर आपलं अस्तित्त्व राखून असलेली दिसते.

“हे न ते मधुरपण, जे हवे होते… वस्तुला बिंबपण, बिंब वस्तु होते”, ह्या ओळी असो की “असेच जगणे, आपल्याच भारे आपणच वाकणे” अश्या अनेक ओळींमधून जीवनाविषयी खोल समजुतीची प्रचिती येते. ही कविता औदासिन्याचा एका धुसर अव्यक्त पदर , एक अनामिक हुरहुर गाठायचा प्रयत्न करत आहेसं जाणवतं. अर्थात ही कविता निराशेची नाही, ती हताश नाही. ती तिचं म्हणणं एका संयत मांडणीतून मांडू पहाते. कवी आपल्याच मनाचे निरनिराळे कोन, काने कोपरे पडताळून पाहतात. मनाच्या डोहातून येणाऱ्या तरंगांची साद कवीच्या संवेदनशीलतेतून प्रत्युत्तरीत होते. ते स्वत:च्याच प्रश्नांसाठी स्वत: उत्तरं शॊधू पाहतात आणि त्या शोधात त्यांच्या लेखणीला जीवनाचं तत्त्व गाठत जातं हे म मं ची कविता वाचताना पुन्हा नव्याने उमजतं. “नाही आत्मज्ञान, वस्तुज्ञान मंद… कुलुपात बंद प्राण माझा” अश्या ओळी ह्या वैयक्तिक नसतात त्या वैश्विकतेचा पैस गाठतात.

“जरि वाटे जड कळले, तळ कळला नाही” असं व्यापक सत्य दोन ओळींच्या अवकाशात सामावलेलं दिसतं तेव्हा त्या कवितेची सौम्य पण अर्थगर्भ ताकद दिसत जाते.

छातीवर दगड जरी ठेवला
तरी ही हिरवी पाने
कुठून फुटतात कळत नाही

एका कवितेत हा प्रश्न येतो. ह्या कवितांत निसर्ग आहे, जगण्याविषयीच्या आस्थेतून आलेलं चिंतनगर्भ तत्त्वज्ञान आहे, मानवी भावभावनांचे आविष्कार आहेत. “तत्त्वज्ञाने विसरून सारी, फक्त जाणतो जिवंतता ही; चिरंजीव क्षण अग्राइतुका, मन असते इवले दगडालाही” असं ही कविता म्हणते तेव्हा ह्या कठीण जगात फुलाचं काळीज घेऊन जगणाऱ्या कवीच्या मनाचा जीवंत हळवेपणा मन मोहवून जातो आणि ही कविता मला माझी वाटते. भौतिकतेच्या पलीकडे जात, विश्वाचा आर्त सच्चा सूर गाठण्याची क्षमता संवेदनशील मनाकडे असते. जगण्याची एक आसक्ती, जगणं समजण्याची एक खोलवर ओढ लेखणीतून वाट शोधते तेव्हा उमटलेले काव्य काळाच्या पटावर चिरकाल शाश्वत होतं. म मं ची कविता जगण्याच्या निद्रेतून जागं करते. मनाला विचार देत जाते.

कितीही म्हटले की मी सुखी आहे
तरी माझ्या गीतांतून
मन का रडते कळत नाही.
कुणा अव्यक्ताशी माझे नाते जोडले आहे
म्हणून मी माझा नाही
आणि सये, तुझाही नाही.

इथे मी येते तेव्हा अनेक प्रश्नांचा उलगडा होतो. जगण्यातलं आश्वासक मर्म माझ्या बंद मुठीत सहज येऊन वसतं. कुठल्या अविनाशी अव्यक्ताची ओढ आपल्या नकळत मनात दाटते, कंठ दाटून येताना कारणांचा उलगडा होत नसतो असं वाटून गेलेलं बरंचंसं म मं ची कविता स्पर्शून जाते आणि तेच आपलं तिच्याशी नातं असतं.

सुखाचे सोबती
दु:खातही राहो
कोसळो हे नभ
भिंती उभ्या राहो

असं पसायदान मागणाऱ्या ह्या कवीच्या प्रतिभेकडे मी विनम्रतेने बघते आणि “मन असते इवले दगडालाही” ह्या ओळीपाशी पुन्हा येते तेव्हा जगण्याच्या धांदलीत दगड होऊ पाहणाऱ्या मनाला त्याचं इवलं मन साद घालत जातं. कुठल्याश्या अविनाशी सत्याचं फुलपाखरू आता क्षणभर मनाच्या काठापास भिरभिरून जातं!!