मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ:

✍🏻 तन्वी अमित,
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रसारण दिनांक: 17.07.2018

अब जो रिश्तों मे बँधा हूँ तो खुला है मुझ पर
कब परिंद उड नहीं पाते हैं परों के होते

जॉन एलिया नावाच्या शायरशी जुजबी ओळख होण्याच्या सुरुवातीचा काळ होता हा जेव्हा हा शेर वाचनात आला. इथे मात्र ओळख घट्ट झाली. याआधीही वेळोवेळी या शायरच्या लेखनाच्या लहानमोठ्या भेटींदरम्यान थक्क होत होतेच मी, हे वळण वेगळंच आहे ही नोंद मनाने कधीच घेतलेली होती पण या एका शेरने हा शायर अजून आवडला. स्वत:हून पुढाकार घेत ही मैत्री वाढवायची असं मग पक्कं ठरवलं.

इलाज ये है कि मजबुर कर दिया जाऊँ
वगरना यूँ तो किसी कि नहीं सुनी मैं ने

हा शेर वाचला आणि मग हसू आलं छानसं, ही ओळख होतीच की जॉनशी माझी. एक हट्टीपणा, स्वत:च्या तालाचं गाणं गाण्याची वृत्ती, निर्णय घेण्याची तगमग आणि त्याचे परिणामही भोगण्याचा एक कलंदर बेफिकीर अंदाज. जॉन ह्या वेगळ्याच नावाचा हा उर्दू शायर आता माझा झालेला होता. एखाद्या पहाडाच्या पलीकडे, जंगलाच्या अगदी आत अरण्याच्या गर्भात आत शिरत गेल्यानंतरच्या एका स्वतंत्र जगाचं अस्तित्त्वं, अस्पर्श अश्या त्या निवळ पाण्याचा खळखळाट, निळ्याशार आकाशाचं पाण्यातलं प्रतिबिंब, सगळं स्वत:च्या लयीतलं, मस्तीतलं… शायरीच्या अरण्यातला तसा जॉन एलिया. जाणीवेचा एक प्रदेश पार करत पुढे निघतात माणसं तेव्हा शोध सुरू होतो ’स्व’चा. स्वत:च्या आत स्वत:ला शोधण्यासाठी मग ती धडपड करतात. जॉन नावाच्या या शायरने बहुधा शोधलं होतं स्वत:ला, त्याला सापडला होता ’तो’. म्हणूनच तो सहज म्हणून गेला, “मुझ में आ के गिरा था इक ज़ख़्मी, जाने कब तक पड़ा रहा मुझ में”. याच गजलेतला पुढला शेर आहे,

इतना ख़ाली था अंदरूँ मेरा,
कुछ दिनों तो ख़ुदा रहा मुझ में

रिक्त असणं, पोकळी, त्याग, निर्विकार, निर्विचार असं काय काय मनात येऊन जातं आणि या मोजक्या शब्दांच्या दोन ओळींमधे साठवलेलं भलंमोठं तत्त्वज्ञान दिसून येतं. माझ्यात प्रत्यक्ष ईश्वराचा अंश आहे असं वाटावं इतकी साधना मला साधली होती, जॉन सहज नमुद करतो. ’जुदाई’, दुरावा हा विषय प्रत्येक कवी, शायरच्या लेखनात कधी न कधी डोकावून जातोच. ’एक अजब हाल है कि अब उस को, याद करना भी बेवफाई है’, हा जॉनच्या लेखणीतून उतरलेला शेर वाचला तेव्हा या लेखणीचं निराळेपण पुन्हा जाणवलं. ती माझी नाहीये आता, तिची आठवण काढणं ही देखील ’बेवफाई’ आहे. विरहाच्या वर्णनांची हळव्या अंगाने जाणारी शायरी मोठ्या प्रमाणात आहे मात्र त्याच वाटा वेगळं होण्याबद्दल जेव्हा जॉन बोलतो तेव्हा तो एक असा शेर लिहून जातो की सहज भावात प्रकटलेल्या त्या अर्थाच्या विलक्षण गोडव्याच्या मोहात न पडला वाचक तर नवल. आपल्या संपन्न माणूसपणाची ग्वाही देणारी ही वेगळीच मांडणी. जॉन म्हणतो,

बिछडना है तो झगडा क्यूँ करें हम
एक नया रिश्ता पैदा क्यूँ करे हम!

