हमें रास्ते फिर बुलाने लगे:

दरियाओं की नज़्र हुए
धीरे धीरे सब तैराक

काही शेर स्तब्ध करतात, हा त्यातलाच एक. वाटतं, हे शब्द लिहिण्यापूर्वी नेमकं कोण आठवलं असावं या शायरला. की हे त्याच्या स्वत:च्या अनुभवातून आलेलं शहाणपण… प्रवाहाच्या विरुद्ध पोहून दमल्या थकल्यानंतर किंवा त्या एकूणच प्रयत्नांचा फोलपणा जाणवून केव्हातरी याने स्वत:ला प्रवाहात सोडून दिलय. तिथे फार काही करावे लागत नाही… प्रवाह नेतो ओढत ढकलत. पण मग मी थांबते त्या ’धीरे धीरे’ शब्दावर. दरियाओं की नज़्र होण्याची ही क्रिया आपल्या गतीने झालीये. प्रत्येकासाठी हा काळ वेगळा. टिकून रहाण्यातली उर्मी आणि लढा देण्याची प्रवृत्ती, आजुबाजूची परिस्थिती प्रत्येकाचीच वेगळी. त्यामुळे प्रवाहात स्वत:ला अर्पण करणं, झोकून देणं ’धीरे धीरे’ होतं पण पोहणाऱ्या सगळ्यांचंच हे होतं असं म्हणणं एकतर निराशेतूनही येऊ शकतं किंवा मग खूप काही उमगल्यानंतरही.

कहा था तुम से कि ये रास्ता भी ठीक नहीं
कभी तो क़ाफ़िले वालों की बात रख लेते

इथेही पुन्हा तीच भावना समोर येते. कोणीतरी रूळलेल्या वाटेवरून जाण्याचा किंवा एखादी वाट टाळण्याचा दिलेला सल्ला, पण तो सल्ला दिलाय ते आहेत ’क़ाफ़िल्याचे’ सदस्य. म्हणजे पुन्हा प्रवाह, झुंड, काफिला. खरंतर, स्वप्न- ख़्वाब आणि उर्दू शायरी असा विचार करत होते. नजरेखालून गेलेली ओळखीची शायरी आठवत असताना अनवट वाटेवरचे काही शेर समोर आले आणि ते होते ’आशुफ़्ता चंगेज़ी’ नामक शायरचे. फारसा परिचय नसला तरी या शायरबाबत ऐकले होते की अचानक नाहीसा झालाय हा. हा असा पुन्हा माझ्या भेटीला आला आणि जणू सांगत गेला प्रवास त्याचा. ’समझ में कुछ नहीं आता समुंदर जब बुलाता है, किसी साहिल का कोई मशवरा अच्छा नहीं लगता’… असे एक एक शेर वाचत गेले आणि जाणवला विचारांचा एक प्रवास. मनात येणाऱ्या विचारांच्या गर्दीने लिखाणात शोधलेली मोकळं होण्याची वाट… ही वाटच केव्हातरी मंजिल होत जाते तेव्हा शेर उमटतो, “दूर तक फैला समुंदर मुझ पे साहिल हो गया, लौट कर जाना यहाँ से और मुश्किल हो गया.”

“घर की हद में सहरा है, आगे दरिया बहता है”… हा शायर सहज लिहीतो आणि मी पुन्हा विचारात पडते. घरात चौकटीत वाळवंट भासतेय आणि बाहेर मात्र दरिया असा शब्दश: अर्थ व्यक्त करताना नेमकी हीच शब्दांची मांडणी कराविशी वाटलेला शायर कोणकोणत्या प्रसंगांचा विचार करत असावा असा प्रश्न पडतो. आणि तेव्हा आपल्याही अवतीभोवती बंद दारांमागे किती जणांची नेमकी हीच व्यथा आहे ते प्रकर्षाने जाणवून जाते. अर्थात हे इतक्यावर थांबत नाहीच म्हणा,

उड़ने वाला पंछी क्यूँ
पँख समेटे बैठा है

या शेरपाशी आता मी कितीतरी वेळ थांबते. नाईलाजाने किंवा स्वेच्छेने पंख समेटून बसलेला तो पक्षी आणि त्याच्या घरट्यात त्याला रूक्ष कोरडं वाळवंट वाटल्याचा विचार येणं, मला पुढे जाताच येत नाही काही काळ. “हवाएँ तेज़ थीं ये तो फ़क़त बहाने थे, सफ़ीने यूँ भी किनारे पे कब लगाने थे”… मला मुळात परतून यायचंच नाही, माझ्या नावेला किनारा गाठायचाच नाही असा हट्टीपणा कुठेतरी अलगद डोकावतोही.

