जोडशिंपली:


दैनिक पुण्यनगरी, 16.03.2019
(कतरा कतरा जिंदगी)

“मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ”… पडद्यावर दिसणारी हिरव्या वाटेतून मार्ग काढणारी ट्रेन आणि अत्यंत भावगर्भ असे शब्द आपल्यापर्यंत वाहून आणणारा शुभा मुद्गलचा संयमित असा गहिरा दैवी स्वर. मथुरेचा नगरपती पुन्हा गोकुळाकडे निघालेला आहे. राजदंड त्यागलाय, डोक्यावरचा ताज उतरवून ठेवत रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरी सारथ्याला बोलावून हा निघालाय. गोकुळ सोडून निघताना राधेकडे बासरी देत तिने माथ्यावर ठेवलेलं मोरपीस घेऊन पुढल्या वाटेला निघालेला हा कान्हा आज पुन्हा मागे वळून पहातोय… राधेच्या आठवणीने मन भरून आलेला तो. त्याची पावलं निघालीत ती गोकुळाच्या वाटेवर. ऋतुपर्णो घोषच्या “रेनकोट” चित्रपटाची सुरूवात ही. अर्थाने काठोकाठ भरलेले स्वत: ऋतुपर्णोच्या लेखणीतून उतरलेले संवेदनशीलतेने भारलेले प्रवाही शब्द.

रेनकोट हा ऋतुपर्णो घोषचा अप्रतिम चित्रपट. मुळात ऋतुपर्णो म्हणजे तरल संवेदनशीलता. विषयाची मांडणी करताना केलेली अत्यंत बारकाईची कलाकुसर. अतिशय सहज साकारणारं भावभावनांचं अत्यंत मनोज्ञ चित्र. एखाद्या भावनेचं धूसर अस्तित्त्व जाणवावं पण तिच्यापर्यंत पोहोचण्याची वाट हाती लागू नये असं ह्या दिग्दर्शकाचं होत नाही. मानवी मनाच्या प्रांतात अनवट वाटांवरही लीलया पोहोचण्याचं सामर्थ्य ह्या जादूगाराकडे होतं. द लास्ट लियर, चोखेर बाली, मेमरीज इन मार्च असे त्याचे चित्रपट पाहून संपतात तेव्हा आपल्यात काहीतरी अलवार बदलून जातं. संवेदनशीलतेच्या रोपाला कोवळी नवी पालवी फूटलेली असते. ह्याची भेट होण्याआधीचे आपण आणि नंतरचे आपण ह्यात सूक्ष्म काहीसं बदलून टाकण्याची क्षमता असलेला, चित्रपट जगणारा ऋतुपर्णो. आपल्या मनात हे विचार येत असताना गाणं एव्हाना पुढे सरकलेलं असतं, राधेच्या विरहवेदनेने व्याकुळ मथुरेचा तो नगरपती गोकुळात आहे आता.

यमुनेचा तट एकाकी आहे. पूर्वीसारखी गोपिकांची लगबग तिथे नाही. मंद मृदुल पवन वाहतो आहे. क्षण क्षण आठवणींनी व्यापून उरताना, हृदयात आठव दाटून येताना कान्हा आज एकटा आहे. राधा अनयाच्या घरी आहे. ऋतुपर्णोची लेखणी लिहिते,

तुम्हरी प्रिया अब पुरी घरवाली
तुम्हरी राधा अब पुरी घरवाली

विरहाचे अश्रू पुसून टाकत ती तिच्या संसारात रमलीये आणि अश्यावेळी तू परत आलास कान्हा, “का त्या जीवाला पुन्हा दु:ख देणार आहेस? मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ?” ह्या प्रश्नापाशी येत गीत पडद्यावर संपत जातं. माझ्या मनात मात्र सांधेबदल होत हळूहळू प्लॅटफॉर्मवर येत थांबणारी इजाजत मधली ट्रेन डोकावून जाते. अनेकवर्षांनी भेटणारे महेन आणि सुधा इथे माझ्यासोबत येतात. गुलजारांची हळवी प्रगल्भ कथा पुन्हा मनात डोकावत तिचं अस्तित्त्व दर्शवत असताना मनाचा ताबा पुन्हा ऋतुपर्ण घेत जातो. स्त्रीयांच्या मनाचे, सौंदर्याचे, अस्मितेचे, भावनांचे, घुसमटीचे, त्यांच्या समाजातल्या स्थानाविषयीचे अत्यंत संयत केलेले चित्रण हे ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांचे ठळक विशेष. त्यातलाच एक “रेनकोट”. काळाचा मधला तुकडा ओलांडून पुन्हा भेटणारे दोघं, अजय देवगण आणि ऐश्वर्या, मन्नू आणि नीरु. कोलकता हे केवळ एक स्थळ न उरता ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांमधलं महत्त्वाचं पात्र, ते तसं इथेही जाणवत जातं सतत. बाहेर पडणारा पाऊस आणि आठवणींनी चिंब मनं. रेनकोट पडद्यावर संपला तरी ओलावलेल्या मनात खोलवर रूजून बहरतो.

पुन्हा राधेकडे जाणारा कृष्ण. संसारात रमलेली राधा. राधा-कृष्ण आणि अनय, ह्यांचा विचार मनात हलकेच उतरतो तेव्हा आठवते अरूणाताईंची राधा. कृष्णाचा किनारा शोधत आयुष्याच्या अखेरच्या प्रहरी सरत्या सांजेला द्वारकेत त्याला भेटायला आलेली राधा. काही प्रश्न तिच्या लाडक्या श्रीरंगाला विचारायला, त्याचा निरोप घ्यायला आलेली काहीशी थकली भागली राधा. द्वारकेचा समुद्र, खारा मिरमिरता वारा, पौर्णिमेचा चंद्र साक्ष होतोय राधेच्या संवादाचा. कितीतरी उमजून येतय राधेला आणि कृष्णालाही. राधेला एक स्त्री म्हणून कृष्णाची सखी असलेल्या द्रौपदीची अगदी आतून असलेली ओळख साक्षात कृष्णाला नवी. “अनयाचं प्रेम वास्तव आणि कृष्णाचं दाट निळं प्रेम हे ही वास्तवच. आपलं अस्तित्त्व हेच ह्या प्रेमाचं मिरवणं” ह्या जाणीवेपर्यंत आलेली राधा. कृष्णेच्या मदतीला वेळीच का नाही रे धावलास असं अधिकारवाणीने विचारणारी राधा… राधेची किती रूपं. प्रेमाचं प्रतीक राधा!!

