जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…


महाराष्ट्र टाईम्स, 22.02.2018
(सुख़न – 08)

उर्दू, फारसीचा लिखाणातला वापर आणि विचारांच्या गहराईतलं तुलनेत क्लिष्ट लेखन असा समज करून घेत मन ग़ालिबपर्यंत पोहोचून परतत होतं. त्याच ग़ालिबचा एक शेर सामोरा आला:

दिल-ए-नादाँ तुझे हुआ क्या है
आखिर इस दर्द की दवा क्या है?

इतका सरळ, सहज शेर? माझं नक्की काहीतरी चूकत होतं … पण मग जाणवली खरी मेख, गा़लिब इथे बोलतोय ते दिल-ए-नादाँशी, जो मुळातच नादान आहे अश्या एकाशी. तिथे अवघड शब्द कसे चालतील? गंमत होती ही, ग़ालिब नावाच्या उत्तुंग व्यक्तीची एक वेगळीच आपलीशी वाटणारी ओळख. लहानश्या मुलांना हे बुजुर्ग आजोबा सांभाळून घेतील असा दिलासा वाटवणारी ओळख. विषय होता ’दिल’, गुलाबी थंडी आपला धुक्याचा पदर हळुहळू हलकेच काढून घेत असताना येणाऱ्या फेब्रुवारीत ही ’दिल’ नावाची भानगड भलती चर्चेत असते. एकुणातच चित्रपटसृष्टी, गाणी सगळीचकडे या दिल-ए-नादाँशिवाय गाडी पुढे सरकत नाही. भावभावनांचा समस्त पट एकदा या दिल नावाच्या प्रिझममधून पार झाला की त्यांचे सप्तरंग अवकाश व्यापतात आणि ते फुलपाखराचे रंग शायरीच्या पानापानांत उमटतात. आयुष्याच्या एका वळणावर आपल्या अस्तित्त्वाचा ताबा स्वत:च्या हातात हे ’दिल’ अलवार घेऊन टाकतं आणि मग त्याच्या धडकनच्या तालावर अवघं विश्व डोलू लागतं. एक छोटासा शब्द खरं तर पण त्याबद्दलंच लेखन थक्क करून सोडतं.

जी में जो आती हैं कर गुजरों, कहीं ऐसा न हो
कल पशेमाँ हो कि क्युँ दिल का कहा माना नहीं

काळाच्या प्रवासात, मनाचे ऐकायला हवे होते असं वाटू शकेल तेव्हा जे वाटतेय ते करून टाका सांगणारा फ़राजचा हा शेर. तारुण्याच्या टप्प्यावर असे वाटतेही अनेकदा, तशी धमकही असते आणि मनही तसं हृदयाच्या नादानं नादावतं. पुढे पुढे मात्र जरा ’अक़्ल’ का राज सुरू होतो. दिल आणि अक़्ल यांचं तसं एकमेकांशी जमणं जरा कठीण. दिल की राह ही रुहानियतची… हळवी, स्वप्नांची, प्रसंगी अंधारात उडी घेणारी. तर अक़्ल की राह व्यवहारी, सतर्क, सगळ्या बाजूने सावध. हे दोघंही आपापल्या परीने बाजू मांडू लागतात तेव्हा खरा गोंधळ उडतो. मग त्यातून शायर जरा मार्ग काढतो:

अक़्ल ओ दिल अपनी अपनी कहें जब “खुमार”
अक़्ल की सुनिए दिल का कहा कीजिए

’दिल तो आखिर दिल है ना, मिठी सी मुश्किल है ना’ म्हणताना म्हणूनच गुलज़ार सावध करतात की ’दिल है तो फिर दर्द होगा, दर्द है तो दिल भी होगा’ … दिल, दर्द-ए-दिल, दिल की आरजू, कैफियत, हौसले, उमंगे या सगळ्याबद्दल शायरी भरभरून बोलते. आणि का नसावे इतके महत्त्व या शब्दाला, दिल धडकता है तो जिंदा है हम. या वाटेवर सगळीच फुलं मात्र नसतात,

टूटा जो काबा कौन सी ये जा-ए-ग़म है शैख़
कुछ क़स्र-ए-दिल तो नहीं कि बनाया न जाएगा

शायर म्हणतो की काबा एकवेळ पुन्हा उभारता येइल पण क़स्र-ए-दिल, हृदयाचा किल्ला मात्र एकदा ढासळला की उभा करणे कठीण. याच वाटेवर अजून एक शेर सापडतो,

आबादी भी देखी हैं वीरानें भी देखे हैं
जो उजडे और फिर न बसे वो निराली बस्ती हैं

वस्ल(मीलन) से ज्यादा इंतजार में है मजा म्हणणारा शायर जुदाई की तडपवर भाष्य करताना दिल के हाथों मजबुर होत जातो. ’और क्या देखनें को बाकी है, आपसें दिल लगाके देख लिया’ फैज़ म्हणतो. अलवार, नजाकतीची शब्दपेरणी या ’दिल’साठी राखून ठेवलेली असताना अचानक एखादा कोणी, ’दिल सा वहशी काबु में न आया यारों’ म्हणतो तेव्हा त्याने चाललेली खडतर वेदनेची वाट सहज नजरेसमोर तरळून जाते.
“गली से तिरी दिल को ले तो चला हूँ, मैं पहुँचूँगा जब तक ये आता रहेगा” असा एखादा शेर मात्र चेहेऱ्यावर चटकन हसू आणतो. तुझ्या वाटेवरून निघालोय पुढे, मी तर पोहोचेन पण हे मन हे दिल मात्र तिथेच आसपास रेंगाळत रहाणार हे नक्की. कधी कधी मात्र वाट हरवते या दिल ची आणि शायर त्याचा शोध घेतो तेव्हा ’दिलबर’च्या वाटेवरच आधी पहातो,

