कोई नहीं है आत्मनिर्भर –


(महाराष्ट्र टाईम्स 15.05.21)

कोई नहीं है आत्मनिर्भर
न चंद्रमा न बादल
न समुद्र न तारे
सब टिके है
एक दुसरे के सहारे
— बोधिसत्त्व

गेल्या वर्षी संपूर्ण विश्वाला घेरुन सुरू झालेला कोरोनाचा प्रकोप आटोपत येतोय असं वाटतानाच त्याने अचानक उग्र स्वरूप गाठलं आणि आपण सगळेच पुन्हा एकदा लॉकडाउनच्या अपरिहार्यतेकडे ढकलले गेलो. यादरम्यान एक विलक्षण बोलकं चित्र अनेकदा समोर आलं, ज्यात कोरोनापूर्वी मानव स्वतःला जैविक साखळीच्या केंद्रस्थानी मानताना दिसत होता, मात्र या अतीसूक्ष्म अदृष्य विषाणूने त्याला जागं केलं आणि ‘हे विश्वची माझे घर’ या भावना विसरत चाललेल्या मानवाला या संपूर्ण वैश्विक कुटुंबातलं त्याचं स्थान दाखवून गेला. आपल्या भोवती संपूर्ण जग फिरत नसून या अखंड अव्याहत चालणाऱ्या विश्वाचा आपण देखील एक भाग आहोत हे सगळ्यांनाच पुन्हा उमजलं. ‘सब टिके है, एक दुसरे के सहारे’ ह्या वास्तवाचं भान येणारे अनेक क्षण गेल्या काळात आपण अनुभवले.

‘जागतिक कुटुंब दिवस’ ह्या शब्दाची व्याप्ती आता आपलं लहानसं कुटुंब ते आपण रहातोय तो भाग, शहर, देश आणि संपूर्ण विश्व अशी पूर्वीपेक्षाही अधिक गांभीर्याने केली जातेय. ह्याच्या अनेक कारणांपैकी लॉकडाऊन हे एक फार मोठं कारण आहे. घरांची दार बंद होत जाताना मनामनांना लागलेली कुलूपं मात्र उघडत गेली.

माणसं घराघरात बंद झाली आणि संवादांची मिटू लागलेली कवाडं किलकिली होऊ लागली. जागतिकीकरणाच्या रेट्यात रॅटरेसमध्ये धावताना परस्परांच्या होणाऱ्या भेटी म्हणजे वर्षाअखेरीस होणारे काही दिवसांचे आऊटींग अशी संकल्पना रूजली होती पण या निवांत भेटी लॉकडाऊन मुळे घरातच झाल्या. कुटुंब पुन्हा एकत्र आली. सुरवातीच्या काळात घरातूनच होणारे काम, मदतीसाठी कामवाल्या बायांचे नसणे अशा सगळ्याशी जुळवून घेतानाच एकीकडे संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र स्वयंपाक करणे, घरातली काम करणे, एकत्र जेवणं होणे, गप्पा मारणे, आठवणींमध्ये रमणे, विस्मृतीच्या पडद्याआड गेलेले आदल्या पिढीच्या बालपणीचे खेळ घरातील मुलांशी खेळणे यातून नात्यांमध्ये नवे सुरेखसे बंध निर्माण होताना दिसले. अडचणीतून वाट काढताना संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र असणे हे किती महत्वाचे आणि हिम्मत वाढवणारे असते ही जाणीव झाली व त्यातून एक आशादायी चित्र सर्वत्र उभे राहताना दिसले.

नात्या नात्यांमधले जिव्हाळ्याचे बंध कधी उलगडले तर कधी दुरावलेली नाती सांधली जाऊ लागली. ‘वेळ मिळत नाही’ या कारणाने मागे पडलेले फोन नातेवाईकांना, ओळखीच्यांना, मित्रमंडळींना, सहकाऱ्यांना, प्रसंगी अपरीचीतांनाही सहज म्हणून किंवा मदतीच्या निमित्ताने केले जाऊ लागले. एकमेकांसाठी शक्य होईल त्या संपूर्ण मदतीसाठी सगळेच जण तयार झाले. तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून, सोशल मीडिया व्हाट्सअपचे ग्रुप सारेच एकमेकांसाठी सरसावले व जीवनावश्यक वस्तुंपासून ते हॉस्पिटलमधील ऑक्सिजन, प्लाज्मा वगैरे गोष्टींच्या मदतीसाठी देखील माणसं माणसांसाठी कुटुंबातील सदस्यांप्रमाणे उभी राहिली.

आपल्या मूलभूत गरजा किती मोजक्या असतात या जाणीवेपाशी माणसं येऊ लागली. संकटकाळात केवळ पैसाच नव्हे तर कुटुंबातील आणि जोडलेली माणसं आपल्यासाठी उभी राहतात. आपली विस्तारित कुटुंब म्हणजे नेमकं काय आणि त्यांचं महत्त्व काय याची प्रचिती गेल्या दीड वर्षाच्या या काळात येत गेली. एकीकडे घरात अडकून पडण्याविषयी सोशल मीडियावर विनोद शेअर केले जात होते तर एकीकडे ‘आयसोलेशनमुळे’ कुटुंबातील सदस्यांच्या स्पर्शालाही माणसं पारखी होत होती. स्पर्श, सहवास, आपुलकी, जिव्हाळा, काळजी या लहानसहान वाटणाऱ्या गोष्टींचं आयुष्यात असलेलं अनमोल स्थान कोरोनाकाळात अधोरेखित होत गेलं.