उत्तररात्रही कललीये आता. क्षितीज आता नवे रंग पांघरणार. कृष्ण परत निघालाय आणि राधेने समुद्राच्या वाळूतून टिपून एक भेट दिलीये त्याच्या हातात. गुलाबी छटेची जोडशिंपली. मोरपीस देणाऱ्या राधेने आयुष्याचं मर्म पुन्हा कान्ह्याला दिले आहे. तो परत फिरलाय द्वारकेकडे. राधा तिथेच त्या समुद्राच्या काठी… रेनकोटमधल्या मन्नूला आता त्याच्या नीरूने त्याला दिलेला तिच्याकडे असलेला एकमेव सोन्याचा दागिना सापडतोय. राधेनी इथेही भेट दिलीये कृष्णाला. साऱ्या आयुष्याचं दान सहज देऊन टाकणारी “राधा” आणि तिला लाभलेलं विरहाचं दान. काही कोड्यांची उकल होत नाही, काही वेदना चिरंतनाचं वलय घेऊन येतात.

भरून आलेल्या मनाला एखादा हलकासा धक्का लागतो तेव्हा त्या कलाकृतींच्या वाटेने झरझर वाहतात. ऋतुपर्णो, गुलजार आणि अरुणाताई एकत्रच आठवतात. शाश्वताचा अर्थ असा उलगडत असताना मनाच्या पटलावर इजाजतमधला शशी कपुर नावाचा अनय त्याचं ते सारं उमजून येणारं नितळ निर्मळ चिरविलक्षण हलकसं विश्वासपूर्ण हसू चेहेऱ्यावर ठेवत पुढे निघतोय….मला पुन्हा दिसत जाते प्रेमाच्या, विरहाच्या, हुरहुरीच्या अर्थांच्या किती कोनातून लकाकणारे मोती स्वत:त दडवून ठेवलेली ती अनमोल जोडशिंपली. काळाची एक जोडशिंपली.. त्या जोडशिंपलीच्या स्पर्शाचं मोरपिशी फुलपाखरू माझ्या हातावर येऊन विसावतं ते कायमस्वरूपी!!

Advertisements

समुद्र:

