मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ:

✍🏻 तन्वी अमित,
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रसारण दिनांक: 17.07.2018

अब जो रिश्तों मे बँधा हूँ तो खुला है मुझ पर
कब परिंद उड नहीं पाते हैं परों के होते

जॉन एलिया नावाच्या शायरशी जुजबी ओळख होण्याच्या सुरुवातीचा काळ होता हा जेव्हा हा शेर वाचनात आला. इथे मात्र ओळख घट्ट झाली. याआधीही वेळोवेळी या शायरच्या लेखनाच्या लहानमोठ्या भेटींदरम्यान थक्क होत होतेच मी, हे वळण वेगळंच आहे ही नोंद मनाने कधीच घेतलेली होती पण या एका शेरने हा शायर अजून आवडला. स्वत:हून पुढाकार घेत ही मैत्री वाढवायची असं मग पक्कं ठरवलं.

इलाज ये है कि मजबुर कर दिया जाऊँ
वगरना यूँ तो किसी कि नहीं सुनी मैं ने

हा शेर वाचला आणि मग हसू आलं छानसं, ही ओळख होतीच की जॉनशी माझी. एक हट्टीपणा, स्वत:च्या तालाचं गाणं गाण्याची वृत्ती, निर्णय घेण्याची तगमग आणि त्याचे परिणामही भोगण्याचा एक कलंदर बेफिकीर अंदाज. जॉन ह्या वेगळ्याच नावाचा हा उर्दू शायर आता माझा झालेला होता. एखाद्या पहाडाच्या पलीकडे, जंगलाच्या अगदी आत अरण्याच्या गर्भात आत शिरत गेल्यानंतरच्या एका स्वतंत्र जगाचं अस्तित्त्वं, अस्पर्श अश्या त्या निवळ पाण्याचा खळखळाट, निळ्याशार आकाशाचं पाण्यातलं प्रतिबिंब, सगळं स्वत:च्या लयीतलं, मस्तीतलं… शायरीच्या अरण्यातला तसा जॉन एलिया. जाणीवेचा एक प्रदेश पार करत पुढे निघतात माणसं तेव्हा शोध सुरू होतो ’स्व’चा. स्वत:च्या आत स्वत:ला शोधण्यासाठी मग ती धडपड करतात. जॉन नावाच्या या शायरने बहुधा शोधलं होतं स्वत:ला, त्याला सापडला होता ’तो’. म्हणूनच तो सहज म्हणून गेला, “मुझ में आ के गिरा था इक ज़ख़्मी, जाने कब तक पड़ा रहा मुझ में”. याच गजलेतला पुढला शेर आहे,

इतना ख़ाली था अंदरूँ मेरा,
कुछ दिनों तो ख़ुदा रहा मुझ में

रिक्त असणं, पोकळी, त्याग, निर्विकार, निर्विचार असं काय काय मनात येऊन जातं आणि या मोजक्या शब्दांच्या दोन ओळींमधे साठवलेलं भलंमोठं तत्त्वज्ञान दिसून येतं. माझ्यात प्रत्यक्ष ईश्वराचा अंश आहे असं वाटावं इतकी साधना मला साधली होती, जॉन सहज नमुद करतो. ’जुदाई’, दुरावा हा विषय प्रत्येक कवी, शायरच्या लेखनात कधी न कधी डोकावून जातोच. ’एक अजब हाल है कि अब उस को, याद करना भी बेवफाई है’, हा जॉनच्या लेखणीतून उतरलेला शेर वाचला तेव्हा या लेखणीचं निराळेपण पुन्हा जाणवलं. ती माझी नाहीये आता, तिची आठवण काढणं ही देखील ’बेवफाई’ आहे. विरहाच्या वर्णनांची हळव्या अंगाने जाणारी शायरी मोठ्या प्रमाणात आहे मात्र त्याच वाटा वेगळं होण्याबद्दल जेव्हा जॉन बोलतो तेव्हा तो एक असा शेर लिहून जातो की सहज भावात प्रकटलेल्या त्या अर्थाच्या विलक्षण गोडव्याच्या मोहात न पडला वाचक तर नवल. आपल्या संपन्न माणूसपणाची ग्वाही देणारी ही वेगळीच मांडणी. जॉन म्हणतो,

बिछडना है तो झगडा क्यूँ करें हम
एक नया रिश्ता पैदा क्यूँ करे हम!