वाटा वेगळ्या होणारच आहेत तर त्या समजुतीच्या वळणाने होऊ देऊ या, एकमेकांपासून दुरावताना एकमेकांबद्दल कटूता मनात न यावी. जावेद अख्तरने आवडीच्या शेरमधे नोंदलेला हा एक शेर. इथून पुढे जॉन लिहीतो, ’खमोशी से अदा हो रस्म-ए-दूरी, कोई हंगामा बरपा क्यूँ करे हम’. जॉन तसा ओळखला गेला काहीसा त्याच्या जराश्या विक्षिप्तपणाकडे झुकणाऱ्या सादरीकरणासाठीही. त्याचे मुशायरे हे त्याच्या अंदाजातच गाजवले त्याने. पण खरा रसिक जेव्हा जॉनच्या लिखाणाच्या वाटेवरून त्याच्यापर्यंत पोहोचतो तेव्हा शायरीची ’रूह’ त्याला सापडते. या वाटा मात्र जरा अनवटच. ग्रेस, दिलीप चित्रे, रॉय किणीकर आपल्याला समजायला जरा अवघड वाटतात असं वाटताना त्यांच्या लिखाणापर्यंतचं अंतर पार करता न येणं हा आपल्या नजरेचा तोकडेपणा आहे ही जागृती आली तेव्हा त्या मर्यादेच्या पुढे नजरेला नेण्यासाठी धडपडले मी. तेव्हा मुळातच शहाण्या नजरेने समजुतदारपणे दूर भासणारे हे सौंदर्य माझ्यासाठी उलगडले, जॉनबाबतही हे असेच होत गेले. फैज अहमद फैज़ला ’रुहानियत और हकीकत के जंक्शन पे खडा शायर’ म्हटलं जातं, गालिबचा तर ’अंदाज-ए-बयाँ कुछ और है’ म्हणतो आपण, तसं जॉनबाबत वाचताना वाटलं ह्या शायरच्या नावात ’एलिया’ नसून अवलिया असं अधिक समर्पक वाटलं असतं. माझ्या विचाराशी सहमत काहीजण आहेत हे जेव्हा दिसलं तेव्हा द.भा.धामणस्करांची ’अनंताचे फूल’ नावाची कविता मनाच्या पटलावर लख्ख चमकून गेली,

तुझ्या केसात
अनंताचे फूल आहे म्हणजे
तुझ्याही अंगणात अनंताचे
झाड आहे, ह्या जाणिवेने मी
मोहरुन जातो.
नावगाव माहीत नसतानाही तुझे, आपल्यात
एक तरल संबंध रुजून
आलेला मी पाहतो…

जॉनला ओळखणाऱ्या, शायरीच्या अनवट वाटेवरच्या ओळखीच्या आणि अनोळखी वाटसरूंमधलं ’तरल’ नातं हे. गहिरा गर्भितार्थ असणारं तत्त्वज्ञान या शायरच्या लिखाणात जागोजागी आहे. किती सहज म्हणतो हा,

कितनी दिलकश हो तुम कितना दिल-जू हूँ मैं
क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे

कितीही परिचय असला जॉनशी तरी इथे एक जाणीवेचं हास्य चेहेऱ्यावर उमटतंच. ’क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे’ आणि ’कुणा काळजी की न उमटतील, पुन्हा तटावर हेच पाय”, असं एकत्र आठवू लागतं मनात आणि तेवढ्यातच ’सितम’च्या समोरच्या किनाऱ्यावर असणाऱ्या ’गनीमत’ शब्दाचा वापर करत गजलेतला पुढला शेर त्याच ताकदीने हा शायर सांगतो,

