कतरा कतरा मिलती हैं….

 

’इज़ाजत’ पहाणारे तो पहातात, एकदा पहातात आणि मग पुन्हा पुन्हा पहातात. ग्रेसच्या कवितांसारखं आहे हे काहीसं, ज्यांना ती कविता दिसते ते त्या कवितांची वाट चालतात पुन्हा पुन्हा. आणि सगळ्याच वाटा सगळ्यांसाठी नसतात तसे इज़ाजतचे होते. हे काव्य भलेही काठिण्याच्या पातळीवर ग्रेस नसेल पण ते ’गुलज़ार’ नक्कीच आहे. गुलज़ार, नामही काफी है आणि नामही गुलज़ार है म्हणावे अश्या अनेक रचनांपैकी अनेकांचा वैयक्तिक लाडका ’इज़ाजत’. कितव्यांदातरी पाहून होतो इज़ाजत, कधी सुधा, कधी माया, कधी अगदी महेन होत जगलेला सिनेमा. दरभेटीत काहीतरी नव्याने गवसलेले असते आणि काहीतरी नव्याने हरवतेही. काही धुसर स्पष्ट होते तर स्पष्ट नजर धुसर धुसर होत जाते.

घाटातून वळणं घेत निघालेली एक ट्रेन, काळ्या ढगांचे भरून आलेले आभाळ…. चिंब आसमंत , पानापानांतून, फांद्यांफांद्यांतून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आणि मागे आशाचा मधाळ उत्कट आवाज. पडद्यावरचं चित्र ही गाण्याची पार्श्वभूमी न वाटता तेच एक संपूर्ण काव्य वाटावं असं काहीसं वाटत ही ’छोटीसी कहानी’ सुरू होते. सारी वादी भरून टाकणारी बारिश सुरूच आहे जोडीला , पुढे पुढे निघालेली गाडी. अप्रतिम वाटणारी प्रत्येक प्रत्येक फ्रेम पहावी, जरा थबकून गाणं ऐकावं, पडद्यावरची श्रेय नामावली पहावी की नुसतंच मंत्रमुग्ध व्हायला सुरूवात होऊ द्यावी असे आपण मुळातच गोंधळतो आणि अश्यावेळी एक पेच टाकला जातो ,

ना जाने क्युँ दिल भर गया,

ना जाने क्युँ आँख भर गयी…

समोर दिसतय ते हळूहळू मन व्यापत जातं ,हिरवंगार, निळंसावळं, गंभीर. विलक्षण सुंदर निसर्ग आणि अर्थवाही शब्द… पहिली दाद जाते मनातून गुलजारांना. रेल्वेचे सांधे बदलणं, किती साधं खरं तर पण ही अशी जोडणी दिशा बदलते. गाण्य़ाचा ताल असा रेंगाळत मंदावत अलवार विसावतो आणि वाट देतो या कहानीला. अर्थात ही कहानी आहे की हेच एक अखंड काव्य असा प्रश्न आपल्याला पडणारच असतो. शोले जसा एक मैलाचा दगड आहे तसाच ’इजाजत’ देखील, अर्थात हा दगड वेगळ्या वाटेवरच्या चित्रपटांसाठीचा मैलाचा दगड आहे. हे चित्रपट नुसतेच पहायचे, ऐकायचे समजून घ्यायचे नसतात तर ते अनुभवायचे असतात… हलके हलके मनात झिरपू द्यायचे असतात. ’इजाजत’ हा चित्रपटच एक अखंड कविता आहे आणि ही कविता न अनुभवलेला रसिक विरळा. यातले संवाद हे या कवितेच्या ओळी आहेत, त्यांना एक मनभावन लय आहे. “जिंदगी को लगाम मत डालिये, आपके मोडने से ये नही मुडॆगी” किंवा ” आदत भी चली जाती है, अधिकार नही जाते” ह्या केवळ ओळी कश्या म्हणाव्या?

कपाटातल्या दागिन्यांच्या डब्यातून स्वत:चे दागिने काढून तिथे मायाची पत्र ठेवणारी रेखा, “मैने अपने जेवर निकालके आपके रख दिये” सांगणारी सुधा…. रेखाला सुधापासून वेगळं काढता येत नाही. ही बाई हे एक अजब अफाट काहीतरी आहे, अथक प्रयत्नानेही शब्दात बांधता न येणारं रसायन म्हणजे ही बाई. ’क्या गम है जिसको छिपा रहे हो’ असं गुढ वाटणारं तरी जिवंत अभिनयाचं, सौंदर्याचं नाव म्हणजे रेखा. हे एक गारूड आहे. अनुराधा पटॆल, नसिरूद्दीन शहादेखील कितीही आवडले, सगळे तोडीस तोड असले तरी रेखा ती रेखाच. काठापदराच्या साड्या, साधीशी वेणी किंवा सैलसर अंबाडा किंवा बदललेल्या रूपात लागलेल्या चष्म्यासहदेखील अलौकिक सुंदर दिसू शकणारी रेखा.

’मेरा कुछ सामान’ असो की ’कतरा कतरा मिलती है’ असो. ’छोटी सी कहानी से’ असो की ’खाली हाथ शाम आयी है’ असो, आर डी आणि गुलज़ार यांच्या या रचना मनात एकदा उतरतात आणि ठाण मांडून बसतात. “एक अकेली छत्री में जब आधे आधे भीग रहे थे”, “प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो”, “रातकी सियाही कोई आये तो ले आये ना” आणि “गीला मन शायद बिस्तर के पास पडा हो” ह्या भिजवणाऱ्या ओळींचे काही दाखले ठरतील. भिजलेल्या, भिजणाऱ्या, भिजवणाऱ्या, ओलावा अबाधित ठेवलेल्या मनांमधे रुजतो हा इज़ाजत असा. गहिरे प्रवाही रंग क्षणोक्षणी पडद्यावर येत भरून , भारून टाकतात आणि तेव्हाच ’कतरा कतरा मिलती है’ असे सांगत वाहत पुढे जाणाऱ्या आयुष्यात आपल्या सोबत येतात. ’प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो’ आणि ग्रेसांच्या ’आकांत माझ्या उरी केवढा’ने दाटणाऱ्या हुरहुरीची जातकुळी एकच वाटते मला कायम.

मध्यंतरी दिलीप चित्रेंची एक विलक्षण सुंदर कविता वाचली,

 

बागेतील संध्याकाळ

दुर्लक्षित त्या नेहेमीच्या कोपऱ्यात

एका बाकावर तू, मी, कित्येक वर्षांनी

अकल्पित पुन्हा.

’किती जोराचा वारा’ मध्येच म्हणतेस

केस आवरतेस.

खरोखरीच जोराचा वारा.पानं भरारा

भिरभिरत खाली येणारी.

नुस्ती वाळलेली पानं. पाचोळा.

पतझडीचा करकरीत नाद ऐकत

पतझडीत बसून असतो. निमूट.

’निघू’ दोघेही एकदम म्हणतो. उठतोच

वाटेवर पानांचा खच.

पायांखाली दबलेल्या पानांचा

करकरीत नाद येतो. येत राहतो.

हा येत राहणारा करकरीत नाद म्हणजे माझ्यासाठी ’इज़ाजत’. पडद्यावर ’इज़ाजत’ संपला तरी मनातून तो संपत नाही. विरघळतो तो. त्याला संपण्याची कधीच इजाजत देत नाहीत हे इजाजतपंथी. कानाकोपऱ्यात उरतोच तो. इजाजतचा शेवट न पटलेलेही बरेच जण आहेत. पण इतकी सुंदर कलाकृती पहाताना त्या कलाकृतीने तिच्याचसारखं असावं, मला जसं वाटतं तसं तिने व्हावं असं बंधन न घालता इजाजतचा शेवटही पाहिला तर तो आवडतोच. आणि या शेवटच्या पाचेक मिनिटात ’शशी कपुर’ नावाची जादू अनुभवली की, रेखाचं आणि त्याचं समंजस नातं उमगलं की , पडद्यावर केवळ दोनेक मिनिट अभिनय करूनही आपल्या प्रसन्न, सहज, मुरलेल्या अस्तित्वाची छाप पाडणारा शशी कपुर पाहिला की आपलाही ताण निवळतो आणि मन एका अनामिक शांततेचे साक्षी होते. भुतकाळाच्या पाचोळ्यावरच्या पावलांचा करकरीत नाद पूर्ण चित्रपटात येत असतानाच शशी कपुर नावाची जादू होते आणि नात्यांच्या या वठलेल्या खोडाला पुन्हा एक हिरवा प्रसन्न फुटवा फुटलेला दिसतो.

इज़ाजत पेलणं हे गुलज़ार, आर डी, रेखा वगैरे मंडळींना साधलं आणि त्याबद्दल आपल्याला काय वाटतं हे सांगणं म्हणजे पाऱ्याला पकडू पाहणं आहे ही कल्पना हे लिहायला घेण्यापूर्वीच होती खरं तर. पण न लिहावं तर मन मानेना… आशाच्याच आवाजातल्या ओळी मग पुन्हा मनात येतात, “पाके भी तुम्हारी आरजु है, शायद ऐसी जिंदगी हसीं है”. या कतरा कतरा मिळणाऱ्या तरीही हसीन असणाऱ्या जिंदगीची नोंद जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे !!

दैनिक पुण्य  नगरी, 5.12.2016 IMG_20161205_075408.JPG

या जन्मावर …..

गेला पुर्ण महिना आधि मुलगा आजारी आणि मग तिच्या मानेचं दुखणं , ती वैतागली होती अगदी . मुलाला बरं नाही मग मन अगदी हळवं झालेलं, त्यातच एरवी अगदी दुर्लक्ष करावे इतपत मुर्ख असे काही भलेबुरे अनूभव…. तिने जशी हार मानली .

मानेच दुखणं आलं काय म्हणायचं…. हाहा म्हणता वाढलं प्रचंड!! अगदी बसवेना आणि उठवेना…. बरं मानेला झटके न देता आपल्याला बोलताच येत नाही हा नवा साक्षात्कार त्या दरम्यान झाल्याने, तीची बोलती बंद झाली अगदी 🙂 … या संधीचा तसं पहाता घरच्यांना आनंदच झाला असता पण तीची परिस्थीती पहाता तो त्यांनी खूप बडबडून व्यक्त केला नाही इतकेच 🙂

हळवं मन वेडेपणा करण्यात पटाईत… कशाला महत्व द्यावं नं कशाला  “खल्लीवल्ली ” (आमच्या अरेबिक मधे  “गेले उडत” 🙂 )म्हणावं याचं भान विसरलेलं 😦 …. मळभ मनावर आलेलं…. आवसं जशी सारी !!! काळी काळी… कुंद कुंद वातावरण….

डॉक्टरांच्या वाऱ्या आणि औषधांच्या वेळा आलेच मग ओघाने !!

एक सकाळ, उठताना तिला अंमळ उशीरच झाला… होणारच होता… उठून लागली ती तयारीला, मुलं जायची होती नं शाळेत…. तोच ’सरप्राईज’ चा नारा कानावर पडला… मुलं शाळेची तयारी करून कधीचीच तयार बसलेली 🙂 एरवी हाका मारूनही लवकर न उठणारी मुलं, आज बाबाच्या एका हाकेत उठून अजिबात आवाज न करता आवरून तयार होती…. हा गोड धक्का कमी वाटावा तर काही वेळातच ऑफिसला गेल्यानंतर, दर दोन तासानी नवरोजींचे येणारे फोन सुरू झाले. गोळ्या घ्यायची आठवण नवरोजी न विसरता देत होते.

“तू मला फोन करत तर नाहीसच पण मी केला तर घेतही नाहीस, येव्हढं काय काम असतं ऑफिसमधे ???  ” हा बायकोमंडळाचा सार्वजनिक मुद्दा तिच्याहीकडे आहेच… पण या आजारपणाच्या दिवसात तो पार धुवून निघत होता. सकाळी सगळं काम आवरून बाहेर पडणारे घरातले बाकिचे मेंबर्स , ’तुम्हाला माझ्या कामाची कदर नसते ’ वगैरे तिचे स्वत: दमल्यानंतरचे आरोप बिनबूडाचे ठरवत होते 🙂

नेहेमी ’चटपटं आणि यम्मी ’ जेवायला दे हा हट्ट असणारी मुलं , “मम्मा आम्हाला वरण भात खायचाय ” असे समजूतदारपणे सांगून आईच्या डोळ्यांच्या कडा ओलावत होती.

सगळं तसच चाललं होतं जे एखाद्या साध्या ’सुरळित’ चालणाऱ्या घरात चालायला हवं !!! पण हे ’सुरळित’ चालणंच यावेळेस तिला विचारात पाडत होतं …. किती गृहित धरलेलं असतं ते आपणं …. लहानशी पिल्लं ,आईला काम पडू नये म्हणून स्वत: स्वत:च काम आवरताना पहाणं हा भाग्ययोग असावा, हा सोप्पा विचार मनात डॊकावत होता !!!

होता होता बरी झाली ती… मित्रमंडळाने एकटं पडू दिलं नाही आणि जपण्यात घरचे कमी पडले नाहीत 🙂

मनावरची आवस दुर होतं चंद्राची कोर आकार वाढवत होती….

महिनाभर घराबाहेर न पडता आलेले तीचे कुटूंब मग किराणा घ्यायच्या निमित्ताने मॉलच्या आवारात शिरले… तिला आता मान हलवता येत असल्याने, बोलताही येउ लागले होते…. 🙂

सगळं ’सुरळित ’ …. म्हणजे अगदी आपल्याला गाडी पार्क करायची असल्याने कोणी तरी त्यांची गाडी अगदी हुकूमी रिव्हर्स घेत असावे, पार्किंगची समस्या हा प्रश्न आपल्याला न पडण्याची खबरदारी घेतल्यासारखे ….. बाहेर सुरेख गार हवा असावी…. आपल्या मनातले त्रासदायक  विचार तीने होळीच्या आगीत मनातल्या मनात टाकलेले असावे….

’ती’ कितीतरी दिवसांनी मनापासून हसली 🙂

नवरोजी आणि मुलं , “आम्ही आलोच ” म्हणून कुठेतरी गेली तिची …. ती आपली सामानाच्या रांगामधून फिरत होती… स्वत:च स्वत:शी संवाद साधत… “महिला दिन”शब्दाचा , स्त्रीमूक्ती वगैरे उहापोहाचा अर्थ स्वत:शी लावत तीने नेहेमीची खरेदी केली.

गाडीपाशी परत पोहोचली ती, नवरा आणि मुलं अचानक कुठूनतरी प्रकटले…. तीने हसून विचारलेही, “काय टपून बसले होतात का कुठे मी यायची वाट पहात ?? ” 🙂

मुलं गाडीत बसली आणि ती तिच्या जागेकडे वळली… तिथे असलेली सामानाची पिशवी पाहून तिने प्रश्नार्थक नजरेने त्या तिघांकडे पाहिलं , ते पुन्हा ओरडले  “सरप्राईज “ 🙂 ….त्या पिशवीत काय होतं, सोन्याचा हार बिर …छे, मुळीच नाही … त्यात होतं एक सरप्राईज 🙂 .. या फोटोतलं …..

खूप मोठं नाही… छोटसं…. त्या मॉलमधल्या गेल्या दोन तीन चकरांमधे तिने उचलून उचलून पाहिलेलं आणि  किंमत पाहून नेहेमीप्रमाणे परत ठेवलेलं. 🙂 … साधीशी आवड तिची, तिने न उच्चारलेली न उल्लेखलेली ….. तिच्या घरच्या मंडळींनी कधी तरी लक्षात ठेवलेली 🙂 …. ती खुश होत होती ….. ती पुन्हा ’ती’ होत होती… हसणारी, खुश होणारी आणि हो मान हलवत बोलणारीही 🙂

गाडीमधे गाणं लागलं तितक्यात , “तेरे जैसा यार कहा “  ….. सगळं ठरलेलं म्हणजे … गाणं ठरलेलं, गिफ्ट ठरलेलं …. मुख्य म्हणजे ती आपली आहे , सध्या नाराज आहे, तिला हसवायलाच हवं हे पक्कं ठरलेलं 🙂 ….

“मेरी जिंदगी सवारी, मुझको गले लगाके

बैठा दिया फलकपें, मुझे खाक से उठाके….

यारा तेरी यारी को, मैने तो खुदा माना ” …….. 🙂

तिचा नवरा गात होता….तिच्यासाठी 🙂

एकही शब्द खोटा नव्हता … सगळं साधंस, प्रामाणिक 🙂

गाडी घराकडे धावत होती…. गाणी एकापाठोपाठ एक बदलत होती…. मुलं बोलत होती, हसत होती, खेळत होती, दंगा करत होती…..

एक  ” स्त्री ” एक महिला वगैरे विचारांच्या पुढे ती एक व्यक्ती, एक बायको, एक आई म्हणून क्षणोक्षणी तृप्त होत होती…. घरच्यांनी गिफ्ट दिले म्हणून का, ते आजारात काळजी घेत होते वगैरे म्हणून का ? तर नाही…. पण त्यांना तसे करावेसे वाटले म्हणून 🙂

मोठ्या मोठ्या वल्गना करताना , छोट्या छोट्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष होते आणि जीवनातला आनंद हरवून जातो हे सत्य तिला पुन्हा सापडले होते.  मनात आनंद तृप्त असेल तरच तो ओसंडतो आणि ज्यांच्याकडे दु:ख असते ते दु:खच वाटणार जगाला, हा विचार मनाच्या कोपऱ्यात हरवलेला जणू 😦 … तोच विचार तिला पुन्हा गवसला आज …..”आयडियल” म्हणजे काय याचा नेमका हिशोब चोख समजला पुन्हा  🙂

गाडी तिच्या मार्गाने घराकडे निघाली होती… ती पुन्हा परतत होती तिच्या घरी 🙂 ….

खिडकीच्या काचेतून पौर्णिमेचा तेजस्वी पुर्ण चंद्र तिच्यासोबत निघाला होता 🙂 …. मनात एक सुर निनादत होता….. “या जन्मावर या जगण्यावर शतदा प्रेम करावे ” 🙂