वाटा वेगळ्या होणारच आहेत तर त्या समजुतीच्या वळणाने होऊ देऊ या, एकमेकांपासून दुरावताना एकमेकांबद्दल कटूता मनात न यावी. जावेद अख्तरने आवडीच्या शेरमधे नोंदलेला हा एक शेर. इथून पुढे जॉन लिहीतो, ’खमोशी से अदा हो रस्म-ए-दूरी, कोई हंगामा बरपा क्यूँ करे हम’. जॉन तसा ओळखला गेला काहीसा त्याच्या जराश्या विक्षिप्तपणाकडे झुकणाऱ्या सादरीकरणासाठीही. त्याचे मुशायरे हे त्याच्या अंदाजातच गाजवले त्याने. पण खरा रसिक जेव्हा जॉनच्या लिखाणाच्या वाटेवरून त्याच्यापर्यंत पोहोचतो तेव्हा शायरीची ’रूह’ त्याला सापडते. या वाटा मात्र जरा अनवटच. ग्रेस, दिलीप चित्रे, रॉय किणीकर आपल्याला समजायला जरा अवघड वाटतात असं वाटताना त्यांच्या लिखाणापर्यंतचं अंतर पार करता न येणं हा आपल्या नजरेचा तोकडेपणा आहे ही जागृती आली तेव्हा त्या मर्यादेच्या पुढे नजरेला नेण्यासाठी धडपडले मी. तेव्हा मुळातच शहाण्या नजरेने समजुतदारपणे दूर भासणारे हे सौंदर्य माझ्यासाठी उलगडले, जॉनबाबतही हे असेच होत गेले. फैज अहमद फैज़ला ’रुहानियत और हकीकत के जंक्शन पे खडा शायर’ म्हटलं जातं, गालिबचा तर ’अंदाज-ए-बयाँ कुछ और है’ म्हणतो आपण, तसं जॉनबाबत वाचताना वाटलं ह्या शायरच्या नावात ’एलिया’ नसून अवलिया असं अधिक समर्पक वाटलं असतं. माझ्या विचाराशी सहमत काहीजण आहेत हे जेव्हा दिसलं तेव्हा द.भा.धामणस्करांची ’अनंताचे फूल’ नावाची कविता मनाच्या पटलावर लख्ख चमकून गेली,

तुझ्या केसात
अनंताचे फूल आहे म्हणजे
तुझ्याही अंगणात अनंताचे
झाड आहे, ह्या जाणिवेने मी
मोहरुन जातो.
नावगाव माहीत नसतानाही तुझे, आपल्यात
एक तरल संबंध रुजून
आलेला मी पाहतो…

जॉनला ओळखणाऱ्या, शायरीच्या अनवट वाटेवरच्या ओळखीच्या आणि अनोळखी वाटसरूंमधलं ’तरल’ नातं हे. गहिरा गर्भितार्थ असणारं तत्त्वज्ञान या शायरच्या लिखाणात जागोजागी आहे. किती सहज म्हणतो हा,

कितनी दिलकश हो तुम कितना दिल-जू हूँ मैं
क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे

कितीही परिचय असला जॉनशी तरी इथे एक जाणीवेचं हास्य चेहेऱ्यावर उमटतंच. ’क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे’ आणि ’कुणा काळजी की न उमटतील, पुन्हा तटावर हेच पाय”, असं एकत्र आठवू लागतं मनात आणि तेवढ्यातच ’सितम’च्या समोरच्या किनाऱ्यावर असणाऱ्या ’गनीमत’ शब्दाचा वापर करत गजलेतला पुढला शेर त्याच ताकदीने हा शायर सांगतो,

