असा मोगरा समोर फुलता…


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 06

घरासाठी रोपं आणायची ठरवली तेव्हा पहिला मान होता तो मोगऱ्याचा. मोगऱ्याचं रोप आणलं, ते रूजलं, बहरलं, फुलू लागलं आणि ’माझं’ होत गेलं. त्याच्या सोबतीने कधी त्याच्या शेजारी बसावं आणि विचारांची कुपी अलगद उघडावी हे नेहेमीचं झालं मग. मोगऱ्याची नावंही किती सुरेख. मल्लीका, हृदयगंधा तर उर्दू जास्मिन. शायरीमधे मोगरा ह्याच नावाने आलेला एक शेर वाचनात आला तेव्हा गंमत वाटली होती,

ये मोतिया ये चमेली ये मोगरा ये गुलाब
ये सारे गहने ये ज़ेवर उसी से मिलते हैं

उन्हाची काहिली जाणवायला लागते तेव्हा त्या झळांनी तापून निघणाऱ्या जिवाचा विसावा सापडतो तो निसर्गाच्या बदलायला लागलेल्या रूपात. चैत्राच्या आगमनाची चाहूल, तांबुस पोपटी नवी पालवी. कडूनिंबाचा, करंजीचा उग्रसर दरवळ तर एकीकडे अश्वत्थाची नवी कोवळी सळसळ. शाल्मली कुठे तर पळस पांगारा कुठे. दुपारच्या रखरखत्या उन्हालाही मागे टाकायला भाग पाडेल असा बहरलेला नीलमोहोर आणि शिरीष. मात्र ह्या सगळ्या वर्दळीत कुठून तरी एक गंध येतो, तनामनावर आपल्या अस्तित्त्वाचं गारूड करणारा. त्याच्या नुसत्या असण्याचं भान इतकं मोहक की त्या कोमलतेच्या केवळ स्पर्शानं निसर्गाच्या साऱ्या प्रसन्नतेचा मनावर शिडकावा व्हावा. वाऱ्याच्या येणाऱ्या झुळूकेबरोबर तो अवचिता झुळूकणारा अळुमाळु परिमळ सांगावा आणतो तो मोगऱ्याचाच.

मोगऱ्याशी नातं तसं प्रत्येकाचं. पृथ्वीचं प्रेमगीत लिहिणारे कुसुमाग्रज मोगऱ्यावर लिहितात तेव्हा लेखणी किती अलगद शब्द मांडते ते पहाण्यासारखे:

असा मोगरा समोर फुलता
दूरपणाचा दत्तक बाणा
कसा रहावा…

किती खरं आहे हे. सृष्टीतल्या साऱ्या सकारात्मकेचं प्रतीक दैवी गंधाची मुक्त हस्ताने पाखरण करणारी ही शुभ्रधवल फुलं. ह्यांचं व्यक्तित्त्व परमेश्वराच्या अंशाचं कोंदण ल्यायलेलं.

अलीकडे रस्त्यावर प्रवास करताना लागणारे सिग्नल आणि मोगरा हे समीकरण सहज परिचयाचं. त्यात दिसले सिग्नलला गाडीच्या बाजूला असलेल्या वाहतुक बेटावरचे ते सगळे. एक वयस्कर स्त्री, तिचा बहुधा मुलगा आणि सून. सूनेच्या कुशीतलं लहानसं बाळ आणि आजीच्या समोर असलेली मोगऱ्याच्या अर्धउमललेल्या कळ्यांची रास. त्या राशीतल्या कळ्यांचे गजरे विणताना मधेच आपल्या नातवाच्या डोक्यावर मायेने हात फिरवणारी ती आजी दिसली तेव्हा मन अनेक वर्ष ओलांडून थेट बालपणात जातं झालं. मोगरा आणि आजोळ, मोगरा आणि परिक्षेनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्य़ा असं नातं मनात पक्कं. आजोळच्या अंगणातलं ते मोगऱ्याचं घमघमतं रोप, हिरव्या पदरावर सुगंधी चांदण्यांची ती नक्षी मनात वस्तीला आली ती कायमची. मोगऱ्याची फुलं आजी ’वेचायची’ तेव्हा कळ्यांना धक्काही लागू न देता तिने वेचलेली ती फुलं तिचा पदर भरून टाकत. सूर्याची किरणं परत फिरायची, सांज हलकेच उतरू लागायची तेव्हा आजीच्या अवतीभोवती आम्ही सगळे आणि एक एक फूल गुंफत गजरा विणणारी ती. तिच्या अस्तित्त्वालाच तेव्हा मोगऱ्याचा गंध यायचा. माठातल्या पाण्यात मोगऱ्याची काही फुलं जात आणि उरलेल्या फुलांचे गजरे ती आम्हा नातींच्या केसांत माळायची तेव्हा तिच्या हाताची ओंजळ मोगऱ्याची होत जायची. उबदार प्रेममयी आठवणींचा हा मोगरा मनात फुलला तो निरंतर.

