कतरा कतरा मिलती हैं….

 

’इज़ाजत’ पहाणारे तो पहातात, एकदा पहातात आणि मग पुन्हा पुन्हा पहातात. ग्रेसच्या कवितांसारखं आहे हे काहीसं, ज्यांना ती कविता दिसते ते त्या कवितांची वाट चालतात पुन्हा पुन्हा. आणि सगळ्याच वाटा सगळ्यांसाठी नसतात तसे इज़ाजतचे होते. हे काव्य भलेही काठिण्याच्या पातळीवर ग्रेस नसेल पण ते ’गुलज़ार’ नक्कीच आहे. गुलज़ार, नामही काफी है आणि नामही गुलज़ार है म्हणावे अश्या अनेक रचनांपैकी अनेकांचा वैयक्तिक लाडका ’इज़ाजत’. कितव्यांदातरी पाहून होतो इज़ाजत, कधी सुधा, कधी माया, कधी अगदी महेन होत जगलेला सिनेमा. दरभेटीत काहीतरी नव्याने गवसलेले असते आणि काहीतरी नव्याने हरवतेही. काही धुसर स्पष्ट होते तर स्पष्ट नजर धुसर धुसर होत जाते.

घाटातून वळणं घेत निघालेली एक ट्रेन, काळ्या ढगांचे भरून आलेले आभाळ…. चिंब आसमंत , पानापानांतून, फांद्यांफांद्यांतून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आणि मागे आशाचा मधाळ उत्कट आवाज. पडद्यावरचं चित्र ही गाण्याची पार्श्वभूमी न वाटता तेच एक संपूर्ण काव्य वाटावं असं काहीसं वाटत ही ’छोटीसी कहानी’ सुरू होते. सारी वादी भरून टाकणारी बारिश सुरूच आहे जोडीला , पुढे पुढे निघालेली गाडी. अप्रतिम वाटणारी प्रत्येक प्रत्येक फ्रेम पहावी, जरा थबकून गाणं ऐकावं, पडद्यावरची श्रेय नामावली पहावी की नुसतंच मंत्रमुग्ध व्हायला सुरूवात होऊ द्यावी असे आपण मुळातच गोंधळतो आणि अश्यावेळी एक पेच टाकला जातो ,

ना जाने क्युँ दिल भर गया,

ना जाने क्युँ आँख भर गयी…

समोर दिसतय ते हळूहळू मन व्यापत जातं ,हिरवंगार, निळंसावळं, गंभीर. विलक्षण सुंदर निसर्ग आणि अर्थवाही शब्द… पहिली दाद जाते मनातून गुलजारांना. रेल्वेचे सांधे बदलणं, किती साधं खरं तर पण ही अशी जोडणी दिशा बदलते. गाण्य़ाचा ताल असा रेंगाळत मंदावत अलवार विसावतो आणि वाट देतो या कहानीला. अर्थात ही कहानी आहे की हेच एक अखंड काव्य असा प्रश्न आपल्याला पडणारच असतो. शोले जसा एक मैलाचा दगड आहे तसाच ’इजाजत’ देखील, अर्थात हा दगड वेगळ्या वाटेवरच्या चित्रपटांसाठीचा मैलाचा दगड आहे. हे चित्रपट नुसतेच पहायचे, ऐकायचे समजून घ्यायचे नसतात तर ते अनुभवायचे असतात… हलके हलके मनात झिरपू द्यायचे असतात. ’इजाजत’ हा चित्रपटच एक अखंड कविता आहे आणि ही कविता न अनुभवलेला रसिक विरळा. यातले संवाद हे या कवितेच्या ओळी आहेत, त्यांना एक मनभावन लय आहे. “जिंदगी को लगाम मत डालिये, आपके मोडने से ये नही मुडॆगी” किंवा ” आदत भी चली जाती है, अधिकार नही जाते” ह्या केवळ ओळी कश्या म्हणाव्या?

कपाटातल्या दागिन्यांच्या डब्यातून स्वत:चे दागिने काढून तिथे मायाची पत्र ठेवणारी रेखा, “मैने अपने जेवर निकालके आपके रख दिये” सांगणारी सुधा…. रेखाला सुधापासून वेगळं काढता येत नाही. ही बाई हे एक अजब अफाट काहीतरी आहे, अथक प्रयत्नानेही शब्दात बांधता न येणारं रसायन म्हणजे ही बाई. ’क्या गम है जिसको छिपा रहे हो’ असं गुढ वाटणारं तरी जिवंत अभिनयाचं, सौंदर्याचं नाव म्हणजे रेखा. हे एक गारूड आहे. अनुराधा पटॆल, नसिरूद्दीन शहादेखील कितीही आवडले, सगळे तोडीस तोड असले तरी रेखा ती रेखाच. काठापदराच्या साड्या, साधीशी वेणी किंवा सैलसर अंबाडा किंवा बदललेल्या रूपात लागलेल्या चष्म्यासहदेखील अलौकिक सुंदर दिसू शकणारी रेखा.

’मेरा कुछ सामान’ असो की ’कतरा कतरा मिलती है’ असो. ’छोटी सी कहानी से’ असो की ’खाली हाथ शाम आयी है’ असो, आर डी आणि गुलज़ार यांच्या या रचना मनात एकदा उतरतात आणि ठाण मांडून बसतात. “एक अकेली छत्री में जब आधे आधे भीग रहे थे”, “प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो”, “रातकी सियाही कोई आये तो ले आये ना” आणि “गीला मन शायद बिस्तर के पास पडा हो” ह्या भिजवणाऱ्या ओळींचे काही दाखले ठरतील. भिजलेल्या, भिजणाऱ्या, भिजवणाऱ्या, ओलावा अबाधित ठेवलेल्या मनांमधे रुजतो हा इज़ाजत असा. गहिरे प्रवाही रंग क्षणोक्षणी पडद्यावर येत भरून , भारून टाकतात आणि तेव्हाच ’कतरा कतरा मिलती है’ असे सांगत वाहत पुढे जाणाऱ्या आयुष्यात आपल्या सोबत येतात. ’प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो’ आणि ग्रेसांच्या ’आकांत माझ्या उरी केवढा’ने दाटणाऱ्या हुरहुरीची जातकुळी एकच वाटते मला कायम.

मध्यंतरी दिलीप चित्रेंची एक विलक्षण सुंदर कविता वाचली,

 

बागेतील संध्याकाळ

दुर्लक्षित त्या नेहेमीच्या कोपऱ्यात

एका बाकावर तू, मी, कित्येक वर्षांनी

अकल्पित पुन्हा.

’किती जोराचा वारा’ मध्येच म्हणतेस

केस आवरतेस.

खरोखरीच जोराचा वारा.पानं भरारा

भिरभिरत खाली येणारी.

नुस्ती वाळलेली पानं. पाचोळा.

पतझडीचा करकरीत नाद ऐकत

पतझडीत बसून असतो. निमूट.

’निघू’ दोघेही एकदम म्हणतो. उठतोच

वाटेवर पानांचा खच.

पायांखाली दबलेल्या पानांचा

करकरीत नाद येतो. येत राहतो.

हा येत राहणारा करकरीत नाद म्हणजे माझ्यासाठी ’इज़ाजत’. पडद्यावर ’इज़ाजत’ संपला तरी मनातून तो संपत नाही. विरघळतो तो. त्याला संपण्याची कधीच इजाजत देत नाहीत हे इजाजतपंथी. कानाकोपऱ्यात उरतोच तो. इजाजतचा शेवट न पटलेलेही बरेच जण आहेत. पण इतकी सुंदर कलाकृती पहाताना त्या कलाकृतीने तिच्याचसारखं असावं, मला जसं वाटतं तसं तिने व्हावं असं बंधन न घालता इजाजतचा शेवटही पाहिला तर तो आवडतोच. आणि या शेवटच्या पाचेक मिनिटात ’शशी कपुर’ नावाची जादू अनुभवली की, रेखाचं आणि त्याचं समंजस नातं उमगलं की , पडद्यावर केवळ दोनेक मिनिट अभिनय करूनही आपल्या प्रसन्न, सहज, मुरलेल्या अस्तित्वाची छाप पाडणारा शशी कपुर पाहिला की आपलाही ताण निवळतो आणि मन एका अनामिक शांततेचे साक्षी होते. भुतकाळाच्या पाचोळ्यावरच्या पावलांचा करकरीत नाद पूर्ण चित्रपटात येत असतानाच शशी कपुर नावाची जादू होते आणि नात्यांच्या या वठलेल्या खोडाला पुन्हा एक हिरवा प्रसन्न फुटवा फुटलेला दिसतो.

इज़ाजत पेलणं हे गुलज़ार, आर डी, रेखा वगैरे मंडळींना साधलं आणि त्याबद्दल आपल्याला काय वाटतं हे सांगणं म्हणजे पाऱ्याला पकडू पाहणं आहे ही कल्पना हे लिहायला घेण्यापूर्वीच होती खरं तर. पण न लिहावं तर मन मानेना… आशाच्याच आवाजातल्या ओळी मग पुन्हा मनात येतात, “पाके भी तुम्हारी आरजु है, शायद ऐसी जिंदगी हसीं है”. या कतरा कतरा मिळणाऱ्या तरीही हसीन असणाऱ्या जिंदगीची नोंद जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे !!

दैनिक पुण्य  नगरी, 5.12.2016 IMG_20161205_075408.JPG

चांदणसय…..

अंधाराची सावली आकाशाने पांघरण्यापूर्वीच मनात दाटून यायला लागणार … सांजवेळ अन  हुरहूरीचं नातं तसं जुनं ….. तो आता बॅगा आवारायला घेणार …. दिसणारं सामान भरणार आणि त्याच्यामाझ्या नकळत माझा श्वास त्या बॅगांच्यात गूंतून जाणार….. ” झालं ना सगळं आवरून , काही राहिलं का बघतो ” तो म्हणणार,  तेव्हा मात्र ती सांजसावली तिच्या मनाभोवती अजूनच गडद होऊ लागणार….निरोपाचा क्षण लांबवू नये म्हणतात …. तो तसा त्या क्षणाला चटकन आटोपतं घेणार …. ” दारापर्यंतच ये तू , रात्रही बरीच झालीय आणि घरात मुलंही झोपलीयेत ” …. त्याचं म्हणणं ती निमूट ऐकणार…

हे असं सगळं होणार हे तिच्या सवयीचं झालं होतं एव्हाना ….. कंपनीने त्याच्या अचानक केलेल्या बदलीचा राग पुन्हा पुन्हा मनात  येत होता तिच्या !! त्याच्या लिफ्टने जमीन गाठली आणि तिने धावतच घराची खिडकी गाठली मग ….क्षणाक्षणाला दूर जाणारी गाडी दिसेनाशी झाली तरी ती बघत राहिली …..  निरोपाचा क्षण प्रत्यक्षात संपला तरी मनात तो संपता संपत नाही…. त्या क्षणाला मुठीत घट्ट पकडल्यासारखी किंवा स्वत:च त्या क्षणाच्या मुठीत घट्ट सापडल्यासारखी ती तिथेच थांबली…. थिजल्या , गोठल्यासारखी , वार्‍यासह येणार्‍या एकटेपणाच्या जाणिवेला मनाच्या कानाकोपर्‍यावर पेलत…..त्याच्या मागे हरवलेल्या मनाच्या परतीची वाट पहात…..तो दूर जातोय …. काही तासातच त्याच्यामाझ्यामधे एक संपूर्ण समूद्र उभा राहील …. विचारांच्या आवर्तनाचेही हे नेहेमीचेच , नाही विचार करायचा ठरवलं तरी ते तसे जमेलच याची शाश्वती नाही…. सगळा समुद्र आता डोळ्यात उतरायला लागला तिच्या !!

दूरवर पसरलेल्या आकाशाकडे नजर गेली तिची… निषेधाची काळीशार शाल पांघरून ते ही अबोल मौनात हरवलेले होते अगदी….
रितं रितं आकाश
चांदणही फितूर सारं
अथांग पट एक
अनं काळोख काळा …..

दूरवर तो गेला आणि ती स्वत:लाच सापडेनाशी  झाली….झोपलेल्या मुलांच्या अंगावर पांघरूण सारखे करत ती तिथेच रेंगाळली ….. अस्तित्वाचे सुटे सुटे भाग जोडत राहिली ….

माझ्या अस्तित्त्वाचं
असणं नसणं तुझ्यात सारं
आसमंतातून झेपावलेला
थेंब टपोरा तू
अनं
मृद्गंधाचं वलय शोधणारी मी !!

‘ मृद्गंध ‘  शब्दाभोवती विचारांची साखळी थबकली क्षणभर …. त्या सुवासिक वलयाने  तिच्या  मनावरल्या काजळसावलीला हलकीच मात दिली !! एक हसरी सुगंधी चांदणी डोकावून गेली मनात ….  सुगंधाशी तिचं नातं घट्ट अगदी …. तिला अंगण हवं होतं एक , मोगरा, जाई, जुई, निशीगंध , रातराणी , सोनकळ्यांच्या सोनचाफ्याने बहरलेलं …. मध्यभागी पारिजातकाचा सडा घालणारं …. एका कोपर्‍यात लबाड लपलेल्या हिरव्या हिरव्या मारव्याचं ….

” हवय ना तुला ते सुगंधाचं अंगण , मग मी न जाऊन कसे चालेल बरं …. ” त्याचा नेहेमीचा प्रश्न आठवला तिला . ”हं …. मग नको मला ते अंगण , पण तू जाउ नकोस… ” तिचे ठरलेले उत्तर यायचे…

” मूलांनाही हेच सांगायचे का आणि वेडाबाई ? तुम्हा तिघांची स्वप्न ही एखाद्या कॅलिडोस्कोपसारखी पहातो मी …. तुम्ही तिघे असे उभे आणि स्वप्नांचे नवनवे आकार …. त्यांना मूर्त स्वरुप देण्याचे स्वप्न उराशी बाळगणारा मी …. “

” अच्छा ….. आठवतय लग्नानंतर मी पहिल्यांदा माहेरी गेले होते , सकाळचे बारा नाही वाजले जेमतेम तो पाच फोन केले होतेस तू… सगळे रागावले होते माझ्यावर , तरी तू बोलावून घेतलेस मला…. धावत्या रेल्वेत चढला होतास आणि माझा हात घट्ट धरून म्हणालास की पुन्हा जाऊ नकोस वगैरे …. आणि आता मी म्हटले तर मलाच समजावतोयेस !! “

” अरे देवा , तुम्ही मनाने तिथेच का अजुन ? उतरा आता त्या ट्रेनमधून मॅडम … तसंही मी सांगतो सगळ्यांना आमच्या मॅडम आठवणींच्या खुंट्याला बांधलेल्या आहेत …. “

हसरी पैंजण झंकारत आलेल्या आठवणीने मनात एक प्राजक्तचांदणी अजुन फुलवली …… आठवणी …. एकेकट्या येत नाहीत या कधी …. एक आली की तिच्या पाठोपाठ दुसरी हजर ….  अंधाराचे राज्य यांचे आवडते …. गनिमी कावाच मग …. मनाच्या राज्यावर धावा आणि ताबा !!

मनभर आठवणींचा आता
काहूर पसारा
यात ‘तू’ त्यात ‘तू’
तुझ्यामाझ्यात व्यापलेला तूच ‘तू’ !!

रूसलेल्या , रागावलेल्या , हसलेल्या, लाजलेल्या , अवखळ खट्याळ …. क्षणभर चमकणार्‍या तर क्षणात अंधाराच्या ओंजळीत चेहेरा लपवणार्‍या … लुकलुकणार्‍या चांदण आठवणी ….

नाजुकश्या , अलवार , हळव्या चांदणसेनेने मनावरचं मळभ मागे हटवत त्यावर मात केली जशी …. रात्रीचा अंधाराचा पदर आता कोरा , रिकामा नव्हता …. चमचमणार्‍या चांदणखडीची नक्षी आता उमटली होती त्यावर …. प्रत्येकीचं स्वतंत्र अस्तित्व आणि प्रत्येकीची आगळी गुपितगोष्ट …

पहाटेचा प्रहर आणि ” मी सुखरूप पोहोचलो ” असा त्याचा निरोप एकत्रच आले …. मनावरचा आळस झटकलेलाच होता, उठून तिने खिडकीचा पडदा सरकावत सूर्याला घरात बोलावलं तेव्हा अथांग आकाशभर विखूरलेली तिची चांदणपाखरं सूर्यकिरणांच बोट धरून तिच्या कुशीत परतली …. उजाडलं , उजळलं पुन्हा सारं ….

मुलं उठून आता बाबाविषयी विचारायला लागली होती… रडारडी न करता पटकन आवरायचं असं  त्यांना सांगताना , ” आम्ही ठीक आहोत , काळजी करू नकोस ” असं ती बाबाला लिहीत होती….

अंधार आणि कातरवेळ , एकटेपणाची गडद सावली पुन्हा येणार नव्हतीच असं नाही …. पण  आठवणींचा पटाचा मनाच्या मधोमध रूजलेला पारिजातक  ….. नाजुक एक एक चांदणसय ,तो केशराचा देठ आणि टपटप होणारी सुगंधाने भारलेली स्वर्गीय चांदणपाखरण ….. काळोखाचा पडदा पुन्हा दिवसाला घेरेपर्यंत ती आता उभी होती … ठाम …. खंबीर आणि समर्थ…. !!

असे वाटते रे कान्हा….

ना रुक्मिणी ना भामा,
ना राधा ना मीरा….
प्राजक्त होत धरेस मिळावे,
असे वाटते रे कान्हा….

तिन्ही लोकांची सुरेल दाद,
पंचप्राणात व्हावी सहज जमा….
तुझ्या वेणूची धून व्हावे,
असे वाटते रे कान्हा….

तुझ्या श्वासात जन्मावे मी,
तुझ्याच गंधाने दरवळावे….
वाऱ्याच्या लाटेवर विहरत जावे,
असे वाटते रे कान्हा….

रेशीमपट उलगडत जाता,
तुझाच नाजुक सुरेख शेला ….
मोरपिशी तो स्पर्श व्हावे,
असे वाटते रे कान्हा….

नाव….

धूळभरल्या भावना विसरल्या,
मातीचे ते घाव…
धुक्याबाहेर निसटू पाही,
स्वप्नांचे एक गाव….

तळभिजल्या होडीची ,
किनाऱ्याकडे परतीची धाव…
काळोखखिन्न मनही ,
शोधतय उजेडाचा ठाव…

विझलेल्या अंगणात रंगला ,
पुन्हा चांदण्यांचा डाव…
पृष्ठभागावर परतलेले दिसतेय,
खोल कोरलेले तुझेच नाव !!

वाट….

लोकांना का म्हणून इतरांच्या आयुष्य़ाबद्दल उत्सूकता वाटत असावी हा एक संशोधनाचा मुद्दा आहे खरं तर !! त्यांना परवा आश्चर्यचं वाटलं माझा सुर पाहून, त्यांचा प्रश्न पठडीतला अगदी की ’तुला एकटं एकटं वाटत असेल नाही घरात, नवरा परदेशात आणि मुलंही दिवसाचा बराच काळ घराबाहेर… घर अगदी खायला उठत असेल नाही ? ’ …. मी आपली केली अरे सुरूवात , ’अगदीच तसं नाही वगैरे …’ पण मग समोरच्या चेहेऱ्यावर झरझर बदलणारे भाव पहाता मी तितक्याच झपाट्य़ाने माझं मत बदललं… ’ हो ना एकटेपण अगदी अंगावर येतं ’ म्हटलं . हो अरे, बदलावचं लागलं मला माझं मत… ते जास्त सोयीचं नाही का.

साधारण माझ्या परिस्थितीत असणाऱ्या ’एकट्य़ा’ स्त्रीने जरा हळवा, उदास रडवा, एकटीवर फार काम पडतं बाई प्रकारचा सुर लावायला पाहिजे हा प्रवाह झाला… प्रवाहात पडलं की एक सोप्पं असतं, प्रवाह त्याच्या दिशेला सहज लोटत नेतो. आपल्याला फार श्रम पडत नाहीत. प्रवाहाविरुद्ध पोहोताना एक वेगळीच गंमत असते, बंडखोरपणाचं बळ तारून नेतं तुम्हाला… पण प्रवाहात थबकणं निव्वळ अशक्य, दोन्ही बाजूला एका वेगाने धावणारी गर्दी तुम्हाला धक्के द्यायला लागते . मी हल्ली सोप्पं केलय सगळं माझ्यापुरतं…. समोरचा कोणत्या दिशेला धावतोय ते अदमासाने समजलं की तिकडे थोडं वळल्यासारखं आपणंही करावं , समोरचा प्रवाहात पुढे सरकला की आपण मग पुन्हा थबकावं, प्रवाहाबाहेर शांत बसावं प्रवाहात पाय बुडवून … किनाऱ्यावरून गंमत पहाणाऱ्या लहान मुलासारखं….

यहाँ काफिले घुमते है सडकोंपर,
और हरकोइ तनहा अकेला….

गुलज़ार म्हणालेत … किती खरं आहे नं. प्रत्येकाचं समांतर आयुष्य. एखादी छेदिका असते अधेमधे रुतलेली, त्या बिंदूपाशी भेटायचं. त्या भेटींचं अस्तित्त्व तितकंच, ठिबक्यासारखं… त्यात दुनियाभरची चौकशी करायची, हसायचं रडायचं, उसासायचं.. सगळं सगळं त्या क्षणांपुरतं… या गर्दीत प्रत्येकाचे विचार , विवंचना वेगळ्या. प्रत्येकजण ’एकटा’ . गर्दीत मला एकटेपण फार बोचतं. एरवी खरंतर या एकटेपणाचा मला आधार होतो, ते कोणी असं सतत माझ्या समोर आणून उभं करत नाही. गर्दी ते हमखास करते… तिथे मला तू हवा असतोस. गर्दीतलं एकटेपण वाटून घ्यायला. गर्दीत भेदरायला होतं, हरवायला होतं … प्रवाहाबाहेरचं लहान मुल आधार शोधायला लागतं…

थकून जायला होतं घरी पोहोचताना कधी कधी… घराच्या दारावर आहे तुझ्या-माझ्या नावाची पाटी. एकटेपण हळूहळू वितळायला लागतं ते या पाटीपाशी… इथे माझ्यासोबत सतत तू आहेस हे सांगणारी पाटी. तू आणि मी मांडलय सारं इथे… आपोआपच सजलय घर सारं. ते फर्निचर हलवलंस तू गेल्या वेळेस आला होतास तेव्हा, ते छानच रमलय हं नव्या जागेवर. मी माहेराहून सासरी येऊन तुझ्या घरात रमले तसं… तुला जमतेच म्हणा ती कला. तुझे धुऊन आलेले कपडे ठेवलेत तुझ्या कपाटात… तुझं कपाट उघडते मी येताजाता उगाच. तिथे तू असतोस… नजरेसमोर दिसतोस मला. अगदीच काही कारण सापड्लं नाही तेव्हापासून मी माझ्या कपाटाला कुलुप घालते आणि किल्ली ठेवते तुझ्या कपाटात… तसेही मी कोषात बंद झाले की तो कोष हलकेच सोडवता तुलाच तर येतो.
देवाला तू वाहीलेली फूलं तशीच ठेवलीत अजून मी. नाही म्हणजे कोमेजलीत ती तशी पण ’निर्माल्य’ नाही झालेलं अजून त्यांचं. तुझ्या स्पर्शाचं गोंदण रुजलं असावं, दुसरं काय ? … हसलास नं … हे हेच होतं इथे, इथे तू नसूनही असतोस.. आणि गर्दीत सगळे असूनही तू नसतोस.

’ये तेरा घर ये मेरा घर’ वगैरे फिल्मी गुणगूणतेही मी कधीकधी. पण खरं सांगते इथे प्रत्येकच वस्तूला अर्थ, रंग, पोत, आकार सारं काही तुझ्या माझ्या आनंदाचं दु:खाचं… आपल्या अस्तित्त्वाचं…निरर्थकाला अर्थाचं कोंदण घालणारं.

कधी तर वाटतं सांगावं समजावून माझं म्हणणं त्या प्रश्न विचारणाऱ्यांना. अगदी ठरवतेही मी तसे… पण प्रश्न सामोरा आला की नुसतेच मंदसे हसते … या difference of opinions शी तडजोड केल्यासारखी. अगदी ’at peace’ असल्यासारखी… देवापूढे तेवणाऱ्या समईच्या वातीला, धूपाच्या वलयांकीत सुगंधाला, मंद्शीतल वाऱ्याच्या झुळूकेला कुठे रे पडतात हे असले प्रश्न… ते त्याच उत्कटतेने येतात की तुझ्यामाझ्याकडे… माझ्यातल्या तुझ्याकडे नं तुझ्यातल्या माझ्याकडेही….

प्रश्नांच्या गावाकडे आताशा,
माझी पावलं वळत नाहीत ….
त्या वाटेवरच्या वाटसरूंना,
माझी उत्तरं कळत नाहीत….

’प्रश्नांची वाट ’ टाळून मी इथे आपल्या घराच्या गॅलरीत थांबते. झाडं, पानं , फूलं, पक्षी , रंगरूप बदलणारे आकाश साऱ्यांच्या एकमेकांशी चाललेल्या संवादाची अबोल साक्षीदार होते. तू माझ्याशेजारी असतोस तेव्हा… माझी मुक सोबत करत… एक एक आठवण मग हळूच मनात उमलते…

आठवणींच्या गावात ,
तुझीच धून तुझीच गाणी…
या वाटेवर मग निघते ,
एकटीही मी अनवाणी…

वाटेकरी….

मनावरचा ताण खिरापतीसारखा पदोपदी वाटून टाकता येत नसला की स्वत:चे ओझे स्वत:लाच उचलत वाटचाल करावी लागते. परवा असेच निघाले होते, स्वत:च्या वाटचे ओझे पेलत …..

तितक्यात तो समोरून आला त्याच्या गाडीवर….
एकदा असाच आला होता गाडी दामटत, सरळ माझ्या अंगावर … तशी मी ओरडले त्याला , ’अरे ए ढेमश्या, गाडी येतेय ना तुझी माझ्या अंगावर…. टक्कर होइल ना आपली !” … तसा खुदकन हसला होता तो … तोंडाने पिपीपsss चा हॉर्न पुन्हा वाजला एकदा आणि गाडी माझ्या शेजारून गेली वळून !!

तो, असावा चार वर्षाचा, साडेचार कदाचित , मात्र पाच नक्कीच नाही !! तेव्ह्ढे तर ओळखू येतेच की आता मला …. त्याची सायकल आहे एक, छोटूशी…. चार साडेचार वर्षाच्या मुलांकडे असते तशी , साईड व्हिल्स असलेली !!  ती सायकल जोरजोरात दामटताना तो तोंडाने गाडीचा आवाज काढतो, जोरदार एकदम… मधे मधे तोंडाने हॉर्न वगैरे वाजवत असतो तो !!
तो… मिश्कील असावा बराचसा…
मला काही त्याचे नाव माहित नाही, त्यालाही कल्पना नसावी ही कोण काकू आहे याची !!
तर, परवा मी निघाले होते माझ्याच तंद्रीत , चेहरा आक्रसलेला वगैरे …. मनावर ताण असह्य होताना असाच होतो चेहेरा नाही का? तितक्यात तो दिसला समोरून येताना.. एकटाच फिरतॊ हा नेहेमी… स्वयंपूर्ण आहे बिन्धास्त वगैरे…. मला पहाताच हसला पुन्हा…. त्याचं हास्य काही उमटलं नसावं चटकन माझ्या चेहेऱ्यावर …. क्षणभर, हो क्षणभरच थबकला तो…. मग भुवया उंचावून काय झालंय ते विचारू लागला… तोंडातून एकही शब्द नाही पण भुवयांची ती चौकस हालचाल एरवी इतर कोणी केली तर हरकत घेण्य़ाजोगी …. आत्ता मात्र समोर सायकल गाडीवरून येणारं आणि पिपीपsss ची ललकारी देणारं ते ध्यान गोडूलं दिसलं असावं …. दिसलंच….  माझ्याही नकळत हसले मी !!
स्पष्ट स्वच्छ नजरेने पाहिलं मग त्याच्याकडे… मला हसताना पाहून तो अजून खुदकन हसला. गाडी पुन्हा आली आता फुल्ल स्पीडने माझ्या अंगावर …. अगदी अगदी जवळ आली  … पिपीपsss …. हॉर्न पुन्हा एकदा जोर्रात …. आणि तितक्यात गाडीने कट मारला… ती अगदी शेजारून निघाली पुढे , साईड व्हील्स रस्त्यावर खर्र्कन घासत !! ड्रायवर जाताना हळूच म्हणाला, ए ढेमश्याssss…..
मला त्या खट्याळ खोड्यांनी आता खरच हसायला आले. मनावरचा ताण जसा त्या चिमुकल्या हाताने अलगद उतरवून ठेवला…. निवळल्यासारखं एकदम …. भानात आल्यासारखं…. लहानशी कृती करून तो चिमणा ड्रायवर निघून गेला पुढे !! जितका सहज आला तितकाच सहज गेलाही ….
अजिबात न वाटता येण्याजोगं भासणारं ओझं तेव्हढं हलकेच स्वत:सोबत घेऊन गेला….
माझ्यावरचा ताण तसा न संपणारा… आज गेला , उद्या पुन्हा येइल … त्याच्या खोड्याही अश्याच अखंड असाव्यात….
मला अजूनही त्याचे नाव माहीत नाही … त्यालाही माझे नाव माहीत नाहीच….
आणि हो परवा संपूर्ण दिवस माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलेल्ं ते स्मित त्याच्या नावाचं होतं हे देखील त्याला माहीत नाहीच….
लहानच आहे तसा तो अजून !!

दुर्बीण …

’थांबा तुमची मस्ती अशी नाही संपणार…. मोबाईलला सगळी मस्ती शुट करून ठेवते तुमची …. उद्या शाळेत येते आणि दाखवते तुमच्या टिचरला …. कसे तुम्ही आल्यावर स्कुलबॅग कुठेही ठेवता , टिफिन काढून ठेवत नाही. चार वेळा म्हटल्याशिवाय होमवर्क करत नाही …. आता गेला अर्धातास ओरडतेय मी झोपा रे, झोपा रे…. झोपताय का तुम्ही …. थांबा केलाच कॅमेरा ऑन !! ’

टिचरला कसे गुणी दिसायला हवेय यांना ….आणि आहेतच की गुणी मग विसरतात अधेमधे…. आता कसे झोपलेच चिडीचूप … ही मात्रा बरोब्बर लागू पडलीये. मी कुठे खरं शुट करतेय म्हणा… पण झोपले बाई मुलं एकदाचे शांत….

उद्या नाही ऐकलं तर सांगेन शाळेने कॅमेरेच बसवायचे ठरवलेत मुलांच्या घरी, म्हणजे अधेमधे कधीही पाहिलं नं शिक्षकांनी की दिसेल त्यांना मुलं कसे वागताहेत घराघरात….

………………..

🙂 🙂 …. सगळं आवरून झोपायला जाताना अचानक आठवतेय ती दुर्बीण…. बाईंची दुर्बीण !! कित्ती वर्षांनी आठवतेय ….दुर्बीणीचं नाव बदललय आता, आजकाल सगळ्यांकडेच असते ती कॅमेऱ्यात वगैरे …. पण बाईंच्या दुर्बीणीचा धाक होता, नक्कीच भारी असावी ती.

इयत्ता तिसरीचा तो वर्ग, बाई सांगत होत्या ,” माझ्याकडे नं एक वेगळीच मस्त अशी दुर्बीण आहे, त्यातून मला तुमच्यापैकी प्रत्येकाच्या घरात डोकावता येते. तुम्ही अभ्यास करता की नाही , नीट जेवता का, आईला त्रास देता का, गृहपाठ करता का , शाळेतून घरी गेल्यानंतर घरात पसारा करता का ? वगैरे सगळं मला दिसत असतं….. रोज काही मी प्रत्येकाच्या घरी पहात नाही हं…. मधेच मग अशी कधीही कोणाच्याही घरी डोकावून बघत असते …. ”

’बाई आम्हाला पहायचीये ती दुर्बीण …”

’हो तर , दाखवणार नं… तुमच्यापैकी जो कोणी चौथीत वर्गात पहिला येणार त्यालाच ती दुर्बीण पहायला मिळणार’

मला पहायचीच हॊती ती दुर्बीण काहीही झाले तरी… बाईंच्या घरात गोदरेजचे कपाट होते एक गडद रंगाचे. त्या कपाटात होती ती दुर्बीण, बाईंनीच सांगितले होते तसे …. त्या कपाटासमोरून जातानाही आतली दुर्बीण आपल्याकडे पहातेय असे वाटायचे . बाईंच्या मुलीला सगळे ताई म्हणायचे , ताईला हळूच सांगून पाहिलं होतं एकदा की दुर्बीण दाखवं नं आम्हाला …. ताईने मग बागेतले २-३ पेरू जास्त दिले काढून आणि म्हणाली ,’पळ इथून, आई मला रागावेल… त्यापेक्षा अभ्यास कर आणि पहिली ये चौथीत. ’

टे्लेस्कोपसारखी ती दुर्बीण घेऊन बाई एकेकाच्या घरात पहाताहेत, हे दृष्य मीच माझ्या कल्पनेत कितीतरी वेळा पाहिलेय.

घरात दंगा करताना दुर्बीण विसरली जायची … मधेच कधी आठवली की वाटायचं भिंतीला, छताला डोळे आहेत , त्यांच्यापलीकडे बाई आहेत ,पहाताहेत आपल्याकडे. चपापून जायला व्हायचं !!

बाईंचा राग मात्र कधी आला नाही… बाई आवडायच्याच खूप . घरात छान वागणाऱ्या मुलांना जास्त पेरू मिळायचे. मला तर नेहेमीच . म्हणजे नक्की दुर्बीण होतीच…. नक्कीच…

……………………….

मधली सगळी वर्ष डोळ्यासमोरून सरकताहेत…. या सगळ्या वर्षांच्या एका बाजूला मी आणि दुसरीकडे बाई .चौथीत पहिला नंबर आल्यानंतर बाईंकडे जायलाच हवं होतं …. पाचवीत शाळा बदलली…. तरीही जायलाच हवं होतं !! आला होता नं पहिला नंबर , मग हक्काने ते कपाट उघडायलाच हवं होतं ….!!

चांगलं वागलं की बाई बक्षीस द्यायच्या , आयुष्याचा विचार करता बऱ्यापैकी सुखी समाधानी आहे की मी. घरीदारी चांगलं वागले असावे…. नक्कीच …. बाई बघतच होत्या म्हणजे माझ्याकडे … मी मात्र वळून पहायला विसरले …. जायला हवं आता लवकरात लवकर बाईंकडे … पेरू घ्यायचे हक्काने भरपूर !! आता विचारायचं बाईंना की बाई किती बेमालूम फसवलत आम्हाला दुर्बीणीच्या नावाने…. त्यांना पुन्हा एकदा हसताना पहायलाच हवं !! सांगायचं यावेळेस बाईंना …उरलेलं आयुष्य पुन्हा एकदा तसंच जगायचय , तुम्ही शिकवल्यासारखं . कोण जाणे बाई पुन्हा एखाद्या दुर्बीणीतून बघतील…. नव्हे बघतच असतील… नक्कीच , त्याशिवाय यश मिळणे सोपे झाले नसते.

बाई होत्या उंचीला लहानश्या. आत्ताच्या माझ्या उंचीपेक्षा बऱ्याच कमी . शाळेत त्यांच्या साडीला हात लावून पहायचे मी. चिमटीत पकडली ती साडी की चूरचूर आवाज यायचा. सतत चाळा लागला तो आवाज ऐकण्याचा की बाई ओरडायच्या आता खेळ थांबव तुझा आणि गणित घे सोडवायला.साड्या तश्याच नेसत असतील का अजूनही की बदलला असावा पॅटर्न …. जातेच आता त्यांच्याकडे….

………………….

………………….

बाई नाहीयेत आता….
परवा चौकशी केल्यावर समजलेय !!

दुर्बीण हरवलीये आता , कपाट बंद झालेय कायमचे …

………………….

वागता बोलताना स्वत:कडे आता त्यांच्याच नजरेतून पहाते मी , दुर्बीणीच्या दुसऱ्या बाजूने असलेल्या बाईंसारखी ….

मोठं केलय आता बाईंनी मला ….त्यांनी दिलेली ’नजर ’ आता टिकवून ठेवायची आहे….