नकाराकडून होकाराकडे ….

महिला दिनानिमित्त लिहायला म्हणून घेतले आणि कितीतरी जणींनी मनाच्या दारावर टकटक केली.त्यापैकी कोणाकोणाबद्दल आणि किती किती आठवू, लिहू असं होऊ लागलं. आंतरराष्ट्रीय महिला दिन असला तरी केवळ भारतापर्यंतच विचार केला तरी या विषयाचं स्वरूप किती व्यापक आहे हे क्षणोक्षणी जाणवत होतं. स्वत: एक स्त्री म्हणून तर हा दिवस मुळातच अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि त्याविचारातच मनात उमटलेल्या अनेकींचे बोट धरत लेखणी सरसावली. केंद्रस्थानी नेमकं कोणाला ठेवावं हे काही ठरत नव्हतं.

पुराणकाळात ज्ञानाचं, विद्वत्तेचं प्रतीक असलेल्या गार्गी, मैत्रेयी तसेच प्रेमाचं, त्यागाचं, प्रतिक असलेली सीता विचारात घ्यावी की लक्ष्मणाविना राजप्रासादात वनवास भोगणाऱ्या उर्मिलेचं गुज मांडावं, पंचकन्या विचारात घ्याव्यात की पुरुरव्याच्या ओढीने स्वर्ग नाकारत पृथ्वीकडे धावलेल्या उर्वशीचा विचार करावा. उत्कट प्रणयिनी असलेल्या शकुन्तलेचा विचार करावा की मधुरा भक्ती करणाऱ्या राधेचा, मीरेचा…कठोर तपस्येतून शिवशंभोला प्रसन्न करून घेणाऱ्या पार्वतीला आठवावे की पतिच्या शापाने दगड झालेल्या अहिल्येला…

शौर्य, धडाडीसाठी जिजाऊ, राणी लक्ष्मीबाई ते आजही सैन्यात आपलं मोलाचं योगदान सक्षमपणे देणाऱ्या स्त्रीया…सावित्रीबाई ,साधना आमटे एक नं दोन कितीजणींना आठवावं, मनातल्या मनात त्यांच्या कार्याला वंदन करावं. लेखणीचा हात धरत कधी खंबीर, कधी हळवं, दिशा दाखवणारं, समॄद्ध साहित्य निर्माण करणाऱ्या अमृता प्रीतम, अरुणा ढेरेंसारख्या कवियत्री लेखिका, संशोधनाच्या क्षेत्रात भरीव ठसा उमटवणाऱ्या अनेकजणी ,विदुषी दुर्गाबाई भागवत, इरावती कर्वें, सुषमा स्वराजांसारख्या खंबीर राजकारणी, अभिनय, कला, क्रिडा क्षेत्र गाजवणाऱ्या कितीजणी… असंख्य नावं आठवू लागली ,किती कितीजणींनी मनात फेर धरला.

याच प्रवासातलं पुढचं पाऊल आजची स्त्री, आजमधे जगू शकण्याच्या ’आजच्या ’ स्त्रीयांच्या प्रवासात या प्रत्येकीने आपापला वाटा उचललेला आहे. त्या त्या काळात स्त्रीयांच्या वाट्य़ाला आलेले विरोध स्विकारत, पचवत, प्रसंगी लढा देत या उभ्या राहिल्या. आजच्या स्त्रीयांच्या वाटॆवरचे पथदर्शक दिवेही याच सगळ्या आणि भवसागरात तारणारे दीपस्तंभही याच सगळ्या. या सगळ्य़ांबद्दल विचार करताना मन अभिमानानं, प्रेमानं, आदरानं काठोकाठ भरून येतं. स्वत:च्या स्त्रीत्त्वाचा अपार आनंद मनभर पसरतो.

अर्थार्जनासाठी घराबाहेर पडलेली आजची स्त्री, ही इंजिनीयर आहे, डॉक्टर आहे, वकील आहे, पोलीसदलात आहे, शिक्षिका आहे , लेखिका आहे, वैमानिक आहे, राजकारणात सक्रिय आहे… अनेक नव्याजुन्या क्षेत्रांमधे स्त्रीया सक्षमपणे उभ्या आहेत. तर एकीकडे उत्तम चाललेलं करियर कुटुंबासाठी सोडून देत गृहिणी होणं स्विकारणाऱ्या आजच्या स्त्रीया. सुशिक्षित असलेल्या,उत्तम निर्णयक्षमता असणाऱ्या, आत्मभान जागृत असलेल्या, धडाडीच्या, भावनिक वा आर्थिक अश्या कुठल्याही बाबतीत परावलंबन मान्य नसलेल्या, अन्यायाचा विरोध करू पहाणाऱ्या, हक्कांची जाणीव असणाऱ्या , समाजात आपले स्थान निर्माण करणाऱ्या आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण अश्या आजच्या स्त्रीया एकमेकींचा हात धरून, एकमेकींच्या मैत्रीणी होत दमदार वाटचाल करत आहेत. समाजातलं, घरातलं, ऑफिसेसमधलं आपलं स्थान त्या प्रगल्भतेने भुषवत आहेत आणि त्याचबरोबर आपले शरीर, मन निरोगी राखण्यासाठी आवश्यक असणारी सजगता त्यांच्याकडे आहे. ’वाटॆवरती काचा गं’ पासून सुरू झालेल्या स्त्रीयांच्या मार्गात आज काही फुलं निश्चितच आहेत. त्यांच्या या मार्गावर त्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून, समाजाकडून सहकार्य मिळत असल्याचे सुखद चित्र हल्ली पहायला मिळते.

तर त्याच कॅन्वासवर स्त्रीयांवरच्या अत्याचाराचे वाढते प्रमाण, त्यांच्या अस्तित्त्वाबाबतची असंवेदनशीलता मनाला क्लेश देणारी ठरते. घरातल्या स्त्रीचे आणि घराबाहेर पडलेल्यांचेही मुलभुत प्रश्न एकच असल्याचे जाणवते. सार्वजनिक ठिकाणी वाट्याला काही प्रमाणात का होईना येणारी अवहेलना, घरातूनच किंवा समाजाकडून वेळोवेळी पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या घट्ट रूजलेल्या पाळमुळांची जाणीव होते आणि मानसिक पातळीवर स्त्री कोलमडताना दिसते हे ही चित्र तसे विदारक आहे. गजबजीच्या ठिकाणी जाणता अजाणता लागणारे किळसवाणे धक्के हे प्रत्येकीच्याच मनाला बोचणाऱ्या काट्य़ासारखे असतात तर घराच्या परिघात त्यांच्या कष्टाची मानसिक, शारिरीक पातळीवर न केली जाणारी कदर, त्यांना गृहित धरले जाणे हा या मैत्रीणींना बोचणारा मुद्दा असतो.

सीतेला वनवास

केला रामयानं बहू

वाटून दिला तिनं

सयांना गहूगहू

प्रत्येकीच्या वाटॆला आलेल्या या गव्हायेवढ्या वनवासाचं प्रत्ययंतर पदोपदी येतं. दौपदीची विटंबना थांबलेलीच नसल्याचे दिसते आणि समाजाची नजर अजुनही काहीच पाहू शकत नसल्याचेही दिसते. आजकालच्या मालिकांमधून उभं केलं जाणारं स्त्रीचं व्यक्तीचित्रण हा चिंतेचा विषय आहे. एकीकडे कमालीची सोशिक तर एकीकडे प्रगती, पुढारलेपण याचा अर्थ न समजलेली टोकाची उथळ या दोन रंगांमधे रंगवल्या जाणाऱ्या व्यक्तीरेखा असं मर्यादित स्वरूप नाकारलं जायलाच हवं. स्वातंत्र्य आणि स्वैराचारातली सूक्ष्म निसरडी सीमारेषेचं भान यायलाच हवं. त्यामानाने कथा, कादंबऱ्या, कविता या सगळ्यांतून पुस्तक किंवा सोशल मिडियावर व्यक्त होणारी स्त्री आणि त्यांचं लेखन अधिक सकस आहे.

स्त्री पुरुष नातं हा कायमच अभ्यासाचा विषय असतो. अनेक कंगोरे उलगडले तरी काळानुरूप त्यात नवनवे पदर जोडले जातात आणि आदिम पदरांची झालर अबाधित रहाते. अश्यातच भैरप्पांच्या पर्वमधलं द्रौपदीचं वाक्य मनात येतं, “पुरुषांच्या सभ्यपणावर जोवर स्त्री विश्वास ठेवते, तोपर्यंत तिला धैर्यानं उभं राहण्याची आवश्यकता भासत नाही”.

“नाहीच जगू पुरूषाच्या नात्यासाठी,
आणि स्त्रीत्वाचं भान नसलेल्या बायकांसाठीही….
आपल्याच गर्भात स्वत्वाचं बीजसुद्धा रूजतं,
जोडावी नाळ स्वत:शी, पोसावा आपलाच जीव…
मनाची पडझड आपल्यालाच सांभाळता येते …
उचलता येतात वीटा आणि लिंपता येतं नेटाने,
सावरता येतं आपलंच मन समर्थपणे आपल्याला….”

ही जाणीव तेवढी तिला व्हावी पुन्हा नव्याने!!!

या सगळ्य़ा विचारांत एक जाणवतं, केवळ काळा पांढरा किंवा गुलाबी रंगाच्या पल्याड जात संपूर्ण इंद्रधनू रेखण्याची क्षमता स्त्रीयांमधे अनादीकालापासून आहे हे भान सातत्याने राखणं क्रमप्राप्त आहे. कधीतरी या स्त्रीया अन्यायाला ’नकार’ द्यायला नक्की शिकतील आणि नुकत्याच येऊन गेलेल्या पिंक चित्रपटातल्या संवादानुसार, त्यांच्या ’नो’ चा अर्थ ’नाही’ असा सुस्पष्ट ऐकायला तसेच त्यांच्यातल्या क्षमतेला, सक्षम स्त्रीत्त्वाला, कर्तुत्त्वाला मनापासून ’होकार’ द्यायलाही समाजही नक्की शिकेल ही आशा आणि खात्री वाटते. आणि त्यानंतर वर्षातला केवळ एक दिवस महिलांचा किंवा एक पुरुषांचा असे नं उरता परस्परपूरक अश्या या दोन्ही घटकांचा प्रत्येकच दिवस उत्साहात, आनंदात साजरा होईल…. तोपर्यंत ८ मार्चच्या या महिला दिनाच्या समस्त मैत्रीणींना खूप खूप शुभेच्छा !

दक्षिणायन -एक प्रवास !!

मी मागे माझ्या एका पोस्टमधे म्हटले होते की सुट्टीत फिरायला जायचे आम्ही ठरवलेले अनेक बेत माझ्या आजारपणापायी रद्द करावे लागले , आणि या गोष्टीची एक बोच मनाला लागून होती माझ्या. मी बहूधा विसरले होते सुट्टीतल्या पिकनिक स्पॉटसारखा एक Sunrise point माझ्या घरात आहे. गेल्या वर्षी आम्ही या सनराईज पॉइंटचा मनसोक्त आस्वाद घेतला होता.

नेमेची येते मग पुन्हा दक्षिणायन, हो किनई…. तसे ते यावर्षीही आले. सूर्यराव दक्षिणेला सरकले आणि त्यांचं रोज सकाळी आमच्या घराच्या दोन्ही बेडरूम्सच्या खिडक्यांमधून मनोहारी दर्शन होऊ लागलं. आता आम्हाला कोणाला ’उठवावं’ लागत नाही…. अगदी मुलांनाही ‘लवकर उठा नाहितर sun निघून जाईल’ इतकाच हाकारा पुरतो. रोजचा ’सूर्योदय’ आदल्या दिवशीपेक्षा नवा आणि मोहक कसा असतो हे कोडं पडलं तरी ते सोडवण्यापेक्षा ’निसर्गाची किमया’ मान्य करून अनुभवण्यात जास्त सुख असतं नाही का 🙂

आत्ता टाकलेले फोटो वेगवेगळ्या दिवशी काढलेले आहेत.

गेल्या वर्षीच्या दक्षिणायनात या सूर्याला पाहून, रात्रीच्या प्रसवकळांच्या या सोनेरी सुटकेला पाहून काही ओळी लिहील्या होत्या :

काळ्या काळ्या रात्रीला ,
सोनेरी स्वप्न पडलं….
पहाटेचंच स्वप्न ते ,
तेजस्वी सत्यात उतरलं !!

002

002

आपली माणसांची मोठी गंमत असते नाही, आपल्यामते सूर्य ’उगवतो’ आणि ’मावळतो’ !! तो तर एखाद्या ध्यानस्थ , व्रतस्थ ऋषीसारखा युगानूयूगे एक प्रखर तप करत बसलाय. भिरभिर , गरगर लागलीये ती आपल्या प्राक्तनी. पण हिंमतवान आम्ही, स्वत: फिरणार आणि त्यालाच म्हणणार की हा आत्ता ’उगवलाय’ . एखाद्या माणसाला म्हणा बरं , ’की का रे आत्ता उगवलास ? ’ 🙂 . नाही नं ,माणसं असं काही ऐकून घेत नाहीत आणि सूर्य या म्हणण्याचा राग मानत नाही. हेच तर मुळी आपलं न्यून आणि त्याचा मोठेपणा !!

016

017

मला लिहीण्याची खूमखूमी आहेच नं , त्यात असा रोज सूर्य़ नजरेसमोर पडणार आणि त्यानिमित्ताने मी ’पहाटे’ साताच्या सुमारास ( 😉 ) उठणार असेन तर काव्यच स्फुरतं अगदी …. 😉 !! माझं काव्य (?) टाकणारही होते मी पण तितक्यात अमृताबाई आल्या मदतीला ….त्यांनाही सूर्याने असेच मोहात पाडलेय हे पाहून मला विलक्षण आनंद झालाय!!

त्या लिहीतात…

पूरब ने चूल्हा जलाया, पवन फूंके मार रही,
किरने ऊंची हुईं, जैसे आग की लपटे !!

हा असला काही विचार माझ्याच्याने स्वतंत्रपणे पेलेल तो दिवस सोनेरी 🙂

पुढे त्या लिहीतात,

नींद के होंठों से जैसे सपने की महक आती है
पहली किरन रात के माथे पर तिलक लगाती है
हसरत के धागे जोडकर शालू-सा हम बुनते रहे
विरह की हिचकी में भी हम शहनाई को सुनते रहे!!

036

043

आणि हे अजून काही मनमोहक उधळणीचे नमूने 🙂

इथे अमृताच्याच एका दुसऱ्या कवितेच्या ओळी आठवतात….

पूरब ने कुछ पाया है कौन से अम्बर को टटोलकर
जैसे हाथ में दुध का कटोरा, उसमे केसर घोल दिया है!!

008

010

खरं तर हे फोटो आणि रोज सूर्योदय पहाण्याचा सोहळा हे लिहिण्याचे नाही तर अनुभवण्याचे विषय.

ही नोंद इतकेच सांगणारी, लक्षात ठेवायला लावणारी की ज्याचा रोज ’अस्त’ होतो तो तितक्याच जोमाने पुन्हा ’उदय’ पावतो. फिर हमको कायको डरनेका 🙂 .

सध्यातरी हॅपी दक्षिणायन … बाकी काही नाही !! लवकर निजे लवकर उठे त्यास सुरेख सुरेख सूर्योदय दिसे 🙂

अर्थ….

अमृता प्रीतमच्या काही ओळी वाचल्या , आणि नकळत त्या मनात सतत येत राहिल्या.

That night whose lips touched the brow

of the dream –

— On the feet of my thoughts —

An anklet tinkles – of that same night .

आपल्याला समजतोय, लागतोय तोच अर्थ आहे का ? नक्की काय म्हणायचं असेल या ओळींमधे या प्रीतम बाईंना ?  मनात रुंजी घालणाऱ्या ओळींचा  अखेर एक स्वैर अनूवाद उमटला….

ज्या रात्री –

माझ्या स्वप्नांनी गगनभरारी घेतली

माझ्या विचारांच्या पायातली श्रृंखला चमकली

— त्याच रात्री !!!

जो अर्थ लागला, झिरपला तो नेहेमीप्रमाणे भन्नाट निघाला. स्वप्नांच्या राज्यात मनसोक्त मुशाफिरी करत घोडदौड करणाऱ्या मनाला नेमकी जाणिव व्हावी की या विचारांवरही बंधन असते….

हाताशी आलेल्या एका कागदावरही  याच ओळी उतरल्या…..

त्याच ओळी पुन्हा वाचताना जाणवलं…..

ज्या रात्री –

माझ्या स्वप्नांनी गगनभरारी घेतली

माझ्या विचारांच्या पायात श्रृंखला पडली

— त्याच रात्रीची  !!!

दरवेळेस नवा अर्थ – नवी दृष्टी 🙂 ….

प्रीतमबाई लिहून गेल्यात काही अमर ओळी …. वेडाबागडा, चुकीचा माकीचा, माझ्या कुवतीनूसार, अनुभवानूसार अर्थ शोधतेय मी … शब्द बदलताहेत माझे….

चाचपडण्यात, चूकण्यात , अर्थ सापडला असं वाटण्यात मजा येतेय…. मुळ ओळी दिल्याच आहेत बघा कोणाला अजून काही अर्थ लागतोय का ??  🙂