है गनीमत कि असरार-ए-हस्ती से हम
बे-खबर आए हैं बे-खबर जाएँगे

असरार-ए-हस्ती (अस्तित्त्वाचं रहस्य). या रहस्याचा शोध घेता न येणं, आपल्या चिमुटभर ’असण्याच्या’ आवाक्याच्या बाहेर खूप काही दडलय याची जाणीव आहे पण त्याची उकल न होता बे-खबर आलो आणि तसेच परत माघारी फिरणार आहोत आपण ही देखील त्या अस्तित्त्वाची आपल्यावर मोठी कृपाच आहे असं हा प्रतिभासंपन्न शायर सांगतो. “यूँ जो तकता है आसमान को तू, कोई रहता है आसमान में क्या?” ह्या भावना तरल हळव्या प्रेमसंबंधांच्या बाबत आहेत असं वाटत असतानाच त्याच्यामागच्या वैचारिक ज्ञानाचं मोठं वलय प्रकट होतं आणि खूप काही सांगून जातं. ही गजल थांबते ती मात्र हळवेपणाचा परमोच्च कळस म्हणून सहज ठेवावा अश्या, “ये मुझे चैन क्यूँ नहीं पडता, एक ही शख्स था जहान में क्या” या शेरवर. आणि या सगळ्या वाचना अनुभवण्यातून आपण वाटचाल करत असताना हा शायर त्याच्या अंदाजात आपल्याला काही सांगतो आणि जॉन एलिया ही काय जादू आहे हे पुन्हा एकदा लख्ख जाणवते. आदरयुक्त कौतुक, विस्मय वाटत जातो जेव्हा जॉन म्हणतो,

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ जनाब
इस का बेहद लिहाज कीजिएगा !!

https://drive.google.com/file/d/1rRD92_q1QUpoE4CaxRjJN_u7FTy7cHiQ/view?usp=drivesdk

Advertisements

अपूर्ण….

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

हाजत-ए-रफ़ू:


महाराष्ट्र टाईम्स, 31.05.2018
(सुख़न – 22)

‘मुसहफ़ी’ हम तो ये समझे थे कि होगा कोई ज़ख़्म
तेरे दिल में तो बहुत काम रफ़ू का निकला

हा शेर ऐकला तेव्हा पहिल्यांदा तर या कल्पनेच्या वेगळेपणाने एक हसू उमटलं चेहेऱ्यावर. जसजशी ओळख झाली तसा मनात पक्कं ठाण मांडून बसला मग शेर. विदीर्ण होत, धक्के, निराशा पचवत अनंत जखमांची साक्ष झालेले हृदय. या जखमांचे व्रण नाहीत म्हणजे त्या भरून न येणाऱ्या आहेत. केव्हातरी स्वत:साठी वेळ दिला गेलाय, गत आयुष्याचं पुनरावलोकन केलं जातय. जखमांचा, खपल्यांचा ताळेबंद मांडला जाताना जाणवताहेत आपल्या मनाने सोसलेले आघात. ’बिटवीन द लाईन्स’ वाचावं तेव्हा हा शेर अर्थाची अनेक दालनं उघडत जातो.

मक्ता- गज़लेतला शेवटचा शेर, शायरचं नाव असलेला. एका गज़लेतला हा मक्ता, शायर स्वत:ला संबोधून एक विचार मांडतोय, की बाबा रे तुझ्या दु:खाचं मूळ शोधायला जाता वाटलं एखादा गहिरा घाव असेल पण इथे तर बरंच काही उसवलय किंबहुना फाटलय. त्याशिवाय का ’रफू’ करायचा विचार आला. किती वेळा मी येते इथे आणि बघते हा शब्द, ’रफू’. आपल्या विलक्षण गोडव्यासाठी प्रसिद्ध असलेली उर्दू. एक एक शब्द नजाकतीने आपल्या अदबशीर अंगभूत सौंदर्यासह पेश करणारी उर्दू. त्यातला हा शब्द, चपखल बसणारा खरं तर, इतर अनेक शब्दांसारखा मराठीतही त्याच अर्थाने उमटणारा. केलेले रफू दुरून पहाता नजरेआड होईलही पण जवळून पहाताना स्वत:चं अस्तित्त्व प्रकट करणारं. त्यात हे ’दिल’ तर सगळ्यात जवळचं यावर कितीही रफू केले तरी भळभळत्या जखमांची खूण उरणारच. आपल्याच संवेदनशीलतेचे उसवलेले धागेदोरे घेत जाणीवेच्या सुईत ते ओवत स्वत:लाच करावे लागणार हे काम.