कू-ए-जानाँ में भी अब इस का पता मिलता नहीं
दिल मिरा घबरा के क्या जाने किधर गया

दिल का गहना जख्म आणि दिल का लिबास दर्द, गुलज़ार म्हणतात. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ “,गा़लिब म्हणतो… कठीण दगड नाहीये, मृदु अलवार दिल आहे, दर्द से भर तो आयेगा. हाच गालिब मग पुढे सवाल करतो, ’रोएँगे हम हजार बार कोई हमे सताए क्यूँ?’ तेव्हा त्या प्रश्नातलं जीवघेणं आर्जव आपल्या डोळ्यात टचकन पाणी आणतं. मग आठवते जावेदसाहेबांनी केलेली या दिलची व्याख्या आणि हीच या दिलची दास्ताँ आजच्या सुख़नमधे,

बहुत आसान है पहचान इसकी
जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…!

Advertisements

गज़ल की शाख का फुल :


महाराष्ट्र टाईम्स, 15.02.2018
(सुख़न -07)

शायरीच्या आकाशात अनेक तेजस्वी तारे आहेत किंवा अगदीच उर्दू जुबाँचा आधार घेत म्हणायचे ठरले तर म्हणता येइल की इस बगीचें मे कई गुल खिले है और खिलतें रहेंगे. या बागेतलं एक असं फूल जे सर्वसामान्य माणसासाठी उमलतं असा निकष लावला तर शायरीच्या प्रांतातलं बशीर बद्र हे नाव नि:संकोचपणे घेता येईल. बशीर बद्रंना ’आम आदमी का शायर’ असेही अनेकवेळा म्हटले जाते. गुणवत्तेमधे अव्वल असणारी ही शायरी वाचकांना चटकन आपलसं करते आणि सहसा शब्दांचा अर्थ शोधण्यासाठी धावपळ करायला लावत नाही. किंबहूना साध्या सोप्या शब्दातले त्यांचे शेर किंवा गजल ही त्यांची ताकद, त्यांची खासियत आहे. हे भलेही सगळ्यांसाठी असलेलं फूल आहे पण त्याचा मऊसुत स्पर्श आणि अलवार गंध दीर्घकाळ मनावर रेंगाळणारा निश्चित आहे. अनेकवेळा शायरीचा आधार घेत एखादा मुद्दा अधोरेखित केला जातो आणि त्यात बशीर बद्रंची शायरी प्रामुख्याने असते. पेटलेल्या एका आगीत घर भस्मसात झाल्यानंतर केवळ एक सुटकेस घेत आयुष्याचा नवा प्रवास सुरू करण्याची वेळ या शायरवर एकेकाळी दुर्दैवाने आली. या घटनेचा त्यांच्या लेखनावर दीर्घ काळ प्रभाव राहिला.

लोग टूट जाते हैं एक घर बनाने में
तुम तरस नहीं खाते बस्तियाँ जलाने मैं

किंवा

ये दर्द कितने अजीब हैं
सभी मौसमों मे हरे रहते है

किंवा

कुछ तो मजबूरियाँ रही होंगी
यूँ कोई बेवफा नहीं होता

असे अनेक शेर हे त्यांच्या शैलीची ओळख आहेत. हिंदी आणि उर्दू शायरीतल्या योगदानासाठी सुप्रसिद्ध असणाऱ्या या शायरने उर्दू गजलला एक नवा चेहेरा देत साहित्य अकादमी पुरस्कार तसेच पद्मश्री पुरस्कारावर मानाची मोहर उमटवलेली आहे. काव्य हे कुठल्याही विषयाच्या बंधनात अडकणारे नसतेच तर रोजच्या आयुष्यातल्या लहानमोठ्या मुद्द्यांवरही मार्मिक भाष्य केले की ते रसिकांच्या मनाचा ठाव घेते. समाजाच्या प्रत्येक स्तरातून मोठ्या प्रमाणावर नावाजलेल्या शायरांमधलं बशीर बद्र हे असंच लाडकं नाव.

दबा था फूल कोई मेज़-पोश के नीचे
गरज रही थी बहुत पेचवान की ख़ुशबू

कुटुंबातली स्त्री ही स्वैपाकघराच्या चौकटीत बांधली गेलेली असताना, पेचवान (हुक्का) की खुशबू गरज रही है… पुरुषांना मात्र स्वातंत्र्य आहे. समाजातल्या रूढी, परंपरा, चालिरिती यावर आपल्या संवेदनशील मनाने शायर मत मांडतो तेव्हा ती शायरी प्रेम, विरह, सौंदर्य वगैरे परिघाच्या बाहेर पडत एक नवं अवकाश स्वत:साठी खुलं करते. धार्मिक ऐक्याबद्दल असं काही इतकं सहज जेव्हा सामोर येतं तेव्हा नकळत जाणीवेला जागृती येते:

यहाँ एक बच्चे के खून से जो लिखा हुआ है उसे पढ़ें
तिरा कीर्तन अभी पाप है अभी मेरा सज्दा हराम है

सामाजिक स्थित्यंतरांबद्दल ज्या संवेदनशीलतेने अनेक शायरांनी भाष्य केले आहे ते पाहिले की नेहेमीच थक्क व्हायला होते. या ज्येष्ठ मंडळींबद्दल आदर दाटून येतो, त्यांचा आधार वाटू लागतो. समाजातील विषमता, मनुष्यस्वभावांमधले अनेक कंगोरे हे ही बशीर बद्रंच्या लेखणीने नेमाने स्पर्श केलेले विषय.