एकत्र कुटुंबव्यवस्था हा भारतीय समाजाचा पाया आहे. नातेवाईकांचा गोतावळा, व्हाट्सअपचे फॅमिली ग्रुप हे चित्र आपल्याकडे प्रामुख्याने दिसतं. लॉकडाऊन दरम्यान ह्या ग्रुप्सने सगळ्यांना जोडून ठेवलं. एकमेकांना वेळ देणे, संवाद साधताना हातातला मोबाईल दूर ठेवणे, घरातल्या आजी आजोबांकडून गोष्टी ऐकणे, आई-वडिलांनी मुलांचा अभ्यास घेणे यातून नात्यांमधील भावनिक ओलावा वाढला. कुटुंबातील भारतात नसणाऱ्या सदस्यांची एरवी पेक्षा अधिक काळजी केली गेली. पैसा, प्रतिष्ठा, समाज या साऱ्यांचाच साकल्याने उहापोह झाला. जाणाऱ्या माणसांच्या संख्येमध्ये जेव्हा ओळखीची नावंही येऊ लागली तेव्हा एकूणच कुटुंबव्यवस्थेचं महत्त्व, अखेरच्या क्षणी कुटुंबांनी एकत्र नसणं म्हणजे काय याविषयी देखील विचार झाले… कुटुंबाचा आधार म्हणजे नेमकं काय हे गेल्या दीड वर्षांचं लॉकडाऊन सांगून गेलं.

कोरोनापूर्वीच्या काळात एकत्र कुटुंबपद्धती की विभक्तकुटुंब पद्धती व त्या अनुषंगाने होणारी मानसिकता, एकूणच समाज मनावर होणारे परिणाम, भारतीय कुटुंब व्यवस्थेचे पाश्चात्यीकरण वगैरे असलेल्या चर्चेच्या मुद्द्यांचं स्वरूप आता बदललेलं दिसून येत आहे. अर्थात ही झाली एक बाजू. कुटुंबांनी एकत्र असण्याचे अनेक फायदे दिसले तरी काही ठिकाणी कौटुंबिक हिंसाचारासारख्या किंवा एकत्र असण्यातून उद्भवणार्‍या अतिपरिचयात अवज्ञा वाटाव्या अशा समस्याही निर्माण झालेल्या दिसल्या… गेल्या वर्ष दीड वर्षात घरातच राहिलेली मुलं, वृद्ध यांच्या मनांवर व एकूणच समाजमनावर या परिस्थितीचे दृश्य-अदृश्य परिणाम हे दूरवर टिकणारे आहेत. प्राप्त परिस्थिती आपण कितीही ‘न्यू नॉर्मल’ म्हणून स्वीकारली तरीही ती सगळ्यांना सुखावह व्हावी यासाठी प्रयत्न करताना कुटुंब एकत्र असणे गरजेचं असणार आहे. वैयक्तिक कुटुंब म्हणून आणि समाज एक कुटुंब म्हणून यासाठी आपल्याला सगळ्यांनाच एकत्रितपणे प्रयत्न करावे लागणार आहेत.

आज सर्वत्र ऑक्सिजनची कमतरता जाणवत असली तरी संपर्क, संवाद, संवेदनशीलता, समजूतदारपणा, सौहार्द यांनी परिपूर्ण असणारे आपले कुटुंब हाच आपला ऑक्सिजन आहे ही जाणीव मात्र ह्या कठीण परिक्षेच्या काळाने करून दिली. आज लॉकडाऊन दरम्यान आपल्याला वेढून असणारी घराची सुरक्षित चौकट आणि मुक्तपणे अवघे आकाश कवेत घेणाऱ्या स्वप्नांना बळ देणारी ही पृथ्वी, दोन्हीं विषयी कृतज्ञता पुन्हा वाटू लागली. इथल्या समस्त सजीवांचे एकत्र कुटुंब पुन्हा एकदा मोकळेपणाने आणि अधिक समजूतदारपणे एकत्र येईल हीच आशा या जागतिक कुटुंब दिनाच्या निमित्ताने मात्र पुन्हा पुन्हा व्यक्त करावीशी वाटते…. वसुधैव कुटुम्बकम हे तत्व पुन्हा एकदा खरे होताना, ‘हे विश्वची माझे घर’ म्हणणाऱ्या ज्ञानियाचं पसायदान आज आर्ततेने पुन्हा मागावं असं वाटून जातं व ते आपल्याला मिळेल तेव्हा आपण त्याकडे अधिक सजगतेने पाहू हा विश्वास दाटून येतो…

…. तन्वी अमित