एखाद्या संध्याकाळी ग्रॅटिट्यूड नावाच्या भावनेनं मन भरून यावं, विचारांची रास स्वत:समोर ओतून ती निवडत बसावी तेव्हा अचानक पुन्हा या रफू शब्दाने समोर यावं, ’तेरे दिल में तो बहुत काम रफू का निकला’. मुसहफ़ी, मीरचा समकालीन शायर. शतकानूशतके जे टिकून आहे, जे बदलत्या संदर्भाची वाट सहज शोधते असे या सगळ्यांचे लिखाण. मनाला थक्क करून टाकणारी भावभावनांची सांगड घालणारी ही शायरीची वाट. या वाटेवर आनंदाचं भरभरून दान सहज मिळत जावं. भरून आलेलं मन आणि संध्याकाळच्या हुरहुरत्या क्षणी आता ग़ालिब नावाच्या दैवताने साद घालावी. “हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है, तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है “…आकाशाच्या बदलत्या रंगांच्या साक्षीनं, वाऱ्याच्या लहरीवर जगजीतच्या धीरगंभीर आवाजातला हा शेर मनात उमटावा. तो दरबार, हातातला कोरा कागद आणि शेर सादर करणारा ग़ालिब नावाचा अवलिया नजरेसमोर येत जावा.

चिपक रहा है बदन पर लहू से पैराहन
हमारे जैब को अब हाजत-ए-रफ़ू क्या है ?

हाजत-ए-रफ़ू (रफू करण्याची गरज). “जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा, कुरेदते हो जो अब राख जुस्तजू क्या है ” म्हणणारी ही गज़ल, रफू शब्दाचा पुन्हा एकवार सामोरा आलेला उल्लेख. इथेही पुन्हा अर्थाचा भव्य पट दिसू लागतो. ग़ालिब त्याच्या विलक्षण अंदाज-ए-बयाँला अनुसरून सहज हे म्हणतो तेव्हा त्या आगीची धग मनाला लपेटून न जाते तर नवल. आयुष्यातली अनेक संकट अशी पेलणारा हा माणूस शब्दांचा आणि व्यक्त अव्यक्त भावनांचा किती मोठा खजिना मागे ठेवून गेलाय हे जाणवलं की आपल्या श्रीमंतीची जाणीव होते. मुसहफ़ीच्या रफ़ू शब्दाने सुरू झालेला विचारांचा प्रवास, ग़ालिबच्या ’हाजत-ए-रफू’च्या वाटेवर मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने होत जातो.

रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल
जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है?

आपल्या डोळ्यात साठलेला कृतज्ञतेचा अश्रू किनाऱ्याशी दाटत येतो आणि भरल्या मनाने मनोमन एक नमस्कार त्या क्षणाच्या अस्तित्त्वाप्रती रुजू होतो!!

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…

ज़ब्त तहज़ीब है:

महाराष्ट्र टाईम्स, 03.05.2018
(सुख़न – 18)

उर्दू भाषा आणि त्यातले विलक्षण गोडवा असलेले शब्द यांच्या प्रेमात वारंवार पडायला होतं. एखादी गजल, एखादा शेर वाचताना, समजून घेताना एखाद्या शब्दापाशी नजर अडते आणि मग तो शब्द त्याच्या अर्थाच्या अनेक छटांसह कायमस्वरूपी मनात वस्तीला येतो. ’ज़ब्त’ हा अश्याच शब्दांपैकी एक शब्द. सेल्फ कंट्रोल, स्वत:वरचा ताबा, संयम असे त्याचे शब्दकोषातले अर्थ. या ज़ब्तची अनेक शायरांनी वेळोवेळी व्यक्त केलेली रूपं पहाताना मात्र त्याची असीम व्याप्ती जाणवते. मुळात ’संयम’ शब्दाभोवती एक शांत वलय आहे. याच पठडीतला ’ज़ब्त’.