मिलिंद बोकीलांचं ’समुद्र’ वाचताना मला वाटायचं की नंदिनीचा, एका स्त्रीच्या मनाचा अत्यंत खोलवर प्रगल्भ अदमास घेत उतरलय हे पात्र लेखणीतून. बोकीलांची इतर अनेक पुस्तकं ही गोष्ट अगदी परिपूर्णतेने करतात. एकम् असो की रण/दुर्ग, स्त्रीयांच्या मनातली स्पंदनं जेव्हा या कथांमधल्या पात्रांमधून अभिव्यक्त होतात तेव्हा ती संवेदनशील मनांना चटकन आपलीशी वाटतात हेच लेखकाचं यश. गौरी देशपांडे, आशा बगे, सानिया या लेखिकांच्या लेखनातही हा पैलू सामोरा येतो. बोकीलांच्या लेखनाचे कौतुक वाटताना एका पुरुषाच्या लेखणीतून उतरणाऱ्या स्त्रीच्या मनाचे सकस चित्रण हा मुद्दा जाणवतो आणि ही पुस्तकं, ही पात्र भावविश्वाचा एक भाग होत जातात.
नंदिनी आणि भास्करची ही कथा. संसाराच्या, वयाच्या एका टप्प्यावर, आयुष्याच्या मध्यंतरातल्या त्यांच्या नात्यातल्या वळणांची कथा. आत्तापर्यंतच्या वाचनात ही कथा प्रामुख्याने नंदिनीची वाटत होती मला. पुस्तकातली तिच्या मनाच्या आंदोलनांनी, विचारांच्या, संवादांच्या बारकाव्यांनी पूर्ण पानं लाडकी वाटत होती. फार सहज सामर्थ्याने मनापासून उतरलेलं एक पात्र हे. आयुष्याच्या मध्यंतरात, कर्तव्याचा पसारा नेटका होत जाताना, मूल मोठं झालय आणि संसारातही तितकीशी अडकून रहाण्याची गरज नाही, अश्यावेळेस हाती येणारा मोकळा वेळ तसेच धूसर भावनांच्या पटामागे हरवू पहाणाऱ्या स्वत्त्वाचा शोध घेऊ पहाणारी ही स्त्री. या स्त्रीच्या प्रवासाचा मी विचार करते तेव्हा जाणवतं, नंदिनीसारखी संवेदनशील, विचार करू शकणारी स्त्री आयुष्यातल्या निरनिराळ्या टप्प्यांवर मनात होणाऱ्या परिवर्तनाचा विचार नक्कीच करेल. वेळोवेळी मनाच्या आकलनात होणाऱ्या बदलांकडे ती सजगतेने नक्कीच पाहू शकेल, तशी ती पहातेही. जे जाणवतय त्यावरही ती विचार करते. या वळणावर निर्माण होणारी पोकळी भरून काढण्याचा ती प्रयत्नही करणार. या दरम्यान तिच्या आयुष्यात आलेला मित्र, समान रस असणाऱ्या विषयांवरचे त्याचे ज्ञान याने ती भारूनही जाईल आणि मैत्री अजून ठळक होतही जाईल, तशी ती जातेही. एका संसारी स्त्रीची मनमोकळी मैत्री आणि त्याबद्दलचा तिच्या नवऱ्याचा दृष्टिकोन. इथे खरा कस लागतो तो भावनांच्या गुंतागुंतीच्या पटाचा आणि त्याची मांडणी कशी केली जाते यावर अवलंबून असतं लेखकाचं यश.
आयुष्य नावाचा चक्राकार प्रवास करत असताना भावभावनांची अनेक आवर्तनं नकळत पेलत असतो आपण. दरवेळेस वर्तुळाचा परीघ वाढतो आणि मधल्या काळात आलेल्या अनुभवांमुळे विचारांच्या खोलवर समजेचाही. सुखादु:खाच्या प्रसंगांना, भावनांच्या गर्दीला, एकाकीपणाला हाताळणं प्रत्येकाचं समंजस होत जातं तसं ही वाचलेली, पाहिलेली, ऐकलेली पात्रही दरवेळेस मग नव्याच रुपात भेटत जातात. पूर्वी एखाद्या शब्दाजवळून, वाक्यावरून किंवा त्याच्या एखाद्या अर्थाच्या छटेवरून चटकन पुढे निघून गेलेली नजर एखाद्या वाचनात अलगद थबकते आणि अर्थाच्या जाणीवेला नवं परिमाण देऊन जाते. अलीकडे ’समुद्र’ पुन्हा वाचायला घेतली आणि याची प्रचिती वारंवार येत गेली. आत्ताआत्तापर्यंत नंदिनीची असणारी ही कथा भास्करने त्याच्या स्वभावातल्या गुणदोषांसह मोठं व्हावं, नंदिनीची ’चूक’ पोटात घेत समुद्र व्हावं यासाठी वळतेय असं वाटलं आणि चमकले मी. नंदिनीचं तिच्या मित्रामधे गुंतणं आणि त्या नात्याचं शारीर पातळीवरचं वळण, भास्करची त्यानंतरची घुसमट, त्याचा संशय, असुया आणि समोरच्या व्यक्तीच्या मुखी भास्करबद्दल हीन हलकी वाक्यं आणि मग नंदिनीने निकराने परतून येणं हे असं सरधोपट मार्गाने न होतं तर कसं वळण मिळालं असतं या नात्यांच्या गुंत्याला हे का नसेल वाटलं लेखकाला हा प्रश्न पडतो. इथे नात्यांच्या गाठी उकलणारी म्हणून लाडकी वाटणारी कथा एकदम सोईस्कर वाटू लागली मला. हा विचार मनात आला नं मग ही कथा नंदिनीची न रहाता अचानक भास्करची होत गेली. म्हणजेच स्त्रीची न उरता पुरुषाची होत गेली आणि माझ्या मनातलं काहीतरी खूप दुखावलं, कुठेतरी एक धक्का बसला.
भास्करमधला ’मी’ जागृत आहे, बहुतेकवेळा असतोच तो तसा. नंदिनीच्या मानसिक गरजा हे त्याला खूळ वाटतं, सगळी सुबत्ता मी देऊ करताना हे नखरे सुचतात, इतर काही अडचण नसणाऱ्या स्त्रीयांची ही नवी नाटकं असं वाटणारा सर्वसामान्य पुरुष. तो जे जसं वागला ते अगदीच सरळ मार्गाने कोणीही वागलं असतं तसंच. नंदिनी सगळं सांगू पहाते तेव्हा त्याची प्रखर प्रतिक्रिया हे त्याने तिच्याकडे एक मालकीची उपभोग्य वस्तू म्हणून पाहिले हेच सांगणारी. स्वत:चं पौरूषत्त्व सिद्ध करणं वगैरे फार मळलेल्या मार्गावरच्या प्रवासासारखं. अर्थात तो आहेच तसा. पण नंदिनी, ती मला आता पुन्हा विचारात टाकतेय. ही स्त्री मानसिक आंदोलनांचा, त्या अनुषंगाने येणाऱ्या एकटॆपणाचा इतका सखोल अभ्यास करू शकते. त्रयस्थ परिप्रेक्ष्याने स्वत:च्याच विचारांना तर्कसुसंगत मांडत त्यावर भाष्य करू शकते तिच्या प्रवासाला असं ठरलेलं वळण लागेल का? सहसा नाहीच लागणार अशी खात्री वाटते. साधारण चाळीशीच्या उंबरठ्यावरची नंदिनी. मात्र तिला मळलेल्या रुळलेल्या वळणांवर वळवावं असं का वाटलं असावं लेखकाला हा प्रश्न सतत छळू लागला मग. त्यातही नैतिकता, अनैतिकता, चूक-बरोबर या कुठल्याही कसोट्यांच्या पलीकडे जात मानवीय विचार केला तर जे घडले त्याला फार महत्त्व न देता पुढे जाऊन, ठाम असणारी नंदिनी मुळात वाटेचं निसरडं असणं सहजच टाळू शकेल हा विचार मनात वारंवार ठामपणे उमटत राहिला. मुळात जगण्याच्या धांदलीतून प्रगल्भतेचा कण कण उचलत मनापर्यंत पोहोचलेली ती मैत्रीच्या अर्थाचे पदर मनाशी आणि केवळ मनाशीच जोडेल हेच संयुक्तिक वाटत गेलं. पण ते तसं न होता, जे घडलं त्यावर तिने केलेली कारणमिमांसा किंवा तिला ते तितकसं महत्त्वाचंच न वाटणं, ते तिने अनेकोनेक मुद्द्यांमधून भास्करला पटवून देणं आणि भास्करने तिला पुन्हा जवळ करणं वगैरे सगळं पुरूषी मानसिकतेचं प्रतिनिधीत्त्व करणाऱ्या भास्करचं समुद्रासारखं विशाल होण्याची पुर्वतयारी वाटली या वाचनात. यापेक्षाही ही मैत्री निखळ, निरलस असती तरीही भास्कर असाच वागला असता काय ह्या प्रश्नाला माझ्या मनात उत्तर ’हो’ असं जेव्हा येतं तेव्हा नक्की काय खटकतय हे कोडं उलगडतं. पुस्तक वाचताना, आपलंसं करताना मी बोकीलांकडून तरी यापेक्षा जास्त काही अजून खोलवर विचार करू पहाणारं, विचार करायला उद्युक्त करणारं लिखाण वाचायला मिळावं अशी केलेली अपेक्षा.
एखाद्या पुनर्वाचनात पुस्तक जेव्हा नवाच विचार देतं तेव्हा नजर वळते ती स्वत:कडे. मधल्या काळात आपल्यात झालेल्या बदलांचा शोध घ्यावा अशी उत्सुकता दाटून येते. आपल्यात काय बदललय याचा अंदाज घ्यावा वाटताना जाणवला तो माझ्यात झालेला बदल. मधल्या काळात वाचलेलं पु शि रेगेंचं सावित्री, रेणु, मातृका वगैरे. आणि माझी  वयाच्या चाळीशीकडे होणारी वाटचाल, स्त्रीत्त्वाच्या डोळस पायवाटेवरचा एक महत्त्वाचा थांबा!
स्त्रीचं मन-एक कोडं असं सतत म्हटलं जातं, प्रत्यक्ष ब्रम्हदेवालाही न उलगडणारं वगैरे. एक स्त्री म्हणून स्वत:च्या मनाचा ठाव घेताना जाणवतात अनेक स्पष्ट तर अनेक धुसर कंगोरे. किती स्तर किती पोत, उलगडलेले अनेक पदर. स्त्रीकडे स्त्री म्हणून पहाताना, मैत्रीण, आई, बहीण, मुलगी अश्या अनेक नात्यांच्या चौकटीतून पहाताना आणि सरतेशेवटी सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एक ’माणूस’ म्हणून पहाताना दरवेळेस हाती लागत गेलं ते होतं काहीसं समान आणि बरचंसं वेगळं. स्त्री-पुरुष अश्या वेगळेपणाच्या एक पाऊल पुढे जात माणूसपणाच्या टप्प्यापर्यंत प्रवास करणाऱ्या, करू पहाणाऱ्या परिपूर्णतेच्या वाटेवरच्या ज्ञात अज्ञात कितीतरी. इमरोझच्या विचारातली अमृतासारखी एखादी ’संपूर्ण स्त्री’. सगळ्यांना न मिळणारी आणि अनेकांना न पेलणारी. ’अपूर्णतेच्या’ जोखडातल्या ’सोयीच्या’ सगळ्याजणी अवतीभोवती मोठ्या संख्येने दिसतात, परिस्थितीशी जुळवून घेत जगण्याच्या तडजोडी करणाऱ्या. समानता, परिवर्तन,मुक्ती, करियर, गुणांना वाव आणि त्यांची कदर अश्या कित्येक मुद्द्यांसाठी झगडणाऱ्या. समाजव्यवस्थेतल्या सकारात्मक बदलांनी सुखावणाऱ्या तरीही लढा न संपलेल्या. वयाची वीस ते पस्तीस ही वर्ष सरताना अपरिहार्य गतीमानतेमुळे स्वत:बद्दल विचार करायला मुळीच सवड मिळत नाही किंवा तशी फारशी आवश्यकताही भासत नाही. पस्तिशी ओलांडताना पुन्हा स्वत:शी गाठ पडू लागते. आवडीनिवडी, मतं व्यवस्थित उमजून त्यावर विचार करतायेण्य़ाजोगा प्रगल्भ टप्पा येत वाटचाल होते चाळीशीकडे. समंजस, जाणीवेचा काळ हा. एक नितांतसुंदर देखणं स्थैर्य देऊ शकणारी वेळ. आत्तापर्यंत व्यतीत केलेलं आयुष्य, कराव्या लागलेल्या तडजोडी याचा पूर्ण विचार आणि उर्वरित प्रवासाचं भान माणसाला येतं ते या थांब्यावर. हे स्त्री पुरुष अश्या भेदभावाशिवाय होतं खरं तर, तरीही विशेषत: स्त्रीयांबाबत तर हे फार प्रामुख्याने घडतं. संसार आटोपत येतो, करियरमधे एक स्थान मिळालेलं असतं आणि मुलंही मोठी होऊ लागलेली असतात. इथे त्यांची पावलं वळतात ती स्वत:कडे. ’स्व’च्या अस्तित्त्वाची एक नवी उमज येते, त्याचा अजून अर्थवाही शोध घ्यावा वाटतो. ती हे सगळं तिला काही कमतरता आहे म्हणून करते अश्यातला भाग नसून तिच्या मानसिकतेतल्या एका परिवर्तनाची ही नांदी वाटते. भौतिकतेकडून आत्मिक अस्तित्त्वाचं भान येण्याची ही वेळ. प्रत्येकीबाबत याची तीव्रता वेगवेगळी पण जाणीवा विस्तारताना शारीरिक बदलांसहित मानसिक जागृतीही सहसा होत जाते.
काय हवं असतं हिला नक्की? नेमकं, अगदी थेटपणाने? काय इच्छा? काय अपेक्षा? काय जिरलय? काय उरलय? ही नव्याने चढलीये ही झळाळी कसली? नव्याने लिहीतेय ती सेल्फ रिस्पेक्टची व्याख्या आता इतर कोणाला नाही तर स्वत:लाच सांगतेय. एका चौकटीतून बाहेर पडतेय खरी पण ते दूसरीत जाण्यासाठी नक्कीच नाही. किंबहुना चौकटीतलं जगणं नाकारतेय ही आता. स्वत:च्या जवळ येणारी वाट. तिच्याकडे परतणाऱ्या वाटेवर रमतगमत रेंगाळतीये आठवणींशी, अनुभवांशी, स्वत:ला स्वत:त मुरवत, ’स्व’च्या स्वातंत्र्याची लज्जत अनुभवतेय ’ती’.
मित्र-मैत्रीणी असा भेदाभेद न उरता “मैत्री” होऊ शकण्याचा हा काळ. मैत्रीणी जास्त जवळच्या वाटू लागतात त्या इथेच. अन्य कोणी आपला स्वीकार करण्यापेक्षा स्वत: स्वत:चा संपूर्ण स्वीकार करावासा वाटतो. समंजसपणे स्वत:ची वाटचाल आखणे, घर, करियर, मुलं यांचा प्राधान्यक्रम आणि त्यात स्वत:लाही जरा वेळ द्यावा वाटण्याचा हा काळ. मन भरून श्वास घेत स्वत:च्या अस्तित्त्वाची स्वत:लाच ग्वाही द्यावी, सुंठ वेलदोड्याचा चहा कधीतरी केवळ स्वत:साठी करावा अशी स्वत:शी मैत्री होते या टप्प्यावर. आयुष्यातल्या भल्याबुऱ्या अनुभवांतून, टक्क्याटोणप्यांतून, वाचनातून ती घडत येते आणि या वाटचालीतून आलेले शहाणपण तिचे दिशादर्शक ठरते. अपेक्षांचा ताळेबंद नीटसा मांडत अपूर्णतेचं कुब्जेसारखं ओझं समर्थपणे स्वबळावर झुगारून देताना तर इथे तिला कृष्णाची गरज भासत नाही, तिच्यातल्या सामर्थ्याशी तिची एव्हाना ओळख झालेली असते.
इथे हा सखा आणि मित्र असलेला कृष्ण विचारात आला आणि त्या निळाईपाठॊपाठ समुद्र पुन्हा आठवलं. “मनाच्या गरजा बदलतात अरे” भास्करला समजावून सांगणारी नंदिनी पुन्हा आठवली. वाटलं, पुढल्या एखाद्या वाचनात ही निरिक्षणं जरा बदलतीलही कदाचित. डोळ्यातल्या भरल्या समुद्राची पापणी स्त्रीत्त्वाच्या जात्याच कणवेने उंचावताना भास्करकडे ममत्त्वाने पहाता येईलही, कोण जाणे!! सध्यातरी एका पुस्तकातल्या एका स्त्री व्यक्तीरेखेच्या अंगाने विचार करू पहाताना सुरू झालेली विचारश्रृंखला ही. यातली शेवटची निर्णायक कडी काय असावी असं वाटताना पुन्हा नंदिनीशी मैत्री करावी वाटली. मग जाणवलं वयाच्या एका वळणावर स्त्री जेव्हा स्वत:ची व्यक्तीरेखा स्वत: चितारायला घेते, आपल्यालाही हा ’संपूर्ण’ अधिकार आहे अशी जागृत होते तेव्हा स्त्रीत्त्वाच्याही पलीकडे जात ’माणूस’ होते, निसरड्या दगडांपाशी न रेंगाळता नितळ खळाळत पूढे निघते आणि तरीही केवळ समुद्राला जाऊन मिळणारी नदी न उरता अथांग, असीम आणि ब्रम्हदेवालाही कोड्यात टाकणाऱ्या आपल्या अस्तित्त्वाच्या पूर्ण क्षमतांसह समुद्र होत जाते!!

पामाल रस्तों का सफ़र…

✍🏻तन्वी अमित
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रक्षेपण, १९.०२.२०१९

रॉबर्ट फ्रॉस्टची, ’द रोड नॉट टेकन’ कविता. साध्या शब्दांमधे खूप गहन अर्थ. शेवटचं कडवं तर कित्येकांना आयुष्यात वेगळी नवी वाट चालून पहाण्यासाठी उमेद आणि बळ देणारं.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference…

कोणीही न चाललेली नवीच वाट मी चालून पाहिली आणि त्यानेच सारं काही बदलून टाकलं. माझ्या अत्यंत मनाजवळच्या ओळी ह्या. डायरीच्या पहिल्या पानावर स्थान पटकवलेल्या. कितीवेळा आपण असे द्विधा होतो, आपल्या समोर दोन पर्याय उभे असतात. एकाची निवड करणं कठीण होऊन बसतं. रूळलेल्या मार्गाने चालायचे तसे सोपे ठरते, अनुभवी हात मदतीला, पडलो, दमलो थकलॊ तर सावरायला हजर असतात. येणाऱ्या संकटांची साधारण कल्पना असते पण तरीही ही न चाललेली वाट मोहात पाडते. तिथे असतं नवेपण, आपली उमटणारी पावलं स्पष्ट लख्ख ओळखू येण्याचं स्वातंत्र्य. अज्ञातातून काही शोधून पहाण्याची उर्मी. नवे अनुभव, नवी आव्हानं आणि ती पेलून पार होताना पुन्हा गवसत जाणारं स्वत्त्व…स्वत:चीच ओळख होते या वाटांवर. आपल्या मागे येणाऱ्यांसाठी वाटेवरचे काटे उचलून टाकण्याची मिळालेली संधी ही नवी वाट देते. या ओळी मग मनात वारंवार रूंजी घालतात. अश्याच एका वाटेवर चालताना एक शेर वाचला,

जिधर जाते हैं सब जाना उधर अच्छा नहीं लगता
मुझे पामाल रस्तों का सफ़र अच्छा नहीं लगता

“मुझे पामाल रस्तों का सफ़र अच्छा नहीं लगता”, पामाल रास्ते- पायवाट, वाटसरूंनी चालून जुनी झालेली, झिजलेली वाट. या शेरमधला सूर मला फार परिचयाचा वाटला. मत मांडायची पद्धत आवडली. विचार साधा सरळ तसा पण तो ठामपणे मांडण्याची शैली सहज दिसली. म्हणणं तेच तसंच पण उर्दूच्या गोडव्यासह. नाही मला आवडत ते करायला जे सगळेच करतात, नवं काही निर्माण करण्याची जिद्द मला माझी ओळख म्हणून आवडते. शेर कोणाचा आहे शोध घेणं झालंच ओघाने. नाव समोर आलं ते होतं, जावेद अख्तर. नामही काफी है म्हणावं असं नाव. कित्येक वर्षांपासून मनात रुंजी घालणाऱ्या अनेक अर्थपूर्ण गाण्यांना लिहीणारी ही लेखणी. ’जादू’ हे टोपणनाव सार्थ ठरविणारी ही लेखणी. जाँ निसार अख्तर, कैफी आझमी, मजाझ, साहिर अश्या अनेक दिग्गजांच्या सानिध्यात आयुष्य घडतानाची वर्ष घालवलेला कवी, गीतकार, पटकथाकार… शायर! अर्थात बाकी ओळख अगदी जुनी असली तरी जावेद अख्तरच्या शायरीची अशी नव्याने ओळख उशीरानेच आणि अगदी योगायोगानेच झाली माझी.

ब-ज़ाहिर क्या है जो हासिल नहीं है
मगर ये तो मिरी मंज़िल नहीं है

वरवर पहाता मला कसलीही कमतरता नाही तरीही काहीतरी शोध सुरू आहे, ही काही माझी ’मंजिल’ नाही… याहून पुढेही काहीतरी शोध घ्यायचा आहे मला. खरंतर एक तरल अर्थाने जाणारं अध्यात्म आहे हे. “किस लिए कीजे बज़्म-आराई, पुर-सुकूँ हो गई है तंहाई”, बज़्म-आराई – गर्दी, मैफीली कश्यासाठी कराव्यात जेव्हा एकटेपणात सुकुन आहे. आयुष्याचं सार समजल्यानंतर, अनेक अनुभव मनात रुजल्यानंतर, त्या अनुभवांतून मिळणाऱ्या ज्ञानाचं मर्म उमगल्यानंतर केव्हातरी अगदी सहज सारं तत्त्वज्ञान असं केवळ दोन ओळीत लिहिण्याइतकी सक्षम होते लेखणी. हीच गजल पुढे म्हणते,

यूँ सुकूँ-आश्ना हुए लम्हे
बूँद में जैसे आए गहराई

वाह!! मनात सहज स्वर उमटतात ते म्हणजे, वाह!! क्षणांमधे अशी असीम शांतता भरून आलीये, कण कण खोलवर अर्थपूर्ण होत जातोय. जावेदसाहेबांकडून उर्दू ऐकणे हा एक विलक्षण अनुभव असतो हे एव्हाना समजले होते मला. त्यांचं लेखन अधिकाधिक वाचत गेले तेव्हा त्यांच्या हा फारश्या प्रकाशझोतात नसणाऱ्या साहित्याने एका वेगळ्या जावेदसाहेबांना भेटत होते मी. उर्दू मुळात साखरेसारखी गोड जुबाँ, त्यात कसलेल्या लेखणीतून उतरलेले हे अर्थगर्भ शब्द एक पर्वणी असते आपल्यासाठी. शिंपल्यातला मोती हाती लागावा तसा प्रत्येक शब्द आणि त्याच्याभोवतीचं अर्थाचं मऊसुत वलय असं काहीसं विचारात आलं आणि वाचला हा शेर,

बूँद जब थी बादल में ज़िंदगी थी हलचल में
क़ैद अब सदफ़ में है बन के है गुहर तन्हा

सरळ अर्थ घ्यावा तर शेर म्हणतो, पावसाचा थेंब जेव्हा आकाशात ढगांमधे दडून होता तेव्हा त्याच्यात किती जीवंतपण होतं आणि आता शिंपल्यात कैद झाल्यानंतर मोत्यात परावर्तित होत असला तरी तो तिथे एकाकी कैद झाला आहे बरं! अर्थाचं अवकाश जेव्हा आयुष्याच्या पटलाला व्यापून टाकतं तेव्हा शेरमधला शब्द न शब्द सजीव होऊन मनात उतरत जातो. हाच शायर मानवी भावभावनांच्या बारकाव्यांचं चित्रण करतो. अत्यंत सूक्ष्म तरल अस्पर्श, अस्फुट असं काही चिमटीत पकडून स्वत:पासून दुरावलेल्या कोणासाठी किंवा दुखावून गेलेल्या कोणासाठी शब्द मांडतो की, “तुम फ़ुज़ूल बातों का दिल पे बोझ मत लेना, हम तो ख़ैर कर लेंगे ज़िंदगी बसर तन्हा”… माझं दु:ख, तू केलेला अन्याय वगैरे गोष्टींमुळे तुला अपराधीपण येऊ घातलं तर ते येऊ देऊ नकोस, हम तो ख़ैर कर लेंगे ज़िंदगी बसर तन्हा… दिलासा देताना, स्वत:च्या वेदनेला, छिन्नविछिन्न हृदयाला मागं टाकतानाची ही रीत दिसते तेव्हा त्या भावनेला झुकून ’सजदा’ करावा वाटतो. याच अलवार वाटॆवर अजून एक शेर आठवतो जो म्हणतो,

मैं पा सका न कभी इस ख़लिश से छुटकारा
वो मुझ से जीत भी सकता था जाने क्यूँ हारा

गंमत आहे ही खरं तर, मला कल्पना आहे जिंकत असताना हार का पत्करली त्याने, प्रेमात वाद होताना हारण्यातही एक सुख असतंच की. पण तरीही विचारण्याची ही पद्धत मात्र आगळीच.

“प्यास की कैसे लाए ताब कोई”, जावेदसाहेबांच्या ’लावा’ या संग्रहातील गजल ही. जीवघेणी तहान ही कशी सहन करावी?? या ’प्यास’ शब्दाला अर्थाचे किती कंगोरे. अगणित गोष्टी हव्या आहेत आपल्याला, एक मिळाली की दुसऱ्या मृगजळामागे उर धपापेपर्यंत धावतो आहेच की आपण. जावेदसाहेब लिहीतात,

प्यास की कैसे लाए ताब कोई
नहीं दरिया तो हो सराब कोई

नदी नसेल आसपास तर मनाला भुलविण्यासाठी मृगजळही चालेल अशी अवस्था. “कौन सा ज़ख़्म किस ने बख़्शा है, इस का रक्खे कहाँ हिसाब कोई”, असं पुढचा शेर म्हणतानाच एक शेर असा येतो जो मनाला जागं करत जातो,

फिर मैं सुनने लगा हूँ इस दिल की
आने वाला है फिर अज़ाब कोई

मी पुन्हा माझ्या मनाचा, हृदयाचा कौल घेऊ पहातोय तेव्हा नक्कीच काहीतरी घडणार आहे आता. हळवं हृदय, कोमल मन यांनी घेतलेले निर्णय आणि बुद्धीने व्यवहाराच्या निकषांवर तावून सुलाखून घेतलेले निर्णय यात फरक असायचाच. याच हृदयाने घेतलेल्या निर्णयांतून वेदना येतीलही पण तेच तर याच्या असण्याचं लक्षण आहे. हेच जावेद अख्तर लिहीतात तेव्हा म्हणतात,

बहुत आसान है पहचान उस की
अगर दुखता नहीं तो दिल नहीं है

किती सहज किती सोपी आणि किती सार्थ व्याख्या!

“द्विधा होण्यास भाग पाडणारी, दोराहे पे खडा होना’, अशी वेळ मला रॉबर्ट फ्रॉस्टपासून जावेद अख्तरच्या लेखणीतल्या वेगळ्याच वाटेवर घेऊन आली आणि “पंछी नदियाँ पवन कें झोंके, कोई सरहद ना इन्हे रोके’ किंवा ’ये कहाँ आ गये हम’, अशी अनेक अप्रतिम गीतं मांडणाऱ्या जावेदसाहेबांची एक नवी ओळख मला करून देती झाली. ’वेळ’- वक्त, या वेळेबाबतच असलेली त्यांची “ये वक़्त क्या है” ही एक नज्म मात्र मग कायमस्वरूपी मनात घर करून राहिली… ते म्हणतात…

ये वक़्त क्या है
ये क्या है आख़िर कि जो मुसलसल गुज़र रहा है
ये जब न गुज़रा था
तब कहाँ था
कहीं तो होगा
गुज़र गया है
तो अब कहाँ है
कहीं तो होगा
कहाँ से आया किधर गया है
ये कब से कब तक का सिलसिला है
ये वक़्त क्या है??

“ये कब से कब तक का सिलसिला है”…. आयुष्यात कधीतरी सगळ्यांनाच पडणारा हा प्रश्न. विश्वाच्या अथांग पसाऱ्यातलं आपलं स्थान नक्की कोणतं आणि या दिशा, हे क्षितीज, हे आकाश, हे अवकाश कितीही उलगडलं तरी हे रहस्यमयी सगळंच कोड्यात टाकणारं.

तमाम एहसास
सारे जज़्बे
ये जैसे पत्ते हैं
बहते पानी की सतह पर
जैसे तैरते हैं
अभी यहाँ हैं
अभी वहाँ हैं
और अब हैं ओझल
दिखाई देता नहीं है लेकिन
ये कुछ तो है
जो कि बह रहा है
ये कैसा दरिया है
किन पहाड़ों से आ रहा है
ये किस समुंदर को जा रहा है
ये वक़्त क्या है??

आत्ता नजरेसमोर आहे आणि काही क्षणांत नजरेआड होत जाईल सगळं. आपण नव्हतो तेव्हाही हा प्रवाह वाहत होता आणि आपण नसतानाही ही वेळ अशीच प्रवाही असणार आहे…. नज्म पुढे सहज वाहती होते. मी मात्र आता सत्याशी पुन्हा थेट गाठभेट होऊन थक्क होते आणि आयुष्य नावाच्या वाहत्या प्रवाहाची साक्ष होत जाते!!

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ:

✍🏻 तन्वी अमित,
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रसारण दिनांक: 17.07.2018

अब जो रिश्तों मे बँधा हूँ तो खुला है मुझ पर
कब परिंद उड नहीं पाते हैं परों के होते

जॉन एलिया नावाच्या शायरशी जुजबी ओळख होण्याच्या सुरुवातीचा काळ होता हा जेव्हा हा शेर वाचनात आला. इथे मात्र ओळख घट्ट झाली. याआधीही वेळोवेळी या शायरच्या लेखनाच्या लहानमोठ्या भेटींदरम्यान थक्क होत होतेच मी, हे वळण वेगळंच आहे ही नोंद मनाने कधीच घेतलेली होती पण या एका शेरने हा शायर अजून आवडला. स्वत:हून पुढाकार घेत ही मैत्री वाढवायची असं मग पक्कं ठरवलं.

इलाज ये है कि मजबुर कर दिया जाऊँ
वगरना यूँ तो किसी कि नहीं सुनी मैं ने

हा शेर वाचला आणि मग हसू आलं छानसं, ही ओळख होतीच की जॉनशी माझी. एक हट्टीपणा, स्वत:च्या तालाचं गाणं गाण्याची वृत्ती, निर्णय घेण्याची तगमग आणि त्याचे परिणामही भोगण्याचा एक कलंदर बेफिकीर अंदाज. जॉन ह्या वेगळ्याच नावाचा हा उर्दू शायर आता माझा झालेला होता. एखाद्या पहाडाच्या पलीकडे, जंगलाच्या अगदी आत अरण्याच्या गर्भात आत शिरत गेल्यानंतरच्या एका स्वतंत्र जगाचं अस्तित्त्वं, अस्पर्श अश्या त्या निवळ पाण्याचा खळखळाट, निळ्याशार आकाशाचं पाण्यातलं प्रतिबिंब, सगळं स्वत:च्या लयीतलं, मस्तीतलं… शायरीच्या अरण्यातला तसा जॉन एलिया. जाणीवेचा एक प्रदेश पार करत पुढे निघतात माणसं तेव्हा शोध सुरू होतो ’स्व’चा. स्वत:च्या आत स्वत:ला शोधण्यासाठी मग ती धडपड करतात. जॉन नावाच्या या शायरने बहुधा शोधलं होतं स्वत:ला, त्याला सापडला होता ’तो’. म्हणूनच तो सहज म्हणून गेला, “मुझ में आ के गिरा था इक ज़ख़्मी, जाने कब तक पड़ा रहा मुझ में”. याच गजलेतला पुढला शेर आहे,

इतना ख़ाली था अंदरूँ मेरा,
कुछ दिनों तो ख़ुदा रहा मुझ में

रिक्त असणं, पोकळी, त्याग, निर्विकार, निर्विचार असं काय काय मनात येऊन जातं आणि या मोजक्या शब्दांच्या दोन ओळींमधे साठवलेलं भलंमोठं तत्त्वज्ञान दिसून येतं. माझ्यात प्रत्यक्ष ईश्वराचा अंश आहे असं वाटावं इतकी साधना मला साधली होती, जॉन सहज नमुद करतो. ’जुदाई’, दुरावा हा विषय प्रत्येक कवी, शायरच्या लेखनात कधी न कधी डोकावून जातोच. ’एक अजब हाल है कि अब उस को, याद करना भी बेवफाई है’, हा जॉनच्या लेखणीतून उतरलेला शेर वाचला तेव्हा या लेखणीचं निराळेपण पुन्हा जाणवलं. ती माझी नाहीये आता, तिची आठवण काढणं ही देखील ’बेवफाई’ आहे. विरहाच्या वर्णनांची हळव्या अंगाने जाणारी शायरी मोठ्या प्रमाणात आहे मात्र त्याच वाटा वेगळं होण्याबद्दल जेव्हा जॉन बोलतो तेव्हा तो एक असा शेर लिहून जातो की सहज भावात प्रकटलेल्या त्या अर्थाच्या विलक्षण गोडव्याच्या मोहात न पडला वाचक तर नवल. आपल्या संपन्न माणूसपणाची ग्वाही देणारी ही वेगळीच मांडणी. जॉन म्हणतो,

बिछडना है तो झगडा क्यूँ करें हम
एक नया रिश्ता पैदा क्यूँ करे हम!

वाटा वेगळ्या होणारच आहेत तर त्या समजुतीच्या वळणाने होऊ देऊ या, एकमेकांपासून दुरावताना एकमेकांबद्दल कटूता मनात न यावी. जावेद अख्तरने आवडीच्या शेरमधे नोंदलेला हा एक शेर. इथून पुढे जॉन लिहीतो, ’खमोशी से अदा हो रस्म-ए-दूरी, कोई हंगामा बरपा क्यूँ करे हम’. जॉन तसा ओळखला गेला काहीसा त्याच्या जराश्या विक्षिप्तपणाकडे झुकणाऱ्या सादरीकरणासाठीही. त्याचे मुशायरे हे त्याच्या अंदाजातच गाजवले त्याने. पण खरा रसिक जेव्हा जॉनच्या लिखाणाच्या वाटेवरून त्याच्यापर्यंत पोहोचतो तेव्हा शायरीची ’रूह’ त्याला सापडते. या वाटा मात्र जरा अनवटच. ग्रेस, दिलीप चित्रे, रॉय किणीकर आपल्याला समजायला जरा अवघड वाटतात असं वाटताना त्यांच्या लिखाणापर्यंतचं अंतर पार करता न येणं हा आपल्या नजरेचा तोकडेपणा आहे ही जागृती आली तेव्हा त्या मर्यादेच्या पुढे नजरेला नेण्यासाठी धडपडले मी. तेव्हा मुळातच शहाण्या नजरेने समजुतदारपणे दूर भासणारे हे सौंदर्य माझ्यासाठी उलगडले, जॉनबाबतही हे असेच होत गेले. फैज अहमद फैज़ला ’रुहानियत और हकीकत के जंक्शन पे खडा शायर’ म्हटलं जातं, गालिबचा तर ’अंदाज-ए-बयाँ कुछ और है’ म्हणतो आपण, तसं जॉनबाबत वाचताना वाटलं ह्या शायरच्या नावात ’एलिया’ नसून अवलिया असं अधिक समर्पक वाटलं असतं. माझ्या विचाराशी सहमत काहीजण आहेत हे जेव्हा दिसलं तेव्हा द.भा.धामणस्करांची ’अनंताचे फूल’ नावाची कविता मनाच्या पटलावर लख्ख चमकून गेली,

तुझ्या केसात
अनंताचे फूल आहे म्हणजे
तुझ्याही अंगणात अनंताचे
झाड आहे, ह्या जाणिवेने मी
मोहरुन जातो.
नावगाव माहीत नसतानाही तुझे, आपल्यात
एक तरल संबंध रुजून
आलेला मी पाहतो…

जॉनला ओळखणाऱ्या, शायरीच्या अनवट वाटेवरच्या ओळखीच्या आणि अनोळखी वाटसरूंमधलं ’तरल’ नातं हे. गहिरा गर्भितार्थ असणारं तत्त्वज्ञान या शायरच्या लिखाणात जागोजागी आहे. किती सहज म्हणतो हा,

कितनी दिलकश हो तुम कितना दिल-जू हूँ मैं
क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे

कितीही परिचय असला जॉनशी तरी इथे एक जाणीवेचं हास्य चेहेऱ्यावर उमटतंच. ’क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे’ आणि ’कुणा काळजी की न उमटतील, पुन्हा तटावर हेच पाय”, असं एकत्र आठवू लागतं मनात आणि तेवढ्यातच ’सितम’च्या समोरच्या किनाऱ्यावर असणाऱ्या ’गनीमत’ शब्दाचा वापर करत गजलेतला पुढला शेर त्याच ताकदीने हा शायर सांगतो,

है गनीमत कि असरार-ए-हस्ती से हम
बे-खबर आए हैं बे-खबर जाएँगे

असरार-ए-हस्ती (अस्तित्त्वाचं रहस्य). या रहस्याचा शोध घेता न येणं, आपल्या चिमुटभर ’असण्याच्या’ आवाक्याच्या बाहेर खूप काही दडलय याची जाणीव आहे पण त्याची उकल न होता बे-खबर आलो आणि तसेच परत माघारी फिरणार आहोत आपण ही देखील त्या अस्तित्त्वाची आपल्यावर मोठी कृपाच आहे असं हा प्रतिभासंपन्न शायर सांगतो. “यूँ जो तकता है आसमान को तू, कोई रहता है आसमान में क्या?” ह्या भावना तरल हळव्या प्रेमसंबंधांच्या बाबत आहेत असं वाटत असतानाच त्याच्यामागच्या वैचारिक ज्ञानाचं मोठं वलय प्रकट होतं आणि खूप काही सांगून जातं. ही गजल थांबते ती मात्र हळवेपणाचा परमोच्च कळस म्हणून सहज ठेवावा अश्या, “ये मुझे चैन क्यूँ नहीं पडता, एक ही शख्स था जहान में क्या” या शेरवर. आणि या सगळ्या वाचना अनुभवण्यातून आपण वाटचाल करत असताना हा शायर त्याच्या अंदाजात आपल्याला काही सांगतो आणि जॉन एलिया ही काय जादू आहे हे पुन्हा एकदा लख्ख जाणवते. आदरयुक्त कौतुक, विस्मय वाटत जातो जेव्हा जॉन म्हणतो,

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ जनाब
इस का बेहद लिहाज कीजिएगा !!

https://drive.google.com/file/d/1rRD92_q1QUpoE4CaxRjJN_u7FTy7cHiQ/view?usp=drivesdk

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…