हम अपने शानों पे फिरते हैं क़त्ल-गाह लिए
ख़ुद अपने क़त्ल की साज़िश हमारा विर्सा है

स्वत:च्या खांद्यांवर (शानों पे) स्वत:चा मृत्यु घेऊन फिरणे हा माझा वारसा आहे असंही म्हणणारा हा शायर जेव्हा ’दुश्वारियाँ कुछ और ज़ियादा ही बढ़ गईं, घर से चले तो राह में इतने शजर मिले” हे लिहीतो तेव्हा मात्र परित्याग करून निघालेल्या त्याच्या वाटेवरही त्याच्याकडे टिकून असलेली माणूसपणाची ही लोभस किनार सुखाचा एक श्वास माझ्या मनापर्यंत वाहून नेते. औदासिन्य एकदा नव्हे तर अनेकदा डोकावतं या लिखाणात. काही हळवे, प्रेमभावनेच्या कडेने जाणारे शेर आलेही वाचनात पण मुख्यत्त्वाने लिखाणावर प्रभाव विरक्तीचाच. खंत डोकावते ठायी ठायी पण ती सादर होते ती मात्र त्रयस्थ स्विकाराने, केवळ नमुद व्हावी इतकीच… गहिरा आक्रोश ती कुठेही करत नाही. “सुना है आगे कहीं सम्तें बाँटी जाती हैं, तुम अपनी राह चुनो साथ चल न पाएँगे”… वाटेवर दिशा ठरवावी लागेल तेव्हा तू तुझ्या वाटेने जा असं हा शायर आपल्या साथीदारालाही म्हणू शकतो.

इल्ज़ाम लगाता है यही हम पे ज़माना
तस्वीर बनाते हैं किसी और जहाँ की

या लोकात राहून दूर कुठल्यातरी सृष्टीचं स्वप्न डोळ्यात साठवू पहाणाऱ्या सगळ्यांच्याच नजरेला अनेक प्रश्न कायमच विचारले गेले आहेत आणि जातील. आणि हा माणूस त्यासगळ्याच्या पलीकडे काय म्हणतो,

बहुत ख़ुशी हुई तरकश के ख़ाली होने पर
ज़रा जो ग़ौर किया तीर सब कमान में थे

बाणांचा भाता रिकामा झाला आहे म्हणून मी सुखावलो पण प्रत्यक्षात ते भात्यातले बाण तिथेच होते. हे रसायन किती गंभीर आहे हे जाणवत जातं मग मला. ही वाट कुठली, किती गहन… मी थांबवते इथे हा विचार आणि वाचनही…

घरदार मागे टाकून पुढे पहाणारा हा शायर पुढे मग म्हणतो,

घर के अंदर जाने के
और कई दरवाजे है

हे घर म्हणजे, चार भिंतींनी बंद होत वाळवंट वाटणारं घर, जिथे पंख पसरण्याचं स्वातंत्र्य नाही…”शाम से ही घरों में पड़ीं कुंडियाँ, चाँद इस शहर में क्यूँ निकलता नहीं” असं हे घर आहे का? …नक्कीच नसावं. मग जाणवतं स्पष्ट अगदी की आता हा माणूस घराच्या बंदिस्त चौकटीच्या पलीकडे पहातोय… त्याच्या नजरेने आता क्षितीजाचाही टप्पा ओलांडलाय. हे आहे ज्ञानदेवांच्या ’हे विश्वची माझे घर’ मधलं स्वातंत्र्याची हवा रंध्रारंध्राला देऊ शकणारं घर. “घर के अंदर जाने के, और कई दरवाजे है” शेर अर्थ पुन्हा पुन्हा सांगतो, विचार आता चार भिंती ओलांडून व्यापक होत जातो तेव्हा तो स्वत:च्याच अंगभूत तेजाने लख्खकन चमकत मनात उतरतो आणि तिथेच कायमचा थांबतो !!