है गनीमत कि असरार-ए-हस्ती से हम
बे-खबर आए हैं बे-खबर जाएँगे

असरार-ए-हस्ती (अस्तित्त्वाचं रहस्य). या रहस्याचा शोध घेता न येणं, आपल्या चिमुटभर ’असण्याच्या’ आवाक्याच्या बाहेर खूप काही दडलय याची जाणीव आहे पण त्याची उकल न होता बे-खबर आलो आणि तसेच परत माघारी फिरणार आहोत आपण ही देखील त्या अस्तित्त्वाची आपल्यावर मोठी कृपाच आहे असं हा प्रतिभासंपन्न शायर सांगतो. “यूँ जो तकता है आसमान को तू, कोई रहता है आसमान में क्या?” ह्या भावना तरल हळव्या प्रेमसंबंधांच्या बाबत आहेत असं वाटत असतानाच त्याच्यामागच्या वैचारिक ज्ञानाचं मोठं वलय प्रकट होतं आणि खूप काही सांगून जातं. ही गजल थांबते ती मात्र हळवेपणाचा परमोच्च कळस म्हणून सहज ठेवावा अश्या, “ये मुझे चैन क्यूँ नहीं पडता, एक ही शख्स था जहान में क्या” या शेरवर. आणि या सगळ्या वाचना अनुभवण्यातून आपण वाटचाल करत असताना हा शायर त्याच्या अंदाजात आपल्याला काही सांगतो आणि जॉन एलिया ही काय जादू आहे हे पुन्हा एकदा लख्ख जाणवते. आदरयुक्त कौतुक, विस्मय वाटत जातो जेव्हा जॉन म्हणतो,

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ जनाब
इस का बेहद लिहाज कीजिएगा !!

https://drive.google.com/file/d/1rRD92_q1QUpoE4CaxRjJN_u7FTy7cHiQ/view?usp=drivesdk

Advertisements

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…

ज़ब्त तहज़ीब है:

महाराष्ट्र टाईम्स, 03.05.2018
(सुख़न – 18)

उर्दू भाषा आणि त्यातले विलक्षण गोडवा असलेले शब्द यांच्या प्रेमात वारंवार पडायला होतं. एखादी गजल, एखादा शेर वाचताना, समजून घेताना एखाद्या शब्दापाशी नजर अडते आणि मग तो शब्द त्याच्या अर्थाच्या अनेक छटांसह कायमस्वरूपी मनात वस्तीला येतो. ’ज़ब्त’ हा अश्याच शब्दांपैकी एक शब्द. सेल्फ कंट्रोल, स्वत:वरचा ताबा, संयम असे त्याचे शब्दकोषातले अर्थ. या ज़ब्तची अनेक शायरांनी वेळोवेळी व्यक्त केलेली रूपं पहाताना मात्र त्याची असीम व्याप्ती जाणवते. मुळात ’संयम’ शब्दाभोवती एक शांत वलय आहे. याच पठडीतला ’ज़ब्त’.

ज़ब्त कर सकते थे आख़िर ज़ब्त हम करते रहे
काम था जिन का सितम करना सितम करते रहे

स्वनियंत्रण न करणारे तसेच वागत जातील आणि संयमी व्यक्तीकडून संयमाचीच अपेक्षा केली जाईल हे जरी सत्य असले तरी संयमाची गोडी चाखलेली व्यक्ती सहसा तो गमावत नाही हे ही सत्यच. “जो नालों की कभी वहशत ने ठानी, पुकारा ज़ब्त बस ख़ामोश ख़ामोश,” अन्यायाविरूद्ध, भितीविरूद्ध तक्रार करावी असे ठरवतानाही माझ्यातला संयम जागृत होता आणि ’ख़ामोश ख़ामोश’ या त्याच्या हाका मला ऐकू येत होत्या, यातल्या ’ज़ब्त’चं वळण हे सकारात्मक आहे.
भावभावनांच्या पसाऱ्यात न अडकता संयमाची कास धरणं सोपं नाही. तत्त्वज्ञानाची वाट चाललेला हा ज़ब्त, अन्याय सहन करण्याचं बळ सहज देत जातो. वरकरणी सोप्या या शब्दाचा अर्थ मात्र किती गहिरा आणि तसेच वळतात मग हा शब्द ल्यायलेले शेर.

“ठहरे पानी में फेंक कर पत्थर, अपने साए को तू न रुस्वा कर”, शायर स्वत:लाच सावध करतो. प्रतिमेला तडा जाऊ देऊ नकोस, स्वभावाची एक जडणघडण जाणीवपूर्वक घडवली आहे ती सहसा मोडू नये असं काहीसं. अर्थात हा संयमाचा बांध परिस्थितीच्या रेट्यापुढे कधी हार पत्करतो आणि भावनांच्या अलोट लाटा मन व्यापून उरतात. त्यांचे प्रतिसाद मग माणसांच्या डोळ्यातून वहातात किंवा स्वभावात उमटतात. “आज ‘मजरूह’ ज़ब्त कर न सका, क्या करे जब कि जान जाने लगे “, सहनशक्तीला आव्हान मिळते तेव्हा एखाद्या हळव्या कातर क्षणी ’ज़ब्त’ची साथ सुटते आणि भावनांच्या त्या उद्रेकाचं प्रतिबिंबही शायरी घेऊन येते.