यहाँ लिबास की कीमत है आदमी की नहीं
मुझे गिलास बडे दे शराब कम कर दे

किंवा

परखना मत परखनें में कोई अपना नहीं रहता
किसी भी आईने में देर तक चेहेरा नहीं रहता

किंवा

बडें लोगों से मिलने में हमेशा फासला रखना
जहाँ दरिया समुंदर से मिला दरिया नहीं रहता

काही शेर नमुने दाखल घ्यायचे म्हटले तरी नेमकी निवड करणे नेहेमीच कठीण काम. या शायरबाबत तर हा पेच अजूनच जास्त जाणवणारा. पाण्यावर उमटणारे अलवार तरंग, चेहेऱ्यावरचं अस्फूट हास्य, एखादी हसरी कळी, ताज्या पानांचा अलवारपणा आणि बशीर बद्रंच्या शायरीचा बाज हे एकाच माळेचे मणी आहेत. जगभरात अनेक मुशायरे स्वत:च्या अस्तित्त्वाने भारून टाकणारा हा शायर मात्र ’वन्स मोअर’च्या विनंतीला कधीतरी सहज म्हणून जातो, “मुझें मालुम है कितना कम पढकें कितना ज्यादा पढना है.” सात्त्विक साधेपणाची ताकद अनुभवायची असेल तर हे शायर अनुभवलेच पाहिजेत असे वाटते. ’गज़ल की शाख का फुल’ असं या शायरबाबत म्हणताना त्यांचाच एक शेर मग हवेवर लहरत कानाशी गुणगुणतो:

शोहरत की बुलंदी भी पल भर का तमाशा है
जिस डाल पर बैठे है वो टूट भी सकती है

डॉ बशीर बद्र, एका नम्र आणि बेहद उंच शायरला त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त आज सुख़नमधे अनेक शुभेच्छा !

फातिहा :


महाराष्ट्र टाईम्स, 08.02.2018
(सुख़न – 06)

सुष्ट, दुष्ट, जातपात, पंथ, धर्म, सहिष्णू, असहिष्णू वगैरे अनेकोनेक फुटपट्ट्य़ा लावत समाज सतत कसल्याश्या मोजमापनात गर्क असतो. प्रत्येकाचा वकुब वेगळा त्यामुळे मतं वेगळी. मग उभ्या रहातात मतमतांतरांच्या अभेद्य भिंती. या रूळलेल्या जुन्या भिंतींच्या भेगांमधे एखादा वटवृक्ष तरीही मुळ धरतो. नुसता मुळ धरत नाही तर आपल्या सौम्य तरीही निश्चित बळावर स्वत:पुरतं त्या भिंतींना छेद देत एक कोनाडा घडवतो आणि त्या कोनाड्यात स्वत:च मंद तेवत दिवली बनून रहातो… अशीच एक सौम्य तेजाने मंद तेवणारी दिवली म्हणजे निदा फ़ाज़ली. ऐक्य, सद्भावना, निरपेक्षतेची शाई निदा फ़ाज़लींच्या लेखणीत ओतप्रोत भरलेली होती.

इंजिनीयंरिगचा कुठलासा अवघड पेपर आणि परिक्षेचे फार टेन्शन… पहाटे अभ्यासासाठी उठले होते मी आणि होस्टेलच्या एका रूममधे सुरू असलेलं सोनू निगमच्या आवाजातलं, ”घर से मस्जिद है बहुत दूर चलो यूँ कर ले ” कानावर पडलं. ’किसी रोते हुए बच्चे को हसाया जाए’ म्हणणारा हा शायर आधार देणाऱ्या वडिलांसारखा वाटला. माझी निदा फ़ाज़ली नावाच्या वडीलांशी गाठ पडली.

फाळणीनंतर काही काळाने आई वडील पाकिस्तानात गेले तरी स्वत: हिंदुस्तान नावाच्या मातृभुमीतच राहिलेला हा शायर. निदा फ़ाज़लींबद्दल लिहायचे तर त्यांच्या गजल, शेर लिहू की दोहे असा प्रश्न पडतोय. सुरदास, राधा, कृष्ण, मीरा आणि ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती सगळे माळेत ओवण्याचे अजब कसब साधलेला हा पीर.