Advertisements

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!

हाजत-ए-रफ़ू:


महाराष्ट्र टाईम्स, 31.05.2018
(सुख़न – 22)

‘मुसहफ़ी’ हम तो ये समझे थे कि होगा कोई ज़ख़्म
तेरे दिल में तो बहुत काम रफ़ू का निकला

हा शेर ऐकला तेव्हा पहिल्यांदा तर या कल्पनेच्या वेगळेपणाने एक हसू उमटलं चेहेऱ्यावर. जसजशी ओळख झाली तसा मनात पक्कं ठाण मांडून बसला मग शेर. विदीर्ण होत, धक्के, निराशा पचवत अनंत जखमांची साक्ष झालेले हृदय. या जखमांचे व्रण नाहीत म्हणजे त्या भरून न येणाऱ्या आहेत. केव्हातरी स्वत:साठी वेळ दिला गेलाय, गत आयुष्याचं पुनरावलोकन केलं जातय. जखमांचा, खपल्यांचा ताळेबंद मांडला जाताना जाणवताहेत आपल्या मनाने सोसलेले आघात. ’बिटवीन द लाईन्स’ वाचावं तेव्हा हा शेर अर्थाची अनेक दालनं उघडत जातो.

मक्ता- गज़लेतला शेवटचा शेर, शायरचं नाव असलेला. एका गज़लेतला हा मक्ता, शायर स्वत:ला संबोधून एक विचार मांडतोय, की बाबा रे तुझ्या दु:खाचं मूळ शोधायला जाता वाटलं एखादा गहिरा घाव असेल पण इथे तर बरंच काही उसवलय किंबहुना फाटलय. त्याशिवाय का ’रफू’ करायचा विचार आला. किती वेळा मी येते इथे आणि बघते हा शब्द, ’रफू’. आपल्या विलक्षण गोडव्यासाठी प्रसिद्ध असलेली उर्दू. एक एक शब्द नजाकतीने आपल्या अदबशीर अंगभूत सौंदर्यासह पेश करणारी उर्दू. त्यातला हा शब्द, चपखल बसणारा खरं तर, इतर अनेक शब्दांसारखा मराठीतही त्याच अर्थाने उमटणारा. केलेले रफू दुरून पहाता नजरेआड होईलही पण जवळून पहाताना स्वत:चं अस्तित्त्व प्रकट करणारं. त्यात हे ’दिल’ तर सगळ्यात जवळचं यावर कितीही रफू केले तरी भळभळत्या जखमांची खूण उरणारच. आपल्याच संवेदनशीलतेचे उसवलेले धागेदोरे घेत जाणीवेच्या सुईत ते ओवत स्वत:लाच करावे लागणार हे काम.

एखाद्या संध्याकाळी ग्रॅटिट्यूड नावाच्या भावनेनं मन भरून यावं, विचारांची रास स्वत:समोर ओतून ती निवडत बसावी तेव्हा अचानक पुन्हा या रफू शब्दाने समोर यावं, ’तेरे दिल में तो बहुत काम रफू का निकला’. मुसहफ़ी, मीरचा समकालीन शायर. शतकानूशतके जे टिकून आहे, जे बदलत्या संदर्भाची वाट सहज शोधते असे या सगळ्यांचे लिखाण. मनाला थक्क करून टाकणारी भावभावनांची सांगड घालणारी ही शायरीची वाट. या वाटेवर आनंदाचं भरभरून दान सहज मिळत जावं. भरून आलेलं मन आणि संध्याकाळच्या हुरहुरत्या क्षणी आता ग़ालिब नावाच्या दैवताने साद घालावी. “हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है, तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है “…आकाशाच्या बदलत्या रंगांच्या साक्षीनं, वाऱ्याच्या लहरीवर जगजीतच्या धीरगंभीर आवाजातला हा शेर मनात उमटावा. तो दरबार, हातातला कोरा कागद आणि शेर सादर करणारा ग़ालिब नावाचा अवलिया नजरेसमोर येत जावा.

चिपक रहा है बदन पर लहू से पैराहन
हमारे जैब को अब हाजत-ए-रफ़ू क्या है ?