ज़ब्त का शीशा चटख़ा होगा
याद ने कंकर फेंका होगा

संयम ही एकुणच आयुष्याचं यश ठरवणारी बाब ’मोहब्बत’ नावाच्या किनाऱ्याला तर बराच काळ रेंगाळते, “ज़ब्त तहज़ीब है मोहब्बत की, वो समझते हैं बे-ज़बान हूँ मैं” हा एक शेर किंवा “ज़ब्त देखो उधर निगाह न की, मर गए मरते मरते आह न की”… इथे ’ज़ब्त’ची वेगवेगळी रूपं प्रत्ययास येत जातात. परवीन शाकिर मात्र तिच्या कमाल हळव्या अंदाजात लिहून जाते,

कमाल-ए-ज़ब्त को ख़ुद भी तो आज़माऊँगी
मैं अपने हाथ से उस की दुल्हन सजाऊँगी

“दिल चोट सहे और उफ़ न करे ये ज़ब्त की मंज़िल है लेकिन, साग़र टूटे आवाज़ न हो ऐसा तो बहुत कम होता है” हा शेर किंवा “हम ज़ब्त की हदों से गुज़र भी नहीं गए, ज़िंदा अगर नहीं हैं तो मर भी नहीं गए “, इथला वेदनेचा प्रामाणिक स्वर मनात उतरत जातो.

शेरोशायरीच्या वाटेवर ही ’ज़ब्त’ नावाची दिवली घेऊन निघाले तेव्हा वाट अनेक कोपऱ्यांवर उजळली आणि मनांच्या अनेक तळ्यांमधे उतरलेलं या शब्दाचं अर्थवाही प्रतिबिंब पहायला मिळालं. भावनांच्या प्रांगणातले सूक्ष्म पदर आपल्या लेखणीतून उतरवणाऱ्या फिराकच्या लेखणीतून हा शब्द येतो तेव्हा तो खास फिराकच्याच शैलीतून येतो. “आप-बीती कहो कि जग-बीती, हर कहानी मिरी कहानी है”, म्हणताना पुढे मग फिराक लिहीतात:

ज़ब्त कीजे तो दिल है अँगारा
और अगर रोइए तो पानी है !!

कॅलिडोस्कोप:

महाराष्ट्र टाईम्स, 26.04.2018
(सुख़न – 17)

पुर-सुकूँ लगती है कितनी झील के पानी पे बत
पैरों की बे-ताबियाँ पानी के अंदर देखिए

मनाजवळचे शेर सांगा असं काही असेल तर आठवणाऱ्या यादीत हा शेर अग्रक्रमावर असणार हे नक्की. झील, त्यातलं पाणी, पाण्यावरचे तरंग आणि पाण्यावर विहरत अलगद संथ लयीने पुढे सरकणारे ‘बत’ नजरेसमोर येते आणि त्याचवेळेस पृष्ठभागाखाली पाण्यात असणारे वल्ह्यासारखे कमाल वेगाने हलते त्याचे पाय. पुर-सुकूँ हा शब्दच इतका विलक्षण मोहक आहे की मुळात त्याच्यापाशीच बराच वेळ मन रेंगाळते. सुकूँ- स्थैर्य, शांतता. याचीही पुढली पायरी पुर-सुकूँ. हा शब्द स्वत:तच एक खोल गहिरी शांतता सामावलेला आहे. शब्दश: प्रकटणाऱ्या अर्थाच्या पुढे मन निघते तेव्हा समोर येते या दोन ओळींमधे खोलवर दडलेले तत्त्वज्ञान, प्रत्येकाच्या आयुष्याशी सहज जोडला जाणारा अर्थाचा प्रवाह. वरकरणी स्थिर भासणारी माणसं आणि जगण्याच्या लढ्यातला प्रत्येकाचा तगमगता संघर्ष. भवसागर संसार नावाच्या झीलच्या पाण्यातले बेताब पैर.

वैयक्तिक पातळीवरून पुढे निघतो शेर तेव्हा भौतिकतेच्या विळख्यात अडकलेल्या एकूण समाजाबद्दल बोलू पहातो. तिथेही पुन्हा तेच. वरवर शांतता आणि अंतर्गत कोलाहलाने भरलेले भारलेले जीवन. “ब-ज़ाहिर पुर-सुकूँ है सारी बस्ती, मगर अंदर से हंगामा बहुत है” शब्द वेगळे पण भावना तीच, अगदी तशीच.