सब की पूजा एक सी अलग अलग हर रीत
मस्जिद जाए मौलवी कोयल गाए गीत

किंवा

वो सूफी का कौल हो या पंडित का ज्ञान
जितनी बीतें आप पर उतना ही सच मान

साधे सरळ सहज रोजच्या भाषेतले शब्द वापरून लिखाण करण्याकडे निदा फ़ाज़लींचा विशेष कल होता. भाषेचे तीन पैलू असतात. मुल्लांची भाषा, पंडितांची भाषा आणि सर्वसामान्य नागरिकांची भाषा… या तिसऱ्या प्रकारातल्या लोकांसाठी मी लिहितो असं सांगणारे निदा म्हणूनच,

नक्शा उठा के कोई नया शहर ढूँढिए
इस शहर में तो सब से मुलाकात हो गई

किंवा

हर आदमी में होते हैं दस बीस आदमी
जिस को भी देखना हो कई बार देखना

असे सोप्या लहेजातले अनेक शेर आपल्यासाठी ते ठेवून गेलेत. ’राजकारण’ बाजूला ठेवून जगणं शक्यच नाही असं त्यांचं मत होतं. ’सियासत का चक्रव्य़ुह’ असं समाजातल्या परिस्थितीबद्दल भाष्य करणाऱ्या या सजग संवेदनशील कवीमनाच्या व्यक्तीला क्लेश होणारच होता. त्या विचारांचं प्रतिबिंब त्यांच्या लेखनात प्रामुख्याने दिसून येतं,

कोई हिंदू कोई मुस्लिम कोई ईसाई है
सब ने इंसान न बननें की कसम खाई हैं

’आदमीको इंसान बनने में बडा लंबा सफर तय करना पडता है, पर एक बार कोई इंसान बन जाए तो ’कण कण में नारायण व्याप्त है’ या ’जर्रे जर्रे में खुदा का शऊर है’ खुद्द निदांच्याच एका मुलाखतीत ते म्हणालेत. शांत आवाजात परखड मतं मांडणाऱ्या निदांचे मुशायरे ऐकण्यासारखे. ’उसके दुश्मन बहुत है, आदमी अच्छा होगा’ म्हणणाऱ्या या गोड व्यक्तीवर मात्र आपण फक्त प्रेम करू शकतो.

स्वत:च्या वडिलांच्या अंत्यविधींसाठी न जाऊ शकलेल्या निदांनी एक अत्यंत हळवी गझल लिहीली… ’मै तुम्हारे कब्र पर फातिहा पढने नही आया, मुझे मालूम था तुम मर नही सकते’, ज्यात ते फार सुंदर विचार मांडतात की माझ्या अस्तित्त्वात माझे वडील अजूनही जिवंत आहेत. आणि अगदी त्याच चालीवर ’होशवालों को खबर क्या’, ’तु इस तरह से मेरी जिंदगी मे शामिल है’, ’कभी किसी को मुकम्मल जहाँ नही मिलता’ सारखी अजरामर गीतं लिहिणाऱ्या या पितृतुल्य व्यक्तीला म्हणावे वाटते,
“मेरी आँखे तुम्हारे मंजरों मे कैद है अब तक, मै जो भी देखती हूँ सोचती हूँ वो वही है जो तुम्हारी नेकनामी बदनामी की दुनिया थी…” … मै तुम्हारी कब्र पर फातिहा पढने क्युँ आऊ, मुझे मालूम है तुम मर नही सकतें !

8 February, आजच्याच दिवशी निदा आपल्यातून निघून गेले. याच तारखेला हा “फातिहा” लिहीता आलाय हेच माझं भाग्य आणि या वडिलांचा आशिर्वाद 🌷_/\_

सफ़र का हासिल…


महाराष्ट्र टाईम्स, 01.02.2018
(सुख़न -05)

सकाळी ज्या वाटेवरून आपण फिरायला निघतो ती वाट असते अशोकाच्या उंच बाणेरी टोकदार झाडांची, पहाटेच्या दवाची, करंजीच्या कडसर उग्र गंधाच्या फुलांची किंवा आपल्याच नादात बेपर्वा फुलणाऱ्या नाजूक घाणेरीची…. अगदी कडूनिंबाच्याही गंधाची, लिंबू रंगाच्या अलवार पाकळ्यांच्या फुलांनी घमघमणाऱ्या शिरीषाची तर आकाश गाठत जमिनीशी इमान राखत धरेवर फुलांची पाखरण करत दूरवर दरवळणाऱ्या बुचाची… कोणा घरच्या सुवासिनीने अंगणात नुकत्याच घातलेल्या सड्याची सकाळ. पारिजातकाच्या दवभिजल्या शिंपणाची सकाळ…

दवबिंदू… ओंस की बुँदे…”शबनम”… एकापेक्षा एक सुरेख शब्द…

खार-ए-चमन थे शबनम शबनम फुल भी सारे गीले थे
शाख से टूट के गिरने वाले पत्ते फिर भी पीले थे
( खार-ए-चमन = बागेतले काटे)

गुलाबी रंगाच्या कोमल पाकळ्यांची काही कोमेजलेली फुलं कांचनाच्या झाडाखाली मुक गळून पडलेली असतात… रस्त्याला अजून रोजचा धावपळीचा वेग आलेला नसतो. किंचित रेंगाळत, जरा बिचकत सकाळ पुढे सरकत असते…डांबरी कठीण रस्ता, कांचनाच्या पानापानांआडून झिरपणारी सकाळची कोवळी सोनेरी उन्हं आणि वाळलेल्या काही पानांपलीकडची रस्त्यावरची ती रक्तकांचनी गुलाबी फुलं…