हाजत-ए-रफ़ू (रफू करण्याची गरज). “जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा, कुरेदते हो जो अब राख जुस्तजू क्या है ” म्हणणारी ही गज़ल, रफू शब्दाचा पुन्हा एकवार सामोरा आलेला उल्लेख. इथेही पुन्हा अर्थाचा भव्य पट दिसू लागतो. ग़ालिब त्याच्या विलक्षण अंदाज-ए-बयाँला अनुसरून सहज हे म्हणतो तेव्हा त्या आगीची धग मनाला लपेटून न जाते तर नवल. आयुष्यातली अनेक संकट अशी पेलणारा हा माणूस शब्दांचा आणि व्यक्त अव्यक्त भावनांचा किती मोठा खजिना मागे ठेवून गेलाय हे जाणवलं की आपल्या श्रीमंतीची जाणीव होते. मुसहफ़ीच्या रफ़ू शब्दाने सुरू झालेला विचारांचा प्रवास, ग़ालिबच्या ’हाजत-ए-रफू’च्या वाटेवर मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने होत जातो.

रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल
जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है?

आपल्या डोळ्यात साठलेला कृतज्ञतेचा अश्रू किनाऱ्याशी दाटत येतो आणि भरल्या मनाने मनोमन एक नमस्कार त्या क्षणाच्या अस्तित्त्वाप्रती रुजू होतो!!

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…

ज़ब्त तहज़ीब है:

महाराष्ट्र टाईम्स, 03.05.2018
(सुख़न – 18)

उर्दू भाषा आणि त्यातले विलक्षण गोडवा असलेले शब्द यांच्या प्रेमात वारंवार पडायला होतं. एखादी गजल, एखादा शेर वाचताना, समजून घेताना एखाद्या शब्दापाशी नजर अडते आणि मग तो शब्द त्याच्या अर्थाच्या अनेक छटांसह कायमस्वरूपी मनात वस्तीला येतो. ’ज़ब्त’ हा अश्याच शब्दांपैकी एक शब्द. सेल्फ कंट्रोल, स्वत:वरचा ताबा, संयम असे त्याचे शब्दकोषातले अर्थ. या ज़ब्तची अनेक शायरांनी वेळोवेळी व्यक्त केलेली रूपं पहाताना मात्र त्याची असीम व्याप्ती जाणवते. मुळात ’संयम’ शब्दाभोवती एक शांत वलय आहे. याच पठडीतला ’ज़ब्त’.

ज़ब्त कर सकते थे आख़िर ज़ब्त हम करते रहे
काम था जिन का सितम करना सितम करते रहे

स्वनियंत्रण न करणारे तसेच वागत जातील आणि संयमी व्यक्तीकडून संयमाचीच अपेक्षा केली जाईल हे जरी सत्य असले तरी संयमाची गोडी चाखलेली व्यक्ती सहसा तो गमावत नाही हे ही सत्यच. “जो नालों की कभी वहशत ने ठानी, पुकारा ज़ब्त बस ख़ामोश ख़ामोश,” अन्यायाविरूद्ध, भितीविरूद्ध तक्रार करावी असे ठरवतानाही माझ्यातला संयम जागृत होता आणि ’ख़ामोश ख़ामोश’ या त्याच्या हाका मला ऐकू येत होत्या, यातल्या ’ज़ब्त’चं वळण हे सकारात्मक आहे.
भावभावनांच्या पसाऱ्यात न अडकता संयमाची कास धरणं सोपं नाही. तत्त्वज्ञानाची वाट चाललेला हा ज़ब्त, अन्याय सहन करण्याचं बळ सहज देत जातो. वरकरणी सोप्या या शब्दाचा अर्थ मात्र किती गहिरा आणि तसेच वळतात मग हा शब्द ल्यायलेले शेर.

“ठहरे पानी में फेंक कर पत्थर, अपने साए को तू न रुस्वा कर”, शायर स्वत:लाच सावध करतो. प्रतिमेला तडा जाऊ देऊ नकोस, स्वभावाची एक जडणघडण जाणीवपूर्वक घडवली आहे ती सहसा मोडू नये असं काहीसं. अर्थात हा संयमाचा बांध परिस्थितीच्या रेट्यापुढे कधी हार पत्करतो आणि भावनांच्या अलोट लाटा मन व्यापून उरतात. त्यांचे प्रतिसाद मग माणसांच्या डोळ्यातून वहातात किंवा स्वभावात उमटतात. “आज ‘मजरूह’ ज़ब्त कर न सका, क्या करे जब कि जान जाने लगे “, सहनशक्तीला आव्हान मिळते तेव्हा एखाद्या हळव्या कातर क्षणी ’ज़ब्त’ची साथ सुटते आणि भावनांच्या त्या उद्रेकाचं प्रतिबिंबही शायरी घेऊन येते.

ज़ब्त का शीशा चटख़ा होगा
याद ने कंकर फेंका होगा

संयम ही एकुणच आयुष्याचं यश ठरवणारी बाब ’मोहब्बत’ नावाच्या किनाऱ्याला तर बराच काळ रेंगाळते, “ज़ब्त तहज़ीब है मोहब्बत की, वो समझते हैं बे-ज़बान हूँ मैं” हा एक शेर किंवा “ज़ब्त देखो उधर निगाह न की, मर गए मरते मरते आह न की”… इथे ’ज़ब्त’ची वेगवेगळी रूपं प्रत्ययास येत जातात. परवीन शाकिर मात्र तिच्या कमाल हळव्या अंदाजात लिहून जाते,

कमाल-ए-ज़ब्त को ख़ुद भी तो आज़माऊँगी
मैं अपने हाथ से उस की दुल्हन सजाऊँगी

“दिल चोट सहे और उफ़ न करे ये ज़ब्त की मंज़िल है लेकिन, साग़र टूटे आवाज़ न हो ऐसा तो बहुत कम होता है” हा शेर किंवा “हम ज़ब्त की हदों से गुज़र भी नहीं गए, ज़िंदा अगर नहीं हैं तो मर भी नहीं गए “, इथला वेदनेचा प्रामाणिक स्वर मनात उतरत जातो.

शेरोशायरीच्या वाटेवर ही ’ज़ब्त’ नावाची दिवली घेऊन निघाले तेव्हा वाट अनेक कोपऱ्यांवर उजळली आणि मनांच्या अनेक तळ्यांमधे उतरलेलं या शब्दाचं अर्थवाही प्रतिबिंब पहायला मिळालं. भावनांच्या प्रांगणातले सूक्ष्म पदर आपल्या लेखणीतून उतरवणाऱ्या फिराकच्या लेखणीतून हा शब्द येतो तेव्हा तो खास फिराकच्याच शैलीतून येतो. “आप-बीती कहो कि जग-बीती, हर कहानी मिरी कहानी है”, म्हणताना पुढे मग फिराक लिहीतात:

ज़ब्त कीजे तो दिल है अँगारा
और अगर रोइए तो पानी है !!

कॅलिडोस्कोप:

महाराष्ट्र टाईम्स, 26.04.2018
(सुख़न – 17)

पुर-सुकूँ लगती है कितनी झील के पानी पे बत
पैरों की बे-ताबियाँ पानी के अंदर देखिए

मनाजवळचे शेर सांगा असं काही असेल तर आठवणाऱ्या यादीत हा शेर अग्रक्रमावर असणार हे नक्की. झील, त्यातलं पाणी, पाण्यावरचे तरंग आणि पाण्यावर विहरत अलगद संथ लयीने पुढे सरकणारे ‘बत’ नजरेसमोर येते आणि त्याचवेळेस पृष्ठभागाखाली पाण्यात असणारे वल्ह्यासारखे कमाल वेगाने हलते त्याचे पाय. पुर-सुकूँ हा शब्दच इतका विलक्षण मोहक आहे की मुळात त्याच्यापाशीच बराच वेळ मन रेंगाळते. सुकूँ- स्थैर्य, शांतता. याचीही पुढली पायरी पुर-सुकूँ. हा शब्द स्वत:तच एक खोल गहिरी शांतता सामावलेला आहे. शब्दश: प्रकटणाऱ्या अर्थाच्या पुढे मन निघते तेव्हा समोर येते या दोन ओळींमधे खोलवर दडलेले तत्त्वज्ञान, प्रत्येकाच्या आयुष्याशी सहज जोडला जाणारा अर्थाचा प्रवाह. वरकरणी स्थिर भासणारी माणसं आणि जगण्याच्या लढ्यातला प्रत्येकाचा तगमगता संघर्ष. भवसागर संसार नावाच्या झीलच्या पाण्यातले बेताब पैर.

वैयक्तिक पातळीवरून पुढे निघतो शेर तेव्हा भौतिकतेच्या विळख्यात अडकलेल्या एकूण समाजाबद्दल बोलू पहातो. तिथेही पुन्हा तेच. वरवर शांतता आणि अंतर्गत कोलाहलाने भरलेले भारलेले जीवन. “ब-ज़ाहिर पुर-सुकूँ है सारी बस्ती, मगर अंदर से हंगामा बहुत है” शब्द वेगळे पण भावना तीच, अगदी तशीच.

पुर-सुकूँ आप का चेहरा ये चमकती आँखें
आप भी शहर में लगता है नए हैं अब तक

हे शहर म्हणजे जीवनप्रवाह. हा उलगडत नाही तोवर, आधार असतो तोवर नजरेत असतो की ठामपणा. मग मात्र अडकतो माणूस ’कश्मकश’मधे. पुर-सुकूँ बद्दलचा विचार कश्मकशच्या थांब्यावरूनच फिरून परत येतो. “इरादे बाँधता हूँ सोचता हूँ छोड देता हूँ, कहीं ऐसा न हो जाए कहीं वैसा न हो जाए”. द्वंद्वाच्या या प्रवासात नाव डोलायला लागते, पावलं कधी स्व मुळे कधी परिस्थितीमुळे दोलायमान होतात. क्षणभंगुरता, अस्थिरता घेरून येतेच पदोपदी. पिंजऱ्यात कैद पक्ष्यासारखे अस्तित्त्व अडकून पडते,

फड़कूँ तो सर फटे है न फड़कूँ तो जी घटे
तंग इस क़दर दिया मुझे सय्याद ने क़फ़स

क़फ़स(तुरुंग) देखील असा की ज्यात रहाणेही शक्य नाही आणि ज्यातून सुटकाही नाही. विवंचनेच्या फेऱ्यात अडकणं होत जातं. “ज़ब्त करता हूँ घुटता है क़फ़स में मिरा दम, आह करता हूँ तो सय्याद ख़फ़ा होता है”. ज़ब्तचा (स्वत:वर ताबा) प्रयत्न करताना या तुरूंगात माझा जीव गुदमरतो आणि तक्रार केली तर ऐकायला कोणी नाही अशी काहीशी अवस्था होते.

सुकून-ए-दिल जहान-ए-बेश-ओ-कम में ढूँढने वाले
यहाँ हर चीज़ मिलती है सुकून-ए-दिल नहीं मिलता

या मायाबाजारात सगळं काही मिळेल पण शांतता, समाधान नाही मिळणार. एक एक धडा मिळत जातो. “तंग आ चुके हैं कशमकश-ए-ज़िंदगी से हम, ठुकरा न दें जहाँ को कहीं बे-दिली से हम” साहिर म्हणतो. हा माझ्यामते परिवर्तनाचा बिंदू असावा. जाणीवेचा क्षण. आयुष्याला नाकारून आयुष्य जगता येत नाही. या टप्प्याला पार करून, तावून सुलाखून निघताना पुन्हा वाट सापडते ती सुकूनकडे नेणारी असते. आणि यावेळेस मिळणाऱ्या शांत समाधानाची चव आगळी असते.

सुरूवातीचा शेर पुन्हा येतो नजरेसमोर. यावेळेस दूसरी ओळ आधी उमटते मनात, ती सांगते, ’असू देत की कितीही गोंधळ तुमच्या आयुष्यात. अनेक लढे देतही असाल तुम्ही वैयक्तिक जीवनात मात्र त्याचं प्रतिबिंब चेहेऱ्यावर न उमटू देणं, विचलित न होणं हीदेखील एक साधना आहे”. समुद्राच्या आत उलथापालथ तरी सतह शांत. शब्दांचे कॅलिडोस्कोप आणि अर्थाचे रंग, पुर-सुकूँ- असीम शांततेचे हे क्षण जगण्याचं बळ देत जातात!!