पुर-सुकूँ आप का चेहरा ये चमकती आँखें
आप भी शहर में लगता है नए हैं अब तक

हे शहर म्हणजे जीवनप्रवाह. हा उलगडत नाही तोवर, आधार असतो तोवर नजरेत असतो की ठामपणा. मग मात्र अडकतो माणूस ’कश्मकश’मधे. पुर-सुकूँ बद्दलचा विचार कश्मकशच्या थांब्यावरूनच फिरून परत येतो. “इरादे बाँधता हूँ सोचता हूँ छोड देता हूँ, कहीं ऐसा न हो जाए कहीं वैसा न हो जाए”. द्वंद्वाच्या या प्रवासात नाव डोलायला लागते, पावलं कधी स्व मुळे कधी परिस्थितीमुळे दोलायमान होतात. क्षणभंगुरता, अस्थिरता घेरून येतेच पदोपदी. पिंजऱ्यात कैद पक्ष्यासारखे अस्तित्त्व अडकून पडते,

फड़कूँ तो सर फटे है न फड़कूँ तो जी घटे
तंग इस क़दर दिया मुझे सय्याद ने क़फ़स

क़फ़स(तुरुंग) देखील असा की ज्यात रहाणेही शक्य नाही आणि ज्यातून सुटकाही नाही. विवंचनेच्या फेऱ्यात अडकणं होत जातं. “ज़ब्त करता हूँ घुटता है क़फ़स में मिरा दम, आह करता हूँ तो सय्याद ख़फ़ा होता है”. ज़ब्तचा (स्वत:वर ताबा) प्रयत्न करताना या तुरूंगात माझा जीव गुदमरतो आणि तक्रार केली तर ऐकायला कोणी नाही अशी काहीशी अवस्था होते.

सुकून-ए-दिल जहान-ए-बेश-ओ-कम में ढूँढने वाले
यहाँ हर चीज़ मिलती है सुकून-ए-दिल नहीं मिलता

या मायाबाजारात सगळं काही मिळेल पण शांतता, समाधान नाही मिळणार. एक एक धडा मिळत जातो. “तंग आ चुके हैं कशमकश-ए-ज़िंदगी से हम, ठुकरा न दें जहाँ को कहीं बे-दिली से हम” साहिर म्हणतो. हा माझ्यामते परिवर्तनाचा बिंदू असावा. जाणीवेचा क्षण. आयुष्याला नाकारून आयुष्य जगता येत नाही. या टप्प्याला पार करून, तावून सुलाखून निघताना पुन्हा वाट सापडते ती सुकूनकडे नेणारी असते. आणि यावेळेस मिळणाऱ्या शांत समाधानाची चव आगळी असते.

सुरूवातीचा शेर पुन्हा येतो नजरेसमोर. यावेळेस दूसरी ओळ आधी उमटते मनात, ती सांगते, ’असू देत की कितीही गोंधळ तुमच्या आयुष्यात. अनेक लढे देतही असाल तुम्ही वैयक्तिक जीवनात मात्र त्याचं प्रतिबिंब चेहेऱ्यावर न उमटू देणं, विचलित न होणं हीदेखील एक साधना आहे”. समुद्राच्या आत उलथापालथ तरी सतह शांत. शब्दांचे कॅलिडोस्कोप आणि अर्थाचे रंग, पुर-सुकूँ- असीम शांततेचे हे क्षण जगण्याचं बळ देत जातात!!

हुंकार…


महाराष्ट्र टाईम्स, 19.04.2018
(सुख़न – 16)

‘’ज्याच्यासाठी उपासतापास करावेत, व्रतवैकल्य करावीत तो महादेव जरी कैलासावरून उतरून आला आणि नवरा झाला तर मग मात्र तो नवऱ्यासारखाच वागणार. संशय घेणारच!’, माझ्याकडे घरकामाला आलेली बाई काम करताना सहज बोलून गेली. त्याआधीची पाच दहा मिनिटं ती जे काही बोलत होती त्यातला माझा सहभाग, ती सांगेल ते ऐकणे किंवा अधूनमधून त्याची दखल घेणे इतकाच असला तरी तिच्या या वाक्याची गंमत वाटली. ती एरवीही असं काही थेट, नेमकं मार्मिक बोलत असते. आजच्या तिच्या वाक्यातली कळकळ स्पष्ट जाणवण्याइतकी होती. तिच्या कुठल्यातरी मैत्रीणीच्या नवऱ्याने गमतीत उच्चारलेल्या, “कृष्णाने किती लग्न केले मग आम्हीच का करू नयेत” या वाक्याभोवती आणि त्या वाक्यातलं नेमकं आपल्याला काय बोचतय याच्याभोवती तिच्या विचारांची आवर्तनं सुरू होती. स्त्री-पुरूष, नवरा-बायको नात्यातल्या नानाविध पैलूंना चाचपडताना नात्यांतला ’विश्वास’, मोकळिक असं काही काही ती तिच्या आकलनशक्तीनुसार उलगडत होती.

एरवीही असे बरेच प्रश्न पडतात तिला आणि त्या प्रश्नांची माझ्याकडे उत्तरं असतील अशी खात्री वाटते. छान रहावं वाटणारी, छान साड्या असाव्यात आपल्याकडे असं वाटणारी, स्वत:च्या मुलांसाठी जीवाचं रान करणारी एक सर्वसामान्य स्त्री. तिच्या कष्टांचं मला कौतुक आणि मी वाचत असलेल्या पुस्तकांमधून कधी एखादा उतारा किंवा एखादी कविता तिला वाचून दाखवते याचं तिला अप्रुप. आजच्या तिच्या वाक्यानी आणि त्यातल्या कैलासावरच्या शिवशंकराच्या उल्लेखानं मला मात्र आधी कधीतरी वाचलेलं एक लोकगीत आठवलं. बोधाचे प्रश्न करा या पार्वतीच्या मागण्याला, ’बोधाचे अर्थ किती?’ असा प्रतिप्रश्न करत पुढे शंकराने विचारलेले प्रश्न आणि त्यांना पार्वतीने दिलेली सरळ साधी उत्तरं तेव्हाही विचारात टाकून गेली होती आणि आताही.

कोणाला अडपीत होतीस?
कोणाला दडपीत होतीस?
कोणाला हाताला धरून बंधन तू करीत होतीस?

यावर पार्वती उत्तरते,

दाराला अडपीत होते,
अडसराला दडपीत होते,
कडीला हाताला धरून बंधन मी करीत होते.

पुढचे प्रश्न येत जातात एकामागोमाग एक, “कोणाला बांधीत होतीस? कोणाला सोडीत होतीस? कोणाला हाती धरून घरात आणीत होतीस?”. पार्वतीची उत्तरं पुन्हा त्याच निर्मळ वाटेवर चालत येतात, “गाईला बांधीत होते, वत्साला सोडीत होते. चरवीला हाती धरून घरात आणीत होते.”

“कोणाला हात देत होतीस? कोणाला पाय देत होतीस?” या प्रश्नांना, “कासाराला हात देत होते. सोनाराला पाय देत होते.” ही पार्वतीची नितळ निर्व्याज उत्तरं आज पुन्हा आठवली. कोणीतरी कधीतरी म्हटलेली ही गीतं. इंटरनेटवर कुठेतरी त्यांचा चुटपुटता उल्लेख सापडतो तेव्हा त्यांच्यातल्या साध्या सौंदर्याने त्यांच्यापाशी थांबायला भाग पाडतात. आणि मग ती ज्या कोणी ज्या विचाराने रचली म्हटली असतील तो विचार किती अवकाश पार करत माझ्यासमोर असा अचानक येऊन उभा ठाकतो, त्या प्रवासाच्या पैसाने मी थक्क होते. कुठल्याही चौकटींच्या आतबाहेर असलेल्या अनेकोनेक स्त्रीया, स्त्रीत्त्वाच्या किनारी एकमेकींचा हात घट्ट धरून उभ्या दिसतात तेव्हा कितीही धक्के बसले तरी त्या कोसळून का पडत नाहीत याचं उत्तर समोर येतं.

भरल्या बाजारात
माझ्या मायेचो नाही कोण
तोंडाच्या गोडयेन
मींया जोडीली माय बहिण

या ओळींची प्रचिती येते. मातीशी जोडलेली, भुईतून उमटलेली, धुळीच्या अक्षरांची ही गीतं. साहित्याचा एक वेगळाच, बरचसं स्पष्ट बोलणारा बाज. शहरीपणाचा, बुजरