समुद्र:

मिलिंद बोकीलांचं ’समुद्र’ वाचताना मला वाटायचं की नंदिनीचा, एका स्त्रीच्या मनाचा अत्यंत खोलवर प्रगल्भ अदमास घेत उतरलय हे पात्र लेखणीतून. बोकीलांची इतर अनेक पुस्तकं ही गोष्ट अगदी परिपूर्णतेने करतात. एकम् असो की रण/दुर्ग, स्त्रीयांच्या मनातली स्पंदनं जेव्हा या कथांमधल्या पात्रांमधून अभिव्यक्त होतात तेव्हा ती संवेदनशील मनांना चटकन आपलीशी वाटतात हेच लेखकाचं यश. गौरी देशपांडे, आशा बगे, सानिया या लेखिकांच्या लेखनातही हा पैलू सामोरा येतो. बोकीलांच्या लेखनाचे कौतुक वाटताना एका पुरुषाच्या लेखणीतून उतरणाऱ्या स्त्रीच्या मनाचे सकस चित्रण हा मुद्दा जाणवतो आणि ही पुस्तकं, ही पात्र भावविश्वाचा एक भाग होत जातात.
नंदिनी आणि भास्करची ही कथा. संसाराच्या, वयाच्या एका टप्प्यावर, आयुष्याच्या मध्यंतरातल्या त्यांच्या नात्यातल्या वळणांची कथा. आत्तापर्यंतच्या वाचनात ही कथा प्रामुख्याने नंदिनीची वाटत होती मला. पुस्तकातली तिच्या मनाच्या आंदोलनांनी, विचारांच्या, संवादांच्या बारकाव्यांनी पूर्ण पानं लाडकी वाटत होती. फार सहज सामर्थ्याने मनापासून उतरलेलं एक पात्र हे. आयुष्याच्या मध्यंतरात, कर्तव्याचा पसारा नेटका होत जाताना, मूल मोठं झालय आणि संसारातही तितकीशी अडकून रहाण्याची गरज नाही, अश्यावेळेस हाती येणारा मोकळा वेळ तसेच धूसर भावनांच्या पटामागे हरवू पहाणाऱ्या स्वत्त्वाचा शोध घेऊ पहाणारी ही स्त्री. या स्त्रीच्या प्रवासाचा मी विचार करते तेव्हा जाणवतं, नंदिनीसारखी संवेदनशील, विचार करू शकणारी स्त्री आयुष्यातल्या निरनिराळ्या टप्प्यांवर मनात होणाऱ्या परिवर्तनाचा विचार नक्कीच करेल. वेळोवेळी मनाच्या आकलनात होणाऱ्या बदलांकडे ती सजगतेने नक्कीच पाहू शकेल, तशी ती पहातेही. जे जाणवतय त्यावरही ती विचार करते. या वळणावर निर्माण होणारी पोकळी भरून काढण्याचा ती प्रयत्नही करणार. या दरम्यान तिच्या आयुष्यात आलेला मित्र, समान रस असणाऱ्या विषयांवरचे त्याचे ज्ञान याने ती भारूनही जाईल आणि मैत्री अजून ठळक होतही जाईल, तशी ती जातेही. एका संसारी स्त्रीची मनमोकळी मैत्री आणि त्याबद्दलचा तिच्या नवऱ्याचा दृष्टिकोन. इथे खरा कस लागतो तो भावनांच्या गुंतागुंतीच्या पटाचा आणि त्याची मांडणी कशी केली जाते यावर अवलंबून असतं लेखकाचं यश.
आयुष्य नावाचा चक्राकार प्रवास करत असताना भावभावनांची अनेक आवर्तनं नकळत पेलत असतो आपण. दरवेळेस वर्तुळाचा परीघ वाढतो आणि मधल्या काळात आलेल्या अनुभवांमुळे विचारांच्या खोलवर समजेचाही. सुखादु:खाच्या प्रसंगांना, भावनांच्या गर्दीला, एकाकीपणाला हाताळणं प्रत्येकाचं समंजस होत जातं तसं ही वाचलेली, पाहिलेली, ऐकलेली पात्रही दरवेळेस मग नव्याच रुपात भेटत जातात. पूर्वी एखाद्या शब्दाजवळून, वाक्यावरून किंवा त्याच्या एखाद्या अर्थाच्या छटेवरून चटकन पुढे निघून गेलेली नजर एखाद्या वाचनात अलगद थबकते आणि अर्थाच्या जाणीवेला नवं परिमाण देऊन जाते. अलीकडे ’समुद्र’ पुन्हा वाचायला घेतली आणि याची प्रचिती वारंवार येत गेली. आत्ताआत्तापर्यंत नंदिनीची असणारी ही कथा भास्करने त्याच्या स्वभावातल्या गुणदोषांसह मोठं व्हावं, नंदिनीची ’चूक’ पोटात घेत समुद्र व्हावं यासाठी वळतेय असं वाटलं आणि चमकले मी. नंदिनीचं तिच्या मित्रामधे गुंतणं आणि त्या नात्याचं शारीर पातळीवरचं वळण, भास्करची त्यानंतरची घुसमट, त्याचा संशय, असुया आणि समोरच्या व्यक्तीच्या मुखी भास्करबद्दल हीन हलकी वाक्यं आणि मग नंदिनीने निकराने परतून येणं हे असं सरधोपट मार्गाने न होतं तर कसं वळण मिळालं असतं या नात्यांच्या गुंत्याला हे का नसेल वाटलं लेखकाला हा प्रश्न पडतो. इथे नात्यांच्या गाठी उकलणारी म्हणून लाडकी वाटणारी कथा एकदम सोईस्कर वाटू लागली मला. हा विचार मनात आला नं मग ही कथा नंदिनीची न रहाता अचानक भास्करची होत गेली. म्हणजेच स्त्रीची न उरता पुरुषाची होत गेली आणि माझ्या मनातलं काहीतरी खूप दुखावलं, कुठेतरी एक धक्का बसला.
भास्करमधला ’मी’ जागृत आहे, बहुतेकवेळा असतोच तो तसा. नंदिनीच्या मानसिक गरजा हे त्याला खूळ वाटतं, सगळी सुबत्ता मी देऊ करताना हे नखरे सुचतात, इतर काही अडचण नसणाऱ्या स्त्रीयांची ही नवी नाटकं असं वाटणारा सर्वसामान्य पुरुष. तो जे जसं वागला ते अगदीच सरळ मार्गाने कोणीही वागलं असतं तसंच. नंदिनी सगळं सांगू पहाते तेव्हा त्याची प्रखर प्रतिक्रिया हे त्याने तिच्याकडे एक मालकीची उपभोग्य वस्तू म्हणून पाहिले हेच सांगणारी. स्वत:चं पौरूषत्त्व सिद्ध करणं वगैरे फार मळलेल्या मार्गावरच्या प्रवासासारखं. अर्थात तो आहेच तसा. पण नंदिनी, ती मला आता पुन्हा विचारात टाकतेय. ही स्त्री मानसिक आंदोलनांचा, त्या अनुषंगाने येणाऱ्या एकटॆपणाचा इतका सखोल अभ्यास करू शकते. त्रयस्थ परिप्रेक्ष्याने स्वत:च्याच विचारांना तर्कसुसंगत मांडत त्यावर भाष्य करू शकते तिच्या प्रवासाला असं ठरलेलं वळण लागेल का? सहसा नाहीच लागणार अशी खात्री वाटते. साधारण चाळीशीच्या उंबरठ्यावरची नंदिनी. मात्र तिला मळलेल्या रुळलेल्या वळणांवर वळवावं असं का वाटलं असावं लेखकाला हा प्रश्न सतत छळू लागला मग. त्यातही नैतिकता, अनैतिकता, चूक-बरोबर या कुठल्याही कसोट्यांच्या पलीकडे जात मानवीय विचार केला तर जे घडले त्याला फार महत्त्व न देता पुढे जाऊन, ठाम असणारी नंदिनी मुळात वाटेचं निसरडं असणं सहजच टाळू शकेल हा विचार मनात वारंवार ठामपणे उमटत राहिला. मुळात जगण्याच्या धांदलीतून प्रगल्भतेचा कण कण उचलत मनापर्यंत पोहोचलेली ती मैत्रीच्या अर्थाचे पदर मनाशी आणि केवळ मनाशीच जोडेल हेच संयुक्तिक वाटत गेलं. पण ते तसं न होता, जे घडलं त्यावर तिने केलेली कारणमिमांसा किंवा तिला ते तितकसं महत्त्वाचंच न वाटणं, ते तिने अनेकोनेक मुद्द्यांमधून भास्करला पटवून देणं आणि भास्करने तिला पुन्हा जवळ करणं वगैरे सगळं पुरूषी मानसिकतेचं प्रतिनिधीत्त्व करणाऱ्या भास्करचं समुद्रासारखं विशाल होण्याची पुर्वतयारी वाटली या वाचनात. यापेक्षाही ही मैत्री निखळ, निरलस असती तरीही भास्कर असाच वागला असता काय ह्या प्रश्नाला माझ्या मनात उत्तर ’हो’ असं जेव्हा येतं तेव्हा नक्की काय खटकतय हे कोडं उलगडतं. पुस्तक वाचताना, आपलंसं करताना मी बोकीलांकडून तरी यापेक्षा जास्त काही अजून खोलवर विचार करू पहाणारं, विचार करायला उद्युक्त करणारं लिखाण वाचायला मिळावं अशी केलेली अपेक्षा.
एखाद्या पुनर्वाचनात पुस्तक जेव्हा नवाच विचार देतं तेव्हा नजर वळते ती स्वत:कडे. मधल्या काळात आपल्यात झालेल्या बदलांचा शोध घ्यावा अशी उत्सुकता दाटून येते. आपल्यात काय बदललय याचा अंदाज घ्यावा वाटताना जाणवला तो माझ्यात झालेला बदल. मधल्या काळात वाचलेलं पु शि रेगेंचं सावित्री, रेणु, मातृका वगैरे. आणि माझी  वयाच्या चाळीशीकडे होणारी वाटचाल, स्त्रीत्त्वाच्या डोळस पायवाटेवरचा एक महत्त्वाचा थांबा!
स्त्रीचं मन-एक कोडं असं सतत म्हटलं जातं, प्रत्यक्ष ब्रम्हदेवालाही न उलगडणारं वगैरे. एक स्त्री म्हणून स्वत:च्या मनाचा ठाव घेताना जाणवतात अनेक स्पष्ट तर अनेक धुसर कंगोरे. किती स्तर किती पोत, उलगडलेले अनेक पदर. स्त्रीकडे स्त्री म्हणून पहाताना, मैत्रीण, आई, बहीण, मुलगी अश्या अनेक नात्यांच्या चौकटीतून पहाताना आणि सरतेशेवटी सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एक ’माणूस’ म्हणून पहाताना दरवेळेस हाती लागत गेलं ते होतं काहीसं समान आणि बरचंसं वेगळं. स्त्री-पुरुष अश्या वेगळेपणाच्या एक पाऊल पुढे जात माणूसपणाच्या टप्प्यापर्यंत प्रवास करणाऱ्या, करू पहाणाऱ्या परिपूर्णतेच्या वाटेवरच्या ज्ञात अज्ञात कितीतरी. इमरोझच्या विचारातली अमृतासारखी एखादी ’संपूर्ण स्त्री’. सगळ्यांना न मिळणारी आणि अनेकांना न पेलणारी. ’अपूर्णतेच्या’ जोखडातल्या ’सोयीच्या’ सगळ्याजणी अवतीभोवती मोठ्या संख्येने दिसतात, परिस्थितीशी जुळवून घेत जगण्याच्या तडजोडी करणाऱ्या. समानता, परिवर्तन,मुक्ती, करियर, गुणांना वाव आणि त्यांची कदर अश्या कित्येक मुद्द्यांसाठी झगडणाऱ्या. समाजव्यवस्थेतल्या सकारात्मक बदलांनी सुखावणाऱ्या तरीही लढा न संपलेल्या. वयाची वीस ते पस्तीस ही वर्ष सरताना अपरिहार्य गतीमानतेमुळे स्वत:बद्दल विचार करायला मुळीच सवड मिळत नाही किंवा तशी फारशी आवश्यकताही भासत नाही. पस्तिशी ओलांडताना पुन्हा स्वत:शी गाठ पडू लागते. आवडीनिवडी, मतं व्यवस्थित उमजून त्यावर विचार करतायेण्य़ाजोगा प्रगल्भ टप्पा येत वाटचाल होते चाळीशीकडे. समंजस, जाणीवेचा काळ हा. एक नितांतसुंदर देखणं स्थैर्य देऊ शकणारी वेळ. आत्तापर्यंत व्यतीत केलेलं आयुष्य, कराव्या लागलेल्या तडजोडी याचा पूर्ण विचार आणि उर्वरित प्रवासाचं भान माणसाला येतं ते या थांब्यावर. हे स्त्री पुरुष अश्या भेदभावाशिवाय होतं खरं तर, तरीही विशेषत: स्त्रीयांबाबत तर हे फार प्रामुख्याने घडतं. संसार आटोपत येतो, करियरमधे एक स्थान मिळालेलं असतं आणि मुलंही मोठी होऊ लागलेली असतात. इथे त्यांची पावलं वळतात ती स्वत:कडे. ’स्व’च्या अस्तित्त्वाची एक नवी उमज येते, त्याचा अजून अर्थवाही शोध घ्यावा वाटतो. ती हे सगळं तिला काही कमतरता आहे म्हणून करते अश्यातला भाग नसून तिच्या मानसिकतेतल्या एका परिवर्तनाची ही नांदी वाटते. भौतिकतेकडून आत्मिक अस्तित्त्वाचं भान येण्याची ही वेळ. प्रत्येकीबाबत याची तीव्रता वेगवेगळी पण जाणीवा विस्तारताना शारीरिक बदलांसहित मानसिक जागृतीही सहसा होत जाते.
काय हवं असतं हिला नक्की? नेमकं, अगदी थेटपणाने? काय इच्छा? काय अपेक्षा? काय जिरलय? काय उरलय? ही नव्याने चढलीये ही झळाळी कसली? नव्याने लिहीतेय ती सेल्फ रिस्पेक्टची व्याख्या आता इतर कोणाला नाही तर स्वत:लाच सांगतेय. एका चौकटीतून बाहेर पडतेय खरी पण ते दूसरीत जाण्यासाठी नक्कीच नाही. किंबहुना चौकटीतलं जगणं नाकारतेय ही आता. स्वत:च्या जवळ येणारी वाट. तिच्याकडे परतणाऱ्या वाटेवर रमतगमत रेंगाळतीये आठवणींशी, अनुभवांशी, स्वत:ला स्वत:त मुरवत, ’स्व’च्या स्वातंत्र्याची लज्जत अनुभवतेय ’ती’.
मित्र-मैत्रीणी असा भेदाभेद न उरता “मैत्री” होऊ शकण्याचा हा काळ. मैत्रीणी जास्त जवळच्या वाटू लागतात त्या इथेच. अन्य कोणी आपला स्वीकार करण्यापेक्षा स्वत: स्वत:चा संपूर्ण स्वीकार करावासा वाटतो. समंजसपणे स्वत:ची वाटचाल आखणे, घर, करियर, मुलं यांचा प्राधान्यक्रम आणि त्यात स्वत:लाही जरा वेळ द्यावा वाटण्याचा हा काळ. मन भरून श्वास घेत स्वत:च्या अस्तित्त्वाची स्वत:लाच ग्वाही द्यावी, सुंठ वेलदोड्याचा चहा कधीतरी केवळ स्वत:साठी करावा अशी स्वत:शी मैत्री होते या टप्प्यावर. आयुष्यातल्या भल्याबुऱ्या अनुभवांतून, टक्क्याटोणप्यांतून, वाचनातून ती घडत येते आणि या वाटचालीतून आलेले शहाणपण तिचे दिशादर्शक ठरते. अपेक्षांचा ताळेबंद नीटसा मांडत अपूर्णतेचं कुब्जेसारखं ओझं समर्थपणे स्वबळावर झुगारून देताना तर इथे तिला कृष्णाची गरज भासत नाही, तिच्यातल्या सामर्थ्याशी तिची एव्हाना ओळख झालेली असते.
इथे हा सखा आणि मित्र असलेला कृष्ण विचारात आला आणि त्या निळाईपाठॊपाठ समुद्र पुन्हा आठवलं. “मनाच्या गरजा बदलतात अरे” भास्करला समजावून सांगणारी नंदिनी पुन्हा आठवली. वाटलं, पुढल्या एखाद्या वाचनात ही निरिक्षणं जरा बदलतीलही कदाचित. डोळ्यातल्या भरल्या समुद्राची पापणी स्त्रीत्त्वाच्या जात्याच कणवेने उंचावताना भास्करकडे ममत्त्वाने पहाता येईलही, कोण जाणे!! सध्यातरी एका पुस्तकातल्या एका स्त्री व्यक्तीरेखेच्या अंगाने विचार करू पहाताना सुरू झालेली विचारश्रृंखला ही. यातली शेवटची निर्णायक कडी काय असावी असं वाटताना पुन्हा नंदिनीशी मैत्री करावी वाटली. मग जाणवलं वयाच्या एका वळणावर स्त्री जेव्हा स्वत:ची व्यक्तीरेखा स्वत: चितारायला घेते, आपल्यालाही हा ’संपूर्ण’ अधिकार आहे अशी जागृत होते तेव्हा स्त्रीत्त्वाच्याही पलीकडे जात ’माणूस’ होते, निसरड्या दगडांपाशी न रेंगाळता नितळ खळाळत पूढे निघते आणि तरीही केवळ समुद्राला जाऊन मिळणारी नदी न उरता अथांग, असीम आणि ब्रम्हदेवालाही कोड्यात टाकणाऱ्या आपल्या अस्तित्त्वाच्या पूर्ण क्षमतांसह समुद्र होत जाते!!
Advertisements

हुंकार…


महाराष्ट्र टाईम्स, 19.04.2018
(सुख़न – 16)

‘’ज्याच्यासाठी उपासतापास करावेत, व्रतवैकल्य करावीत तो महादेव जरी कैलासावरून उतरून आला आणि नवरा झाला तर मग मात्र तो नवऱ्यासारखाच वागणार. संशय घेणारच!’, माझ्याकडे घरकामाला आलेली बाई काम करताना सहज बोलून गेली. त्याआधीची पाच दहा मिनिटं ती जे काही बोलत होती त्यातला माझा सहभाग, ती सांगेल ते ऐकणे किंवा अधूनमधून त्याची दखल घेणे इतकाच असला तरी तिच्या या वाक्याची गंमत वाटली. ती एरवीही असं काही थेट, नेमकं मार्मिक बोलत असते. आजच्या तिच्या वाक्यातली कळकळ स्पष्ट जाणवण्याइतकी होती. तिच्या कुठल्यातरी मैत्रीणीच्या नवऱ्याने गमतीत उच्चारलेल्या, “कृष्णाने किती लग्न केले मग आम्हीच का करू नयेत” या वाक्याभोवती आणि त्या वाक्यातलं नेमकं आपल्याला काय बोचतय याच्याभोवती तिच्या विचारांची आवर्तनं सुरू होती. स्त्री-पुरूष, नवरा-बायको नात्यातल्या नानाविध पैलूंना चाचपडताना नात्यांतला ’विश्वास’, मोकळिक असं काही काही ती तिच्या आकलनशक्तीनुसार उलगडत होती.

एरवीही असे बरेच प्रश्न पडतात तिला आणि त्या प्रश्नांची माझ्याकडे उत्तरं असतील अशी खात्री वाटते. छान रहावं वाटणारी, छान साड्या असाव्यात आपल्याकडे असं वाटणारी, स्वत:च्या मुलांसाठी जीवाचं रान करणारी एक सर्वसामान्य स्त्री. तिच्या कष्टांचं मला कौतुक आणि मी वाचत असलेल्या पुस्तकांमधून कधी एखादा उतारा किंवा एखादी कविता तिला वाचून दाखवते याचं तिला अप्रुप. आजच्या तिच्या वाक्यानी आणि त्यातल्या कैलासावरच्या शिवशंकराच्या उल्लेखानं मला मात्र आधी कधीतरी वाचलेलं एक लोकगीत आठवलं. बोधाचे प्रश्न करा या पार्वतीच्या मागण्याला, ’बोधाचे अर्थ किती?’ असा प्रतिप्रश्न करत पुढे शंकराने विचारलेले प्रश्न आणि त्यांना पार्वतीने दिलेली सरळ साधी उत्तरं तेव्हाही विचारात टाकून गेली होती आणि आताही.

कोणाला अडपीत होतीस?
कोणाला दडपीत होतीस?
कोणाला हाताला धरून बंधन तू करीत होतीस?

यावर पार्वती उत्तरते,

दाराला अडपीत होते,
अडसराला दडपीत होते,
कडीला हाताला धरून बंधन मी करीत होते.

पुढचे प्रश्न येत जातात एकामागोमाग एक, “कोणाला बांधीत होतीस? कोणाला सोडीत होतीस? कोणाला हाती धरून घरात आणीत होतीस?”. पार्वतीची उत्तरं पुन्हा त्याच निर्मळ वाटेवर चालत येतात, “गाईला बांधीत होते, वत्साला सोडीत होते. चरवीला हाती धरून घरात आणीत होते.”

“कोणाला हात देत होतीस? कोणाला पाय देत होतीस?” या प्रश्नांना, “कासाराला हात देत होते. सोनाराला पाय देत होते.” ही पार्वतीची नितळ निर्व्याज उत्तरं आज पुन्हा आठवली. कोणीतरी कधीतरी म्हटलेली ही गीतं. इंटरनेटवर कुठेतरी त्यांचा चुटपुटता उल्लेख सापडतो तेव्हा त्यांच्यातल्या साध्या सौंदर्याने त्यांच्यापाशी थांबायला भाग पाडतात. आणि मग ती ज्या कोणी ज्या विचाराने रचली म्हटली असतील तो विचार किती अवकाश पार करत माझ्यासमोर असा अचानक येऊन उभा ठाकतो, त्या प्रवासाच्या पैसाने मी थक्क होते. कुठल्याही चौकटींच्या आतबाहेर असलेल्या अनेकोनेक स्त्रीया, स्त्रीत्त्वाच्या किनारी एकमेकींचा हात घट्ट धरून उभ्या दिसतात तेव्हा कितीही धक्के बसले तरी त्या कोसळून का पडत नाहीत याचं उत्तर समोर येतं.

भरल्या बाजारात
माझ्या मायेचो नाही कोण
तोंडाच्या गोडयेन
मींया जोडीली माय बहिण

या ओळींची प्रचिती येते. मातीशी जोडलेली, भुईतून उमटलेली, धुळीच्या अक्षरांची ही गीतं. साहित्याचा एक वेगळाच, बरचसं स्पष्ट बोलणारा बाज. शहरीपणाचा, बुजरेपणाचा किंवा अगदी अती मोकळीक असलेला प्रगतपणाचा पूर्ण अभाव असलेला हा घाट. एकूणच असण्याचा मर्यादित परीघ स्वत:च्याच कलाकुसरीने रचलेल्या नक्षीतून सुबक मांडणाऱ्या या सगळ्यांबद्दल एक आपुलकी दाटून येते आणि त्यांच्या मायेची उब कितीतरी बळ देते.

माझ्या घरी आलेली ही अशीच एक ’माय बहिण’ एव्हाना रावणाकडून परतलेल्या सीतेला प्रश्न विचारणाऱ्या रामावर, शिळा होणाऱ्या अहिल्येवर आणि न जाणो कोणाकोणावर रागावत असते. ’इक बर्फ़ के साँचे में अगन डाल रहा है, यूँ अपने मुताबिक वो मुझे ढाल रहा है’ मनात उमटणाऱ्या ओळी आणि बर्फाच्या साच्यात गोठल्या तरी तेजाचा हुंकार गर्भात साठवलेल्या सगळ्याजणींचा मी वळून पुन्हा भाग होते!!

सेटिंग…


महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद,
रविवार 19 नोव्हेंबर 2017

मस्कतमधली पाच वर्ष आणि अबुधाबीतली दोन वर्ष, आखातात रूळले होते मी एव्हाना… एरवी भारतात कधीही करावी न लागलेली घरकामं भारताबाहेर प्रसंगी करावी लागतात हे ही सवयीचं झालं होतं. “घरकामाला बाई हवी” अशी तोंडी जाहिरात देऊन तिची वाट पहाणे हे नित्याचे काम सुरू होते…

अशातच एक दिवस, केरवारे आटोपल्यानंतर , घरातली धूळ झटकताना ती निम्मी कपड्यांवर आणि निम्मी चेहेऱ्यावर, केसांमधे मुक्कामाला वसवल्यानंतर मी आता मोर्चा भांडी घासण्याकडे वळवणार तोच दार वाजलं, तश्याच अवतारात दार उघडले तर समोर व्यवस्थित कपड्यांतली, मेक अप केलेली बाई मला विचारत होती की माझ्याकडे मेड हवीये असं समजलं…. ती श्रीलंकन होती आणि आमच्या बिल्डिंगच्या वॉचमनने पाठवलेली होती .

स्कर्ट घातलेली, व्यवस्थित आवरली आटोपलेली ती आणि अजागळ अवतारातली मी, सगळा विरोधाभास होता. नाकापेक्षा जड असलेल्या त्या मोत्याला मी दारातूनच परत पाठवलं….

एका मैत्रीणीशी गप्पा मारताना सहज बोलले , पूर्वी आमच्याकडे बिल्डिंगला बांग्लादेशी वॉचमन होता तेव्हा येणाऱ्या मेडही बांग्लादेशीच होत्या आणि आता श्रीलंकन वॉचमन आलाय तर येणाऱ्या मेडही श्रीलंकन असतात !!

मैत्रीण अगदी सहज बोलली , “अरे सेटिंग होता है इन लोगोंका !! ” …

’सेटिंग’ शब्दावरचा जोर आधी सामान्य वाटला पण त्याच्या नेमक्या अर्थाचा बोध झाला आणि कसंसं झालं क्षणभर ….. काही गोष्टींबाबत एकतर मी मठ्ठ तरी आहे किंवा जाणूनही दुर्लक्ष करत असते…. बरेचदा या गोष्टी माझ्या खरच लक्षात येत नाहीत किंवा जाणवल्यातरी आपला नेमका अश्या बाबतीत काय संबंध हे न उमगून मी त्याबद्दल चर्चा करायचे टाळत असते.

असे एकेकटे रहाणारे वॉचमन, येणाऱ्या मेड यांच्याशी माझी होणारी चर्चा म्हणजे, “घरची आठवण येते का ? ” ,”कधी जाणार परत ? ” वगैरे स्वरूपाची असते. त्यापुढे जाउन काही बोलायचे, विचार करायचा तर त्यांना काही मदत हवीये का वगैरे इतपत माझी मजल जाते. या सगळ्यांशी गप्पा मारणे होते माझे नहेमी, पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याच्या काही कोपऱ्यांबाबत एक अलिप्त तटस्थता असते कायम !!

माझ्या त्या मैत्रीणीशी गप्पा (?) आटोपल्या पण काहीतरी सतत सलत राहिले. एखादी जुनी जखम ठसठसावी तसे…. खपली निघाली होती कुठलीतरी !! नक्की काय ते हाती लागल्याशिवाय मनाची तगमग थांबणार नव्हती ….. मैत्रीणीचे मत हे ’तिचे’ मत होते आणि ते असण्याचा तिला पूर्ण अधिकार होता त्यामुळे त्या मताने मला दुखावले नव्हते. अशी सरळसोट जनरलाईज्ड विधानं मला पटली नाहीत तरी ते करू शकणाऱ्यांचं कौतुक मात्र नक्की वाटतं. बरेचदा असंवेदनशीलतेला जोपासत केलेली धडक विधानं काहीशी बोचतात , आश्चर्यात टाकतात हे नक्की .

विचार येतच होते… माझ्याकडच्या सगळ्या मेड्सबाबत . इथे मेड बदलण्याचे कारण म्हणजे बरेचदा आपण तरी सुट्टीवर जाणे किंवा त्यांनीतरी मायदेशी परतणे असे काहीसे जास्त असते. मात्र ज्या ज्या मेड आल्या किंवा आले ते घरचे एक होऊन गेले कायम हे नक्की !! भारतातच ठेवलेल्या लहान मुलीची आठवण येते सांगणारी हैद्राबादची ’रत्ना’ किंवा मुंबईतल्या दोन मराठी बहिणींची जोडी, बांग्लादेशची ’शेलिना’ , रशिदा…. गुढीपाडव्याला आंब्याचे, कडूलिंबाचे पानं आणून देण्यापासून ते दिवाळीतल्या साफसफाईपर्यंत सगळ्यात लूडबूड करणारे हनाभाई ….. सगळे सगळे आठवत गेले एकामागोमाग एक. बांग्लादेशातलं माश्यांचं स्वतंत्र तळं, भाताची घेतलेली शेतं, भावाचं शिक्षण वगैरे गोष्टी हनाभाई सतत सांगत.

या सगळ्या आठवणींमधे मला ’शेलिना’ आठ्वली आणि जाणवलं त्या सेटिंग शब्दाची बोच नेमकी कुठे उमटतेय. शेलिना ….. माझ्याकडे यायला लागली आणि घरचीच झाली… काम आटोपून माझ्या लहान लेकीशी खेळणे, तिला जेवू घालणे, बोबडे बोल बोलणे वगैरे अनेक कामं स्वत:च हौसेने करणारी शेलिना… दिवाळीच्या तयारीचा मोठ्ठा भाग होणारी बुटकीशी जाड शेलिना.

“चाय बनाऊँ?? आप पियेगा??”, या तिच्या प्रश्नाचा अर्थ “मला चहा हवा” हे मला समजायचं… मग मी सांगायचे मला भुकही लागलीये गं… शेलिनातली शेफ मग सरसावून कामाला लागायची, कांदा लसुण फोडणीत परतून त्यात काबुली चणे आणि भात वगैरे काहीतरी प्रयोग चालायचे… हाताला चव होती तिच्या… चहापान संपताना समंजस हसायची आणि माझ्या लेकीला सांगायची, अपना अम्मी के जैसा बनना…

’मुलूक ’ला जायचं म्हणून प्रचंड खटपट करणारी अशिक्षीत शेलिना . मुलूकमधल्या भावाबहिणींसाठी उमेदीची, तरूणाईची वर्ष आखातात कामाच्या रगाड्यात घालवणारी शेलिना . घरी जाण्याची अनावर आस असणारी शेलिना. “मॅडम मै तो ना आजकल उपरसे कोई प्लेन जाता है तो सोचती हूँ कब जाऊँगी मै इसमे बैठकर 🙂 ” … असे निरागसपणे हसत सांगणारी शेलिना. “मॅडम दुवा करना मेरे लिये…. वगैरे तिची वाक्य मनात घोळत माझ्या….

अनंत खटपटींनंतर एकदाची ती मुलुकला निघाली आणि मी पर्समधे राखलेली सगळी रक्कम बाकी रकमेसह मी तिच्या हातात दिली होती. माझा हसत हसत आणि रडत रडत निरोप घेऊन ’शेलिना’ मुलूकला गेलीही होती. आता कामाला बाई नसणार या दु:खापेक्षा शेलिनाला घरी जायला मिळालं याचाच आनंद झाला होता मला. काही दिवसात तिची मैत्रीण ’रशिदा’ यायला लागली कामाला, मात्र शेलिनाचा विषय कायम यायचा आमच्या बोलण्यात. एक दिवस रशिदाने सांगितले , “मॅडम शेलिनाका शादी हो गया !! ” …. विलक्षण आनंद झाला मला… वाटलं आता तिच्या सगळ्या ओढाताणीचा शेवट गोड होइल. ती तिच्या संसारात रमेल. रशिदाला मात्र अनेकवेळा शेलिनाचा फोन नंबर मागूनही ती देइना .

मला मात्र तिच्याबद्दलचा आनंद तिच्याशी प्रत्यक्ष बोलूनच साजरा करायचा होता. शेवटी ’बांग्लादेशी’ हनाभाईंना गाठलं, म्हटलं बाबारे तिचा फोन नंबर असेल तर दे ना मला, तिचे अभिनंदन करायचे आहे !! …. हनाभाईने माझ्याकडे बघितले , हसला आणि म्हणाला ,” दिदी उसका शादी नही हुआ है….. कभी नही होगा ….. कोइ शादी नही करता इधरसे जाने के बाद ईन लोगोंसे …. मै तो कभी नही करूंगा …. ”

हनाभाई निघून गेला आणि मला विचारात टाकून गेला होता. एक धक्का जो मला एकटीने पचवायचा होता. माझ्या कुटुंबात, आयुष्यात शेलिना एक कामवाली होती . जिला जाताना मी मदत केली त्यामुळे मी तिच्या ’देण्यातून’ मुक्त होते. पण कामवालीशी माझं नातं नकळत आपुलकीचं, माणुसकीचं होतं…. स्त्रीत्त्वाने जोडल्या गेलो होतो आम्ही दोघी. त्या नात्याची वीण घट्ट होती ही मला कल्पना होती पण माझ्या डोळ्यात येऊ पहाणाऱ्या अश्रॄंना माझ्या रोजच्या आयुष्यात फारशी जागा नव्हती. हे असं दुखणं काढणं हे ’व्याह्याची घोडी ’, ’लष्कराच्या भाकऱ्या ’, ’विश्वाची चिंता ’ वगैरे सदरात मोडत होतं.

रोजच्या रामरगाड्यात शेलिना मागे पडली, तिच्यामाझ्यात दोन तीन देशांच्या हद्दी आल्या तरी ती मनातून कधीच गेली नव्हती हे पुन्हा नव्याने जाणवलं मला त्या ’सेटिंग’ शब्दाने. सेटिंग …. दोन वेगवेगळ्या लोकात होणारं सेटिंग हा माझ्या मैत्रीणीचा अर्थ होता, त्यातला एक मला ठणकावून सांगून गेला होता की अश्या बायकांशी मी लग्न करणार नाही, आणि स्वत: मात्र आखातातून आलेला श्रीमंत ’वर’ म्हणून मिरवणार होता. आजवर अगदी ’चांगल्या ’ हनाभाईचं वेगळं आणि प्रातिनिधीक रूप अचानक समोरं आलं माझ्या !!

या सगळ्या सेटिंगमधे दोष कोणाचा हे मला नेमके उमगत नव्हते 😦

अज्ञानात सुख असतं ….. फारसे फंदात नाही पडले की त्रास कमी होतो. पण आपल्या मनाचे ’सेटिंग’ तसे नसते !! शेलिना मला कधीच सापडणार नाहीये… गुगलबाहेरचे जग आहे तिचे, तिचा शोध कसा घेणार ….

आज हा सेटिंग शब्द दिवसभर बोचत रहाणार होता…. पुढचे काही दिवस जाणवणार आणि मग हलकेच मनाच्या कोपऱ्यात दडणार होता…. 😦

खिडकी उघडली आणि बाहेर पहात उभे राहिले….. पांढूरकी घरं, बिल्डिंग्स ,वाळू दिसते माझ्या खिडकीतून, फार नाही पण हे वाळवंट आहे ही जाणिव करून देणारी वाळू ….. ’वाळवंट ’ – एक आत असतं आणि एक बाहेर !! आणि मग अश्या कित्येक शेलिनांचे अश्रॄ , त्याग , कष्ट या वाळवंटाच्या आर्द्रतेत विरघळलेले असतात…. अश्या विचाराने, जाणीवेने माझा ’मोकळा श्वास’ क्षणभर घुसमटला ….. !!

अर्थात ’वाळवंट ’ मग ते वाळूचं असो किंवा भावनांचं तिथे पाझर विरळाच…..

वाळवंटात एक म्हण आहे ’ रेताड वाळवंटात फिरताना तुमच्या नजरेला जर मृगजळ दिसत नसेल तर तुमची तहान खरी नसावी ’ . आज खिडकीबाहेर पहाताना सतत असेच काहीसे वाटतेय , कुठेतरी मृगजळ असावे …. या शेलिनांच्या अश्रॄंना , अस्तित्त्वाला काहीतरी मोल असावे…. कुठेतरी कोणालातरी या सगळ्याची माझ्यापेक्षाही जास्त ’बोच’ वाटावी त्याने हे ’सेटिंग’ बदलावे…..

हम अपने शहर में होते…

IMG_20170206_140808मध्यंतरी आजोळी गेले होते. रेल्वेचं भलंमोठं क्वार्टर, मागेपुढे मोठमोठी जागा, आंबा, जांभुळ, पेरू, चिंच, करंजीचे मोठमोठाले वृक्ष वगैरे सगळी आजोळची ओळख. सरकारी क्वार्टर ते, त्यावर कोण्या एकाचा हक्क नसतोच कधी. रेल्वेच्या वेटींगरूमसारखाच न्याय इथेही. प्रवासी येतात, काही काळ थांबतात आणि पुढच्या प्रवासाला निघून जातात. हे समजण्याइतपत ’मॅच्युरिटी’ आली आहे आपल्याला असं वाटत होतं घरी पुन्हा जाण्याआधी. घराच्या बाहेरून काही दृष्य बदल दिसले नाहीत तेव्हा सुखावलं मन, पावलं पोहोचण्याआधी घरात पोहोचलंही मन. दाराबाहेर मात्र आजोबांच्या नावाची पाटी नसून भलतंच कोणी नाव दिसलं तेव्हा आनंदाने उचंबळलेलं मन सावध झालं… जरा दुखावलं तरी नेटाने आत आलं. ज्या घरात दंगामस्ती करण्याची, कुठल्याही कान्याकोपऱ्यात धडकण्याची सवय होती तिथे आता साधं फिरताना सध्याच्या मालकांच्या मुक परवानगीची गरज होती. खोल्याखोल्यांतून फिरताना समोर जरी आत्ताचे घर असले तरी मन मात्र जुन्या खाणाखूणांचे अस्तित्व शोधत होते, कुठे सापडला एखादा ओळखीचा धागा की मन पोहोचत होते त्याच वाटेने भुतकाळात. भुतकाळाला स्पर्श करून परत निघाले त्या घरातून तेव्हा भरून आलं काहीतरी… काहीतरी गवसलं पण खूप काही निसटल्यासारखं. अंगण ओलांडून गेटकडे आले आणि लोटून घेतलं ते दार, जणू माझ्याच हातानी खूप वाटा बंद केल्यासारखं. बालपणाकडे पाठ फिरवून निघाले तिथून… अचानक मोठं व्हायला भाग पाडणारे असतात काही क्षण त्यातलाच एक क्षण ओलांडून पुढे आले होते मी…

आजोळबाबत मन पक्कं करत असतानाच आली पुन्हा आमच्याही जुन्या घराची आठवण. माझं स्वत:चं बालपण जिथे गेलं ते घर… २०-२२ वर्ष ज्या वास्तुकडे पुन्हा फिरून पाहिलेही गेले नाही ते घर. दहावीचा टप्पा पार करताना मागे सुटलेलं घर. आई वडील जिथे आहेत ते माहेर आणि नवं घर आहेच सोबतीला तरीही जगाच्या पाठीवर कुठेही असताना एखाद्या अनाहुत स्वप्नात चटकन डोकावून जाणाऱ्या घराकडे आपण वर्षानुवर्ष जाणं टाळलेलं आहे हे स्वत:शी पुन्हा मान्य केलं गेलं. मोठं होण्यामधे एक टप्पा असतो नॉस्टेल्जिया टाळण्य़ाचा वगैरे त्याअंतर्गत त्या घराबद्दल बोलणंही हळूहळू कमी होत गेलं कधीतरी आणि ’इमोशनल ’ व्हायचं नाही असं मनाला बजावत त्याला ’प्रॅक्टिकल ’ व्हायला भागही पाडलं गेलं. घरच काय पण जुन्या गावातही जाणं नकळत टाळलं जाऊ लागलं. गावात उतरायला जागा आहेत अजुनही पण ’घर’ नसण्याची जाणीव अजुन गडद होईल या भितीने जाणंच नको असं वाटत असावं बहुधा!

अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराचा आत्माच हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे.

काश्मिरी पंडित असलेली जीवलग मैत्रीण माझी, मध्यंतरात जाऊन आली काश्मिरला परत. जुन्या घराकडे गेले होते म्हणाली. जीव मुठीत धरून, सगळं सामान सोडून जिथून अर्ध्या रात्रीतून ते पळाले आणि ’विस्थापित’ झाले ते घर. चार वर्षाचा इंजिनीयरींगचा टप्पा पार करताना कित्येकदा ऐकली होती तिची ’घर’ सुटण्याची व्यथा.  होस्टेलमधली एक रूम हे तिचंमाझं तेव्हाचं एकत्र ’घर’ होतं. नंदनवनातलं तिचं घर, ठेंगणं बसकं घर, समोर आंगण, अंगणात हिरवळ, गुलाबांनी डवरलेली रोपं, किती भरभरून वर्णनं ऐकली होती त्या घराची. तिथूनच ’निर्वासित’ झाले होते ते. तिने आत्ताच्या तिच्या घराचा पाठवलेला फोटो मोबाईलच्या स्क्रीनवर होता माझ्या आणि बसलेला धक्का मनाच्या कानाकोपऱ्यात. तीनमजली हॉटेल उभं होतं त्या फोटोत, जे घर कधी विकलंच गेलं नाही त्याचा ताबा कोणीतरी घेऊन बदलून टाकलं होतं सारं. मैत्रीण म्हणाली तिची आई जाऊच शकली नाही त्या घराकडे. सुन्न होत होतं माझंही मन. एका व्यथेची, एका जखमेची जाणीव ताजी होत होती. आम्ही नव्हतो समजावत एकमेकींना…वेदना मुकपणे सोबत करत होती निव्वळ.

घर नावाचा “विसावा ” आणि घर हरवण्याची खंत वैश्विक आहे हे सांगणारा शेर वाचला एक….

ये सर्द रात,ये आवारगी, ये नींद का बोझ

हम अपने शहर में होते तो घर गये होते…

किती जणांचं होत असावं असंच… चालता चालता इतके पुढे निघून जातॊ आपण की वळून पहाताना धुसरही दिसत नाहीत काही गोष्टी. जाणीवा हळूहळू बोथट होत जातात, आपण समंजस वगैरे होत जातो. सल संपत नाहीत पण बदलता न येणाऱ्या प्राप्त परिस्थितीला सामोरं जाणं शिकतोच माणुस कधीतरी. अपरिहार्य ’समजुतदारपणा’ पांघरतोच माणुस. अर्थात या वाटेत जुनं कोणी भेटतं जातं आणि विषयांच्या ओघात सामोरं येतं आठवणींच्या, काळाच्या पडद्याआड गेलेलं मनाजवळचं काही.

परवा रस्त्याने सहज भेटले ते

माझ्या जुन्या घराचे शेजारी

म्हणाले खूप बदललय घर तुझं आता

यायचय का पहायला?

जायचय का मला?

आहे हिंमत की नकोच ते

बदलांमुळे घर परकं वाटेल

आणि अंगावर येइल ते परकेपण…

त्यापेक्षा बरंय हे असं किनाऱ्यासारखं…

मला साधतय हे आताशा

खूप वाहिल्यानंतर, खूप पाहिल्यानंतर,

कधी प्रवाहात तर कधी विरोधी पोहल्यानंतर…

दमल्या, भागल्या, शिणल्यानंतर,

खूप झटापटींनंतर साधतं हे ’किनारा’ होणं….

प्रवाह वाहत असतो, तो वाहतच रहाणार

किनाऱ्याला समजतं हे, किनारा शहाणा असतो !

सतत बदलणाऱ्या पाण्याचा असतो किनारा

काठावर बदलणाऱ्या पावलांचा असतो किनारा…

घर बदलतच की आणि,

मुळात ते रोजच बदलतं…

“यु कॅन नेव्हर कम बॅक टू होम” ते म्हणतात,

कधी घर बदलतं कधी घरातली माणसं…

उन वारा पाऊस घेतातच की आपापलं घेणं…

म्हणून वाटतं, ’किनारा ’ व्हावं…जरासं स्थिर व्हावं…

आपलं ’भिजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

सुख दु:ख ’रुजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

किनाऱ्याच्या मातीसारखं,

ओलसर तरीही अलिप्त…

नसतातच बदलत तश्याही आपल्या आठवणी

घर हरवण्याच्या वेदनेला स्विकारताना ,

खरंच साधलय बहुधा आता

पुढे वहाणाऱ्या काळातला आणि

गतकाळाची समाधी सांभाळत

त्यावर आठवणींचे दिवे ठेवणारा किनारा होणं!

घर…दोन अक्षरांचा छोटासा शब्द खरं तर. पण अर्थ मोठा व्यापक…घर, प्रत्येकाची वेगळी व्याख्या…घर, भिंतींचं, फर्निचरचं, सजावटीचं, कुंडीतल्या रोपट्याचं, भिंतींवरच्या फ्रेम्सचं, पडद्यांचं, दारांचं, खिडक्यांचं, क्रोशाच्या विणकामाचं, स्वैपाकघरांतल्या फोडण्य़ांचं, चर्चांचं, प्रेमाचं, गप्पांचं, पाहुण्यांच्या गजबजीचं,घरातल्या माणसांच्या माणुसपणाच्या ओळखीचं घर. घर आठवणीतलं, घर आठवणींचं. घर विसाव्याचं, घर मायेचं. घर हक्काचं. घर, ते घर घेण्यासाठी केल्या गेलेल्या कष्टांचं… घर स्वप्नातलं, घर स्वप्नांचं. घर त्याचं, घर तिचं… घर दोघांचं , त्या दोघांच्या गोकुळाचं. एक दिवस मागे पडतं घर आणि पुढे निघतात घरांतली माणसं. ’जिंदगी बडे हुकुम चलाती है ’ हा जगरहाटीचा नियम मान्य करत जगायला बाहेर पडतात ’घरातली’ माणसं. दोर सुटलेला पतंग पाहिला की नजरेसमोर येतात ही माणसं. भिरभिरणारी, वाऱ्याच्या लाटेशी लढणारी… मुळं हरवलेली माणसं. जातील त्या नव्या जागी पुन्हा काड्या गोळा करत नव्याने घरटी बांधत मनाच्या कोपऱ्यात जुन्या घरांतलं आपलं अस्तित्व जपणारी माणसं…ती एकत्र येतात, वेदना वाटून घेतात. घर हरवलेल्या अश्या सगळ्या माणसांचं आभाळ छप्पर होतं आणि जोडली जातात ती वेदनेच्या नात्याने… ज्ञानियाच्या ’विश्वची माझे घर’ च्या वाटेवर चालतात मग ही माणसं, एकमेकांना सावरत, एकमेकांना सांभाळत…