आठवणींच्या वाटेवरून मनाची पावलं परतायची होती अजून तितक्यात आलेल्या पुढल्या सिग्नलला तो आला, असेल ८-९ वर्षांचा. गजरे हवेत का हे खूणेनेच विचारत होता. माझी नजर मात्र त्या गजऱ्यांकडून त्याच्या चेहेऱ्याकडे गेली आणि तिथेच थबकली. मोहक प्रसन्न हास्य, अत्यंत बोलके डोळे, मोगऱ्याच्या गंधाने व तेजाने जणू उजळलेला तो. सिग्नल सुटायला अवघ्या काही सेकंदांचा असलेला अवकाश मी त्याला खूणेनेच सांगितला. ’काही हरकत नाही, मी सिग्नलच्या पलीकडच्या बाजूला येतो’, असं त्याने सांगता मात्र माझा जीव घाबरा झाला. सिग्नलच्या पुढे धावणारी ही मुलं विचारात पाडतात ती नेहेमीच. ’मला गजरा नको’ हे त्याला चटकन ठाम सांगितलं पण त्याचा उर्जेचं रूप असलेला चेहेरा, हातातले गजरे, सुटलेला सिग्नल आणि धावणारी मुलं मनातून जाईनात. गाडी तिथून पुढे निघाली तरी मन रेंगाळलं तिथेच. आणि “का मोगरा फुलेना?” लिहिणारे गदिमा आठवले.

बरसात चांदण्याची, वारा कसा हलेना
का मोगरा फुलेना…
हिरवा दिसे पिसारा, परि का कळी धरेना
का मोगरा फुलेना…

म्हणताना गदिमा म्हणाले, ’चुकते कुठे कुणाचे माझे मला कळेना, का मोगरा फुलेना’, तेव्हा मोगरा पुन्हा वेगळ्याच रूपात सामोरा आला. काहिसं उदास मन होत होतं आणि एकीकडे पुन्हा पुन्हा त्या हसऱ्या नजरेतले स्वत:वरच्या ठाम विश्वासाचं प्रतीक असलेले, अनंत स्वप्नांना कवेत घेण्याची क्षमता असलेले ते लहानसे डोळे नजरेसमोर येत होते. ते इवलेसे रोप आपल्या सामर्थ्यासह उंच होणार होते. त्याच्या निरागस खंबीर हसण्याची आठवण झाली आणि लहानश्या पण स्वर्गीय अस्तित्वाच्या अंगभूत तेजाने दरवळणाऱ्या मोगऱ्याच्या फुलांचे नेमके वर्णन करणारे तात्यांचे शब्द आठवत गेले. समुद्राकडे धावत निघालेल्या जीवनसरितेला क्षणभर रोखून ठेवण्याचं सामर्थ्य मांडताना कुसुमाग्रज म्हणतात…

सागर विसरूनी धवल फुलांनो
तुमच्यासाठी उभी राहिली
जीवनसरिता…

सकारात्मकतेवरच्या विश्वासाची शुभ्रधवल कळी आता मनात पुन्हा स्वच्छ उमलली!!

Advertisements

समुद्र:

मिलिंद बोकीलांचं ’समुद्र’ वाचताना मला वाटायचं की नंदिनीचा, एका स्त्रीच्या मनाचा अत्यंत खोलवर प्रगल्भ अदमास घेत उतरलय हे पात्र लेखणीतून. बोकीलांची इतर अनेक पुस्तकं ही गोष्ट अगदी परिपूर्णतेने करतात. एकम् असो की रण/दुर्ग, स्त्रीयांच्या मनातली स्पंदनं जेव्हा या कथांमधल्या पात्रांमधून अभिव्यक्त होतात तेव्हा ती संवेदनशील मनांना चटकन आपलीशी वाटतात हेच लेखकाचं यश. गौरी देशपांडे, आशा बगे, सानिया या लेखिकांच्या लेखनातही हा पैलू सामोरा येतो. बोकीलांच्या लेखनाचे कौतुक वाटताना एका पुरुषाच्या लेखणीतून उतरणाऱ्या स्त्रीच्या मनाचे सकस चित्रण हा मुद्दा जाणवतो आणि ही पुस्तकं, ही पात्र भावविश्वाचा एक भाग होत जातात.
नंदिनी आणि भास्करची ही कथा. संसाराच्या, वयाच्या एका टप्प्यावर, आयुष्याच्या मध्यंतरातल्या त्यांच्या नात्यातल्या वळणांची कथा. आत्तापर्यंतच्या वाचनात ही कथा प्रामुख्याने नंदिनीची वाटत होती मला. पुस्तकातली तिच्या मनाच्या आंदोलनांनी, विचारांच्या, संवादांच्या बारकाव्यांनी पूर्ण पानं लाडकी वाटत होती. फार सहज सामर्थ्याने मनापासून उतरलेलं एक पात्र हे. आयुष्याच्या मध्यंतरात, कर्तव्याचा पसारा नेटका होत जाताना, मूल मोठं झालय आणि संसारातही तितकीशी अडकून रहाण्याची गरज नाही, अश्यावेळेस हाती येणारा मोकळा वेळ तसेच धूसर भावनांच्या पटामागे हरवू पहाणाऱ्या स्वत्त्वाचा शोध घेऊ पहाणारी ही स्त्री. या स्त्रीच्या प्रवासाचा मी विचार करते तेव्हा जाणवतं, नंदिनीसारखी संवेदनशील, विचार करू शकणारी स्त्री आयुष्यातल्या निरनिराळ्या टप्प्यांवर मनात होणाऱ्या परिवर्तनाचा विचार नक्कीच करेल. वेळोवेळी मनाच्या आकलनात होणाऱ्या बदलांकडे ती सजगतेने नक्कीच पाहू शकेल, तशी ती पहातेही. जे जाणवतय त्यावरही ती विचार करते. या वळणावर निर्माण होणारी पोकळी भरून काढण्याचा ती प्रयत्नही करणार. या दरम्यान तिच्या आयुष्यात आलेला मित्र, समान रस असणाऱ्या विषयांवरचे त्याचे ज्ञान याने ती भारूनही जाईल आणि मैत्री अजून ठळक होतही जाईल, तशी ती जातेही. एका संसारी स्त्रीची मनमोकळी मैत्री आणि त्याबद्दलचा तिच्या नवऱ्याचा दृष्टिकोन. इथे खरा कस लागतो तो भावनांच्या गुंतागुंतीच्या पटाचा आणि त्याची मांडणी कशी केली जाते यावर अवलंबून असतं लेखकाचं यश.
आयुष्य नावाचा चक्राकार प्रवास करत असताना भावभावनांची अनेक आवर्तनं नकळत पेलत असतो आपण. दरवेळेस वर्तुळाचा परीघ वाढतो आणि मधल्या काळात आलेल्या अनुभवांमुळे विचारांच्या खोलवर समजेचाही. सुखादु:खाच्या प्रसंगांना, भावनांच्या गर्दीला, एकाकीपणाला हाताळणं प्रत्येकाचं समंजस होत जातं तसं ही वाचलेली, पाहिलेली, ऐकलेली पात्रही दरवेळेस मग नव्याच रुपात भेटत जातात. पूर्वी एखाद्या शब्दाजवळून, वाक्यावरून किंवा त्याच्या एखाद्या अर्थाच्या छटेवरून चटकन पुढे निघून गेलेली नजर एखाद्या वाचनात अलगद थबकते आणि अर्थाच्या जाणीवेला नवं परिमाण देऊन जाते. अलीकडे ’समुद्र’ पुन्हा वाचायला घेतली आणि याची प्रचिती वारंवार येत गेली. आत्ताआत्तापर्यंत नंदिनीची असणारी ही कथा भास्करने त्याच्या स्वभावातल्या गुणदोषांसह मोठं व्हावं, नंदिनीची ’चूक’ पोटात घेत समुद्र व्हावं यासाठी वळतेय असं वाटलं आणि चमकले मी. नंदिनीचं तिच्या मित्रामधे गुंतणं आणि त्या नात्याचं शारीर पातळीवरचं वळण, भास्करची त्यानंतरची घुसमट, त्याचा संशय, असुया आणि समोरच्या व्यक्तीच्या मुखी भास्करबद्दल हीन हलकी वाक्यं आणि मग नंदिनीने निकराने परतून येणं हे असं सरधोपट मार्गाने न होतं तर कसं वळण मिळालं असतं या नात्यांच्या गुंत्याला हे का नसेल वाटलं लेखकाला हा प्रश्न पडतो. इथे नात्यांच्या गाठी उकलणारी म्हणून लाडकी वाटणारी कथा एकदम सोईस्कर वाटू लागली मला. हा विचार मनात आला नं मग ही कथा नंदिनीची न रहाता अचानक भास्करची होत गेली. म्हणजेच स्त्रीची न उरता पुरुषाची होत गेली आणि माझ्या मनातलं काहीतरी खूप दुखावलं, कुठेतरी एक धक्का बसला.
भास्करमधला ’मी’ जागृत आहे, बहुतेकवेळा असतोच तो तसा. नंदिनीच्या मानसिक गरजा हे त्याला खूळ वाटतं, सगळी सुबत्ता मी देऊ करताना हे नखरे सुचतात, इतर काही अडचण नसणाऱ्या स्त्रीयांची ही नवी नाटकं असं वाटणारा सर्वसामान्य पुरुष. तो जे जसं वागला ते अगदीच सरळ मार्गाने कोणीही वागलं असतं तसंच. नंदिनी सगळं सांगू पहाते तेव्हा त्याची प्रखर प्रतिक्रिया हे त्याने तिच्याकडे एक मालकीची उपभोग्य वस्तू म्हणून पाहिले हेच सांगणारी. स्वत:चं पौरूषत्त्व सिद्ध करणं वगैरे फार मळलेल्या मार्गावरच्या प्रवासासारखं. अर्थात तो आहेच तसा. पण नंदिनी, ती मला आता पुन्हा विचारात टाकतेय. ही स्त्री मानसिक आंदोलनांचा, त्या अनुषंगाने येणाऱ्या एकटॆपणाचा इतका सखोल अभ्यास करू शकते. त्रयस्थ परिप्रेक्ष्याने स्वत:च्याच विचारांना तर्कसुसंगत मांडत त्यावर भाष्य करू शकते तिच्या प्रवासाला असं ठरलेलं वळण लागेल का? सहसा नाहीच लागणार अशी खात्री वाटते. साधारण चाळीशीच्या उंबरठ्यावरची नंदिनी. मात्र तिला मळलेल्या रुळलेल्या वळणांवर वळवावं असं का वाटलं असावं लेखकाला हा प्रश्न सतत छळू लागला मग. त्यातही नैतिकता, अनैतिकता, चूक-बरोबर या कुठल्याही कसोट्यांच्या पलीकडे जात मानवीय विचार केला तर जे घडले त्याला फार महत्त्व न देता पुढे जाऊन, ठाम असणारी नंदिनी मुळात वाटेचं निसरडं असणं सहजच टाळू शकेल हा विचार मनात वारंवार ठामपणे उमटत राहिला. मुळात जगण्याच्या धांदलीतून प्रगल्भतेचा कण कण उचलत मनापर्यंत पोहोचलेली ती मैत्रीच्या अर्थाचे पदर मनाशी आणि केवळ मनाशीच जोडेल हेच संयुक्तिक वाटत गेलं. पण ते तसं न होता, जे घडलं त्यावर तिने केलेली कारणमिमांसा किंवा तिला ते तितकसं महत्त्वाचंच न वाटणं, ते तिने अनेकोनेक मुद्द्यांमधून भास्करला पटवून देणं आणि भास्करने तिला पुन्हा जवळ करणं वगैरे सगळं पुरूषी मानसिकतेचं प्रतिनिधीत्त्व करणाऱ्या भास्करचं समुद्रासारखं विशाल होण्याची पुर्वतयारी वाटली या वाचनात. यापेक्षाही ही मैत्री निखळ, निरलस असती तरीही भास्कर असाच वागला असता काय ह्या प्रश्नाला माझ्या मनात उत्तर ’हो’ असं जेव्हा येतं तेव्हा नक्की काय खटकतय हे कोडं उलगडतं. पुस्तक वाचताना, आपलंसं करताना मी बोकीलांकडून तरी यापेक्षा जास्त काही अजून खोलवर विचार करू पहाणारं, विचार करायला उद्युक्त करणारं लिखाण वाचायला मिळावं अशी केलेली अपेक्षा.
एखाद्या पुनर्वाचनात पुस्तक जेव्हा नवाच विचार देतं तेव्हा नजर वळते ती स्वत:कडे. मधल्या काळात आपल्यात झालेल्या बदलांचा शोध घ्यावा अशी उत्सुकता दाटून येते. आपल्यात काय बदललय याचा अंदाज घ्यावा वाटताना जाणवला तो माझ्यात झालेला बदल. मधल्या काळात वाचलेलं पु शि रेगेंचं सावित्री, रेणु, मातृका वगैरे. आणि माझी  वयाच्या चाळीशीकडे होणारी वाटचाल, स्त्रीत्त्वाच्या डोळस पायवाटेवरचा एक महत्त्वाचा थांबा!
स्त्रीचं मन-एक कोडं असं सतत म्हटलं जातं, प्रत्यक्ष ब्रम्हदेवालाही न उलगडणारं वगैरे. एक स्त्री म्हणून स्वत:च्या मनाचा ठाव घेताना जाणवतात अनेक स्पष्ट तर अनेक धुसर कंगोरे. किती स्तर किती पोत, उलगडलेले अनेक पदर. स्त्रीकडे स्त्री म्हणून पहाताना, मैत्रीण, आई, बहीण, मुलगी अश्या अनेक नात्यांच्या चौकटीतून पहाताना आणि सरतेशेवटी सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एक ’माणूस’ म्हणून पहाताना दरवेळेस हाती लागत गेलं ते होतं काहीसं समान आणि बरचंसं वेगळं. स्त्री-पुरुष अश्या वेगळेपणाच्या एक पाऊल पुढे जात माणूसपणाच्या टप्प्यापर्यंत प्रवास करणाऱ्या, करू पहाणाऱ्या परिपूर्णतेच्या वाटेवरच्या ज्ञात अज्ञात कितीतरी. इमरोझच्या विचारातली अमृतासारखी एखादी ’संपूर्ण स्त्री’. सगळ्यांना न मिळणारी आणि अनेकांना न पेलणारी. ’अपूर्णतेच्या’ जोखडातल्या ’सोयीच्या’ सगळ्याजणी अवतीभोवती मोठ्या संख्येने दिसतात, परिस्थितीशी जुळवून घेत जगण्याच्या तडजोडी करणाऱ्या. समानता, परिवर्तन,मुक्ती, करियर, गुणांना वाव आणि त्यांची कदर अश्या कित्येक मुद्द्यांसाठी झगडणाऱ्या. समाजव्यवस्थेतल्या सकारात्मक बदलांनी सुखावणाऱ्या तरीही लढा न संपलेल्या. वयाची वीस ते पस्तीस ही वर्ष सरताना अपरिहार्य गतीमानतेमुळे स्वत:बद्दल विचार करायला मुळीच सवड मिळत नाही किंवा तशी फारशी आवश्यकताही भासत नाही. पस्तिशी ओलांडताना पुन्हा स्वत:शी गाठ पडू लागते. आवडीनिवडी, मतं व्यवस्थित उमजून त्यावर विचार करतायेण्य़ाजोगा प्रगल्भ टप्पा येत वाटचाल होते चाळीशीकडे. समंजस, जाणीवेचा काळ हा. एक नितांतसुंदर देखणं स्थैर्य देऊ शकणारी वेळ. आत्तापर्यंत व्यतीत केलेलं आयुष्य, कराव्या लागलेल्या तडजोडी याचा पूर्ण विचार आणि उर्वरित प्रवासाचं भान माणसाला येतं ते या थांब्यावर. हे स्त्री पुरुष अश्या भेदभावाशिवाय होतं खरं तर, तरीही विशेषत: स्त्रीयांबाबत तर हे फार प्रामुख्याने घडतं. संसार आटोपत येतो, करियरमधे एक स्थान मिळालेलं असतं आणि मुलंही मोठी होऊ लागलेली असतात. इथे त्यांची पावलं वळतात ती स्वत:कडे. ’स्व’च्या अस्तित्त्वाची एक नवी उमज येते, त्याचा अजून अर्थवाही शोध घ्यावा वाटतो. ती हे सगळं तिला काही कमतरता आहे म्हणून करते अश्यातला भाग नसून तिच्या मानसिकतेतल्या एका परिवर्तनाची ही नांदी वाटते. भौतिकतेकडून आत्मिक अस्तित्त्वाचं भान येण्याची ही वेळ. प्रत्येकीबाबत याची तीव्रता वेगवेगळी पण जाणीवा विस्तारताना शारीरिक बदलांसहित मानसिक जागृतीही सहसा होत जाते.
काय हवं असतं हिला नक्की? नेमकं, अगदी थेटपणाने? काय इच्छा? काय अपेक्षा? काय जिरलय? काय उरलय? ही नव्याने चढलीये ही झळाळी कसली? नव्याने लिहीतेय ती सेल्फ रिस्पेक्टची व्याख्या आता इतर कोणाला नाही तर स्वत:लाच सांगतेय. एका चौकटीतून बाहेर पडतेय खरी पण ते दूसरीत जाण्यासाठी नक्कीच नाही. किंबहुना चौकटीतलं जगणं नाकारतेय ही आता. स्वत:च्या जवळ येणारी वाट. तिच्याकडे परतणाऱ्या वाटेवर रमतगमत रेंगाळतीये आठवणींशी, अनुभवांशी, स्वत:ला स्वत:त मुरवत, ’स्व’च्या स्वातंत्र्याची लज्जत अनुभवतेय ’ती’.
मित्र-मैत्रीणी असा भेदाभेद न उरता “मैत्री” होऊ शकण्याचा हा काळ. मैत्रीणी जास्त जवळच्या वाटू लागतात त्या इथेच. अन्य कोणी आपला स्वीकार करण्यापेक्षा स्वत: स्वत:चा संपूर्ण स्वीकार करावासा वाटतो. समंजसपणे स्वत:ची वाटचाल आखणे, घर, करियर, मुलं यांचा प्राधान्यक्रम आणि त्यात स्वत:लाही जरा वेळ द्यावा वाटण्याचा हा काळ. मन भरून श्वास घेत स्वत:च्या अस्तित्त्वाची स्वत:लाच ग्वाही द्यावी, सुंठ वेलदोड्याचा चहा कधीतरी केवळ स्वत:साठी करावा अशी स्वत:शी मैत्री होते या टप्प्यावर. आयुष्यातल्या भल्याबुऱ्या अनुभवांतून, टक्क्याटोणप्यांतून, वाचनातून ती घडत येते आणि या वाटचालीतून आलेले शहाणपण तिचे दिशादर्शक ठरते. अपेक्षांचा ताळेबंद नीटसा मांडत अपूर्णतेचं कुब्जेसारखं ओझं समर्थपणे स्वबळावर झुगारून देताना तर इथे तिला कृष्णाची गरज भासत नाही, तिच्यातल्या सामर्थ्याशी तिची एव्हाना ओळख झालेली असते.
इथे हा सखा आणि मित्र असलेला कृष्ण विचारात आला आणि त्या निळाईपाठॊपाठ समुद्र पुन्हा आठवलं. “मनाच्या गरजा बदलतात अरे” भास्करला समजावून सांगणारी नंदिनी पुन्हा आठवली. वाटलं, पुढल्या एखाद्या वाचनात ही निरिक्षणं जरा बदलतीलही कदाचित. डोळ्यातल्या भरल्या समुद्राची पापणी स्त्रीत्त्वाच्या जात्याच कणवेने उंचावताना भास्करकडे ममत्त्वाने पहाता येईलही, कोण जाणे!! सध्यातरी एका पुस्तकातल्या एका स्त्री व्यक्तीरेखेच्या अंगाने विचार करू पहाताना सुरू झालेली विचारश्रृंखला ही. यातली शेवटची निर्णायक कडी काय असावी असं वाटताना पुन्हा नंदिनीशी मैत्री करावी वाटली. मग जाणवलं वयाच्या एका वळणावर स्त्री जेव्हा स्वत:ची व्यक्तीरेखा स्वत: चितारायला घेते, आपल्यालाही हा ’संपूर्ण’ अधिकार आहे अशी जागृत होते तेव्हा स्त्रीत्त्वाच्याही पलीकडे जात ’माणूस’ होते, निसरड्या दगडांपाशी न रेंगाळता नितळ खळाळत पूढे निघते आणि तरीही केवळ समुद्राला जाऊन मिळणारी नदी न उरता अथांग, असीम आणि ब्रम्हदेवालाही कोड्यात टाकणाऱ्या आपल्या अस्तित्त्वाच्या पूर्ण क्षमतांसह समुद्र होत जाते!!

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…