गुलों को खिल के मुरझाना पडा है
तबस्सुम की सजा कितनी बडी है

मोबाईलचा कॅमेरा नकळत सरसावतो आणि काही फोटो काढले जातात. आपल्या बाजूने मॉर्निंग वॉक करणारे झपझप पुढे चालत जातात… ठराविक कॅलरीजच्या गणितांनुसार फिरण्याचा वेळ वेग वगैरे घड्याळाच्या काट्यांशी जोडले जाते. निसर्गासाठी वगैरे वर्षाकाठी आउटींगचे असे खास राखून ठेवलेले दिवस ठेवतो आपण हल्ली. पायांखाली येणाऱ्या फुलांची पर्वा न करता झपझप चालणारे मग फोटो काढणाऱ्याकडे काहीश्या अडचणीने बघतात आणि पुन्हा एक शेर मनात ’दस्तक’ देतो:

हमने काँटों को भी नरमी से छुआ है अक्सर
लोग बेदर्द हैं फुलों को मसल देते है

गाड्यांचे ताफे अजून घराघरांतच असतात… वेगाने रोरावत चालणारी वहानं, त्यांचे आवाज असा एकूणच जगण्याचा कोलाहल सुरू होण्यापूर्वीची शांतता धुक्याच्या पदराला धरून वातावरणावर दाटलेली असते.

मुसाफिर ही मुसाफिर हर तरफ है
मगर हर शख्स तन्हा जा रहा है

काहीएक शोधत निघालेली आपली माणसांची गर्दी रोज धावत असते आणि गर्दीतला प्रत्येक जण तन्हा असतो… गंमत असते नाही, शोध- संपत नाही माणसाचा. काय हवं त्याचा शोध, कसे मिळवावे त्याचा शोध… या सगळ्या धकाधकीत पुन्हा शांततेचा शोध…

अजब तजाद में काटा हैं जिंदगी का सफर
लबों पे प्यास थी बादल थे सर पर छाए हुए

रोजच्या फिरण्याचा रस्ता, रोज दिसणारी माणसं, त्यांच्या सवयी लकबी काहीश्या पाठ होत जातात आणि मग एक दिवस गंमत होते. सकाळी फिरायला जाणे जमत नाही म्हणून आपण रात्री जेवणानंतर त्याच वाटेने पुन्हा निघतो… पहिले काही क्षण वाट आपल्याला आणि आपण वाटेला ओळखतच नाही. वाट आत्ताही निवांत असते, दिवसभराचा थकवणारा प्रवास करून गाड्यांचे ताफे एव्हाना पुन्हा घरोघरी गेलेले असतात. आजुबाजूचे आपले रोजचे सखे सवंगडी वृक्ष अंधार पांघरत गुडुप झोपी जायच्या तयारीत असतात. पायांखालचा चूकार पाचोळा आपण आत्ताही चूकवतच असतो आणि तितक्यात मन नोंद घेतं एका तीक्ष्ण मोहक मंद गंधाची… कुठेतरी दूरवर रातराणी बहरलेली असते. वाट पुढे चालते तशी रातराणी जवळ येत जाते… रोजच्या वाटेवरचं हे एव्हाना लपून राहिलेलं वैभव आज असं अचानक प्रकट होतं. रातराणीचाही फोटो काढता येतो खरंतर पण आपण तो काढत नाही… ती अनुभवायची असते. एक दीर्घ श्वास मनभरून घेत आपण पुढे निघतो.

वो लुफ्त उठाएगा सफर का
आप-अपनें में जो सफर करेगा

अंधाराची वाट मन असं हलकेच उजळून टाकते.

दुसऱ्या दिवशी दिसणाऱ्या गर्दीकडे आपण नव्याच नजरेने बघू लागतो… ही जी मंडळी येव्हढी धावताना दिसताहेत, हे इतकंच नसेल यांचं व्यक्तिमत्त्व… यापलिकडे किती नी काय काय कंगोरे प्रत्येक अस्तित्त्वाला असतील… रोजचीच वाट खूप काही देऊन जाते.

रह-ए-तलब में किसे आरजू-ए-मंजि़ल है
शुऊर हो तो सफ़र खु़द सफ़र का हासिल है !

शुऊर (जागृती, नजर) असेल तर मंजिल मिळवून देणारी वाटच मंजिल होते… जिंदगी ’सुख़न’(शायरी) गुणगुणते आणि वाट चालू लागते!!

नयी सी रहगुज़र :

(सुख़न – 04)

रघुपति सहाय ’फ़िराक़’ या नावाचा उर्दू हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातला दबदबा इतका थक्क करणारा आहे की फ़िराक़बद्दल लिहिताना त्यांच्या गझलेबद्दल, रुबायांबद्दल, शेरांबद्दल लिहावं की नज्म विचारात घ्याव्या असा प्रश्न होता. ज्ञानपीठ विजेत्या फ़िराक़ गोरखपुरींशी गाठ पडली ती एका शेरातून,

तेरे आने की क्या उम्मीद मगर
कैसे कह दूँ कि इंतिज़ार नहीं

हा शेर ऐकला आणि शेरोशायरीच्या अवकाशातलं अढळ स्थान फ़िराक़ला देऊन टाकलं. अर्थात उर्दू शायरीला नवं वळण देण्यात महत्तम वाटा असणाऱ्या फ़िराक़चं स्थान हे असंच अढळ ताऱ्यासारखं आहे. अलाहाबाद युनिवर्सिटीमधे इंग्रजीचा प्राध्यापक असणारा हा विद्वान शायर विद्यार्थ्यांचा अतिशय लाडका होता. मुळ हिंदू कायस्थ असणाऱ्या फ़िराक़ना हिंदी, उर्दू आणि इंग्लिश साहित्यात प्रचंड रस होता. हिज्र (जुदाई) की रात का शायर असे संबोधले जाणाऱ्या या शायरच्या लेखनात रात, अंधेरा आणि हिज्रचा उल्लेख अनेकवेळा येतो.

किस लिए कम नहीं है दर्द-ए-फ़िराक़
अब तो वो ध्यान से उतर भी गए

किंवा

कोई आया न आयेगा लेकिन
क्या करें गर इंतिज़ार न करें

अतिशय साध्या सोप्या सहज ओघवत्या भाषेत शेर मांडणं ही फ़िराक़ची खासियत. उर्दूच्या पलीकडे शायरी नेणं आणि त्याचवेळेस उर्दूतही श्रेष्ठ काव्य निर्माण करणं हे श्रेय फ़िराक़चं. “मेरी घुट्टी में पडी थी होके हल उर्दू जबाँ’ फ़िराक़ म्हणत. शायरीच्या परंपरागत रुळलेल्या वाटेवर न चालता नवी वाट नवे विषय त्यांच्या लेखनात सतत आले.

बहुत पहेले सें उन कदमों की आहट जान लेतें है
तुझे ऐ ज़िंदगी हम दूर से पहचान लेते है

तीव्र बुद्धिमत्तेला अनेकदा जोडीला एकाकीपण येतं आणि मग वेदना गडद होत जाते. पत्नीबाबत फ़िराक़ ’विजोड जोड’ असा उल्लेख करत. चेहेरा सुंदर नसला तरी आत्मा सुमार नसावा असा तर्क मांडणाऱ्या फ़िराक़च्या लेखणीतून उतरलेली प्रेमिका मात्र फारसी शायरीतल्या प्रेमिकांसारखी रूपसुंदरा नसून एक सर्वसामान्य गृहिणी असे. याचसंदर्भात फ़िराक़चा एक शेर आहे,

यूँ ही सा था कोई जिसनें मुझे मिटा डाला
न कोई नूर का पुतला न कोई माहजबीं

व्यक्तिगत आयुष्यात आलेली अनेक संकटं, विरह, दु:ख वेदना यातून त्यांच्या लेखणीला एक प्रगल्भतेची किनार मिळत गेली. काहीवेळा उपहासात्मक तर बरेचदा स्पष्ट परखड लिहिणाऱ्या या लेखणीने भावभावनांचे मात्र अनेक अनवट अलवार पैलू उलगडले.

शाम भी थी धुआँ धुआँ हुस्न भी था उदास उदास
दिल को कई कहानियाँ याद सी आ के रह गयी

’याद सी आ के रह गयी’, हुरहुरती धूसर संध्याकाळ. हे इतकं तरल असं अस्पर्श काही चिमटीत पकडून त्यावर लिहीणं म्हणजे फ़िराक़. संध्याकाळच्या काळ्या शाईत लेखणी बुडवून फ़िराक़ लिहीतॊ,

शामें किसी को माँगती हैं आज भी ’फ़िराक़’
गो ज़िंदगी में यूँ मुझे कोई कमी नही

तेव्हा त्याची मन हेलावून टाकणारी सगळी वेदना अशी एकवटून येते. जगजीतच्या आवाजातलं फ़िराक़चं ’ग़ज़ल का साज उठाओ बडी उदास है रात’ ऐकलंच पाहिजे असं काही आहे. आयुष्य, मैत्री असे अनेक विषयही लिखाणातून उतरवणाऱ्या फ़िराक़ने स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेत काही काळ बंदीवासही भोगला होता. त्यानंतर नेहरूंबरोबर कॉंग्रेसचा काही काळ भाग असणाऱ्या फ़िराक़चे अखेरपर्यंत नेहरू घराण्याशी चांगले संबंध राहिले.

फ़िराक़ गोरखपुरी हे स्वत:च एक विद्यापीठ आहे. शेरोशायरीच्या वाटेवरचा फ़िराक़ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मैलाचा दगड आहे. या वाटेवर येणाऱ्यांची साथ फ़िराक़ कधीच सोडत नाही… तीक्ष्ण भेदक नजर आणि ठाम अंदाजात ,”लिटरेचर इज अ ब्रिलियंट इललिटरसी” असं म्हणणाऱ्या फ़िराक़चं ॠण मान्य करत आजच्या सुख़नमधे म्हणावसं वाटतय:

हज़ार बार ज़माना इधर से गुज़रा है फिर भी
नयी नयी सी है तेरी रहगुज़र फिर भी !

निविद :


महाराष्ट्र टाईम्स, 18.01.2018
(सुख़न – 03)

“सतह पर काई नही,
बेतरतीब तैरता मौन है मेरा”

पृष्ठभागावर सूक्ष्मसाही तरंग नाही असं मौन वेढलेलं मन.

“दो पहाडियों को सिर्फ पुलही नही खाई भी जोडती है”
“आँसू आँख की मुस्कान है”

या सुरूवातीच्या परिचयाच्या ओळी होत्या. इथे मनावर गीत चतुर्वेदी नावाचं गारूड झालं… सकस, अर्थपूर्ण लिखाण विरळा होत असताना गाठ पडली या कवीशी. इंटरनेटच्या महासागरात भटकंती करताना अचानक काही रत्न हाती लागतात.. गीत चतुर्वेदी ह्या समकालीन हिंदी कवीशी अशीच भेट झाली. सुरूवातीला गीतच्या कविता वाचल्या आणि मग आणखी शोध घेत गेलं मन…

गीत सापडतही गेला आणि उलगडतही… जगभरातल्या अनेक भाषांमधल्या कवितांचं अफाट वाचन, कवींबद्दलची सविस्तर माहिती आहे या लेखकाकडे. विश्व वाङ्गमयाचा गहरा अभ्यासक असणाऱ्या गीतने कवितांचे केलेले अत्यंत आशयघन अनुवाद वाचले आणि वाचक मनाला एक खजिना गवसत गेला. एकीकडे विश्वसाहित्याबद्दल अपार आपुलकी आणि एकीकडे वेदांबद्दल गाढा अभ्यास असणाऱ्या या कवीच्या ’न्यूनतम मैं’ या पुस्तकाच्या प्रास्ताविकात एकाच पानावर बोर्हेसच्या ओळी आणि अथर्ववेद व ऋग्वेदातल्या ऋचा उद्धृत केलेल्या नसत्या तरच नवल.

हम एक ही भाषा बोलते हैं
पर अलग-अलग भाषा सुनते हैं

कमी शब्दात गहिरा अर्थ, सोप्या शब्दांत खोलवर जाणवलेलं आयुष्याचं सार, विश्वाच्या पसाऱ्यात अणूरेणूपासून ते रोजच्या साध्या सरल भावांतून तर कधी ग्रहताऱ्यांपासून ते विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत गीतची हळूवार हळवी प्रगल्भ लेखणी सगळ्यालाच स्पर्श करते. अंतर्मुख करत नेणारे त्याचे सहज शब्द हे एकप्रकारचे मेडिटेशन असल्याची भावना त्याचे अनेक वाचक व्यक्त करतात.

“तुम अपने आप को कवी कहते हो क्योंकी तुममे इतनी विनम्रता नहीं की तुम चुप रह सकों…” …एकीकडे अत्यंत तरल लिहीणारा हा कवी असेच सहज लिहून जातो आणि एक आरसा समोर येतो. इतकी विनम्रता ही केवळ ज्ञानातून येते हे हा कवी सिद्ध करतो. लेखक आणि वाचक यांच्यात बिंब प्रतिबिंबाचं नातं असावं. असे लेखक आणि वाचक सामोरे येतात तेव्हा कलाकृती तृप्त होते.

“तुम्हारे बालों की सबसे उलझी लट हूँ
जितना खिंचूँगा उतना दुखूँगा…”

ब्रम्हाच्या नाभीतून उमलणारं कमळ ते विश्वाच्या विस्तीर्ण अवकाश पसाऱ्यापर्यंत, अस्तित्त्वाच्या अर्थापासून लौकिक पारलौकिक असं गुंफत जाणाऱ्या या कवितांबद्दल विष्णु खरे या श्रेष्ठ कवीने ’बहुआयामी यात्रा’ असे सार्थ वर्णन केले आहे. “कवि ने ज़रा-सी लापरवाही की, अर्थ बदला और कविता में अगन पड़ी. कविता में अगन पड़ी, तो छित्तर पड़े.” गीत म्हणतो.

तीर ही गीतची एक कविता:

एक तीर में बदल जाएँ
छूटें, दूर तलक जाएँ
इतनी दूर कि लौटकर आने को न बोले कोइ, न ही सोचे

किसी को चुभें तक नहीं
इस कदर
कि हमारा तीर होना भी तमाम तीरों को अजनबी जैसा लगे

पीछे जीवन की प्रत्यंचा काँपती रहे
देर तक !

“कविताओं पर यकीन करो, कवियोंको भूल जाओ” असं हा कवी स्वत:च म्हणतो आणि इथे मात्र जरा दुमत होतं त्याच्याशी, त्याने लिहीलेले शब्द तर मनात पक्कं घर करतातच पण या विलक्षण प्रतिभावान, अत्यंत विनम्र कवीचं अस्तित्व त्या शब्दांतून हलकेच डोकावत जातं. गीत वाचताना मग जाणवतं की हा कुपीत बंद होणारा मोती आहे. साहित्य, कविता, तत्त्वज्ञान वगैरे क्षेत्रात मुशाफिरी करणारे मात्र शब्द आणि अर्थाच्या खोल समुद्रात शिरून त्याला शोधतात आणि मग मात्र मंद तेजाचं असलेलं कवित्त्व मन उजळत जातं. उदबत्तीच्या वलयासारखे शब्द हलकेच विरले तरी अर्थाचा सुगंध मात्र दीर्घकाळ रेंगाळत जातो. “मनुष्य सिर्फ उतना होता है, जितना वह किसी की स्मृति में बचा रह जाए” या गीतच्याच शब्दांचा आधार घेत म्हणता येईल. या कवीने भरपूर लिहावे आणि सदैव रसिकांच्या मनोराज्यांत शब्द पेरत जावे !!

मरासिम :


✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 11.01.2018

(सुख़न – 02)

सिनेमांमधली गाणी गाताना बरेचसे उर्दू शब्द नकळत कधी अर्थासह तर कधी अर्थ न आकळताही गुणगुणले जातात. गजल परिचयाची झाली ती जरा उशिरानेच. कॉलेजच्या दिवसांत ’होशवालोंको खबर क्या’ ही ’गझल’ म्हणून ऐकलेली पहिलीच… मग मात्र जाणीवपूर्वक शोध घेतला जरा आणि जाणवलं की ऐकत आलेली, गुणगुणत आलेली, मनापासून आवडत आलेली अनेक गाणी ही याच सदरातली आहेत… हे वेड मग लागले ते लागलेच.

कॉलेजच्या कट्ट्यांवरच्या दिवसात अशीच मग एका अजून गझलेशी ओळख झाली… मेहदी हसनच्या धीरगंभीर आवाजातली ’रंजिश ही सही’.  ’आ फिर से मुझे छोड के जाने के लिये आ’ ऐकलं आणि मनातलं एक पक्कं स्थान या गझलेला, मेहेदी हसनच्या आवाजाला देऊन टाकलं. गझल हा अगदीच आवडीचा प्रांत नसला किंवा त्यातल्या उर्दू शब्दपेरणीमुळे जरा क्लिष्ट वाटत असला तरी ’रंजिश ही सही’ न ऐकलेला, न आवडणारा रसिक विरळा. कॉलेजनंतरच्या धकाधकीच्या अनेक वर्षात ही गझल केवळ मेहेदी हसनचीच होऊन राहिली होती. जरा सवड मिळाली, वाचन वाढलं तेव्हा एक दिवस शोध लागला या गझलेच्या लेखकाचा… ’अहमद फ़राज़’ नावाच्या व्यक्तीचा. फ़राज़च्या लिखाणाचा शोध घेत गेले आणि जाणवलं किती मोठ्या खजिन्यापासून ’महरूम’ होतो आपण. एक अत्यंत विनम्र, लोभस, सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख झाली आणि ती उत्तरोत्तर वाढत गेली.

’तु मुझसें खफा हैं तो जमाने के लिये आ’ मधली आर्तता मनाचा ठाव घेतच होती. भावनांच्या व्यक्तीकरणातले अत्यंत तरल, कोवळे, सूक्ष्म पैलू फराजच्या एकूणच शायरीचं वैशिष्ठ्य…

अगर तुम्हारी अना ही का है सवाल तो फिर

चलो मैं हाथ बढाता हूँ दोस्ती के लिये

असा सात्त्विक विचार मांडणारा हा पाकिस्तानी शायर भारतात एका मुशायऱ्यात मनोगत मांडताना मोमिनच्या ओळींमधे म्हणतो, ’की अब तो वतन में हम आये तो मेहमाँ कहलाये…”. 

इस सें पहलें कि बे-वफा हो जाएँ

क्य़ूँ न ऐ दोस्त हम जुदा हो जाएँ

आणि हा अजून एक शेर,

चला था जि़क्र ज़माने की बेवफाई का

सो आ गया है तुम्हारा ख़याल वैसे ही

इथे या ’वैसे ही’ मधे खरी गंमत आहे. मिश्किलपणे हलकेच मारलेली ही टपली, फ़राज़च्या शायरीतला नर्मविनोदी अंदाज सामोरा आणते.

संयत, तरल शायरीचा बाज असलेली लेखणी कधी एखादा विचार असा स्पष्ट लिहून जाते:

तू खु़दा हैं न मिरा इश्क फरिश्तों जैसा

दोनों इंसाँ हैं तो क्युँ इतने हिजाबों में मिलें

मंद हवेच्या हळूवार झुळुकीसारखी ही शायरी जेव्हा म्हणते,

बहुत दिनों से नहीं है कुछ उस की खै़र ख़बर

चलो ’फ़राज़’ को ऐ यार चल कें देखते हैं

तेव्हा त्यातली तत्त्वज्ञानाची गहिरी डूब सहज लक्षात येते. स्वत:चा शोध असा अधेमधे घ्यावाच लागतो प्रत्येकाला. ’मोहब्बत’, ’जुदाई’, ’दिल’ हे विषय शायरीत न येते तर शायरी पूर्ण कशी व्हावी… तिथेही फ़राज़ आपली साधी पण आशयघन मांडणी राखून आहे.

जुदाईयाँ तो मुक़द्दर हैं फिर भी जान-ए-सफ़र

कुछ और दूर ज़रा साथ चल के देखते हैं

किंवा

दिल को तिरी चाहत पे भरोसा भी बहुत है

और तुझ से बिछड़ जाने का डर भी नहीं जाता

’सुना है लोग उसे आँख भर के देखते हैं, सो उसके शहर में कुछ दिन ठहर के देखते हैं’ सारखी अत्यंत लोकप्रिय गझल लिहिणारा फ़राज़ हे ही लिहितो:

’फ़राज़’ तू ने उसे मुश्किलों में डाल दिया

ज़माना साहब-ए-ज़र और सिर्फ़ शायर तू

फ़राज़ची शायरी मात्र केवळ हळवीच नव्हती. परिस्थितींबद्दलचं कठोर भाष्यही त्याने वेळोवेळी केलं आणि त्यामुळे उद्भवणाऱ्या परिणामांना सामोराही गेला. हा शायर आज आपल्यात नाही पण १२ जानेवारी, फ़राज़चा वाढदिवस त्यानिमित्ताने त्याचाच एक शेर आजच्या ’सुख़न’ मधे:

और ’फ़राज़’ चाहिए कितनी मोहोब्बतें तुझे,

माँओं ने तेरे नाम पर बच्चों का नाम रख दिया!