ज़ब्त कर सकते थे आख़िर ज़ब्त हम करते रहे
काम था जिन का सितम करना सितम करते रहे

स्वनियंत्रण न करणारे तसेच वागत जातील आणि संयमी व्यक्तीकडून संयमाचीच अपेक्षा केली जाईल हे जरी सत्य असले तरी संयमाची गोडी चाखलेली व्यक्ती सहसा तो गमावत नाही हे ही सत्यच. “जो नालों की कभी वहशत ने ठानी, पुकारा ज़ब्त बस ख़ामोश ख़ामोश,” अन्यायाविरूद्ध, भितीविरूद्ध तक्रार करावी असे ठरवतानाही माझ्यातला संयम जागृत होता आणि ’ख़ामोश ख़ामोश’ या त्याच्या हाका मला ऐकू येत होत्या, यातल्या ’ज़ब्त’चं वळण हे सकारात्मक आहे.
भावभावनांच्या पसाऱ्यात न अडकता संयमाची कास धरणं सोपं नाही. तत्त्वज्ञानाची वाट चाललेला हा ज़ब्त, अन्याय सहन करण्याचं बळ सहज देत जातो. वरकरणी सोप्या या शब्दाचा अर्थ मात्र किती गहिरा आणि तसेच वळतात मग हा शब्द ल्यायलेले शेर.

“ठहरे पानी में फेंक कर पत्थर, अपने साए को तू न रुस्वा कर”, शायर स्वत:लाच सावध करतो. प्रतिमेला तडा जाऊ देऊ नकोस, स्वभावाची एक जडणघडण जाणीवपूर्वक घडवली आहे ती सहसा मोडू नये असं काहीसं. अर्थात हा संयमाचा बांध परिस्थितीच्या रेट्यापुढे कधी हार पत्करतो आणि भावनांच्या अलोट लाटा मन व्यापून उरतात. त्यांचे प्रतिसाद मग माणसांच्या डोळ्यातून वहातात किंवा स्वभावात उमटतात. “आज ‘मजरूह’ ज़ब्त कर न सका, क्या करे जब कि जान जाने लगे “, सहनशक्तीला आव्हान मिळते तेव्हा एखाद्या हळव्या कातर क्षणी ’ज़ब्त’ची साथ सुटते आणि भावनांच्या त्या उद्रेकाचं प्रतिबिंबही शायरी घेऊन येते.

ज़ब्त का शीशा चटख़ा होगा
याद ने कंकर फेंका होगा

संयम ही एकुणच आयुष्याचं यश ठरवणारी बाब ’मोहब्बत’ नावाच्या किनाऱ्याला तर बराच काळ रेंगाळते, “ज़ब्त तहज़ीब है मोहब्बत की, वो समझते हैं बे-ज़बान हूँ मैं” हा एक शेर किंवा “ज़ब्त देखो उधर निगाह न की, मर गए मरते मरते आह न की”… इथे ’ज़ब्त’ची वेगवेगळी रूपं प्रत्ययास येत जातात. परवीन शाकिर मात्र तिच्या कमाल हळव्या अंदाजात लिहून जाते,

कमाल-ए-ज़ब्त को ख़ुद भी तो आज़माऊँगी
मैं अपने हाथ से उस की दुल्हन सजाऊँगी

“दिल चोट सहे और उफ़ न करे ये ज़ब्त की मंज़िल है लेकिन, साग़र टूटे आवाज़ न हो ऐसा तो बहुत कम होता है” हा शेर किंवा “हम ज़ब्त की हदों से गुज़र भी नहीं गए, ज़िंदा अगर नहीं हैं तो मर भी नहीं गए “, इथला वेदनेचा प्रामाणिक स्वर मनात उतरत जातो.

शेरोशायरीच्या वाटेवर ही ’ज़ब्त’ नावाची दिवली घेऊन निघाले तेव्हा वाट अनेक कोपऱ्यांवर उजळली आणि मनांच्या अनेक तळ्यांमधे उतरलेलं या शब्दाचं अर्थवाही प्रतिबिंब पहायला मिळालं. भावनांच्या प्रांगणातले सूक्ष्म पदर आपल्या लेखणीतून उतरवणाऱ्या फिराकच्या लेखणीतून हा शब्द येतो तेव्हा तो खास फिराकच्याच शैलीतून येतो. “आप-बीती कहो कि जग-बीती, हर कहानी मिरी कहानी है”, म्हणताना पुढे मग फिराक लिहीतात:

ज़ब्त कीजे तो दिल है अँगारा
और अगर रोइए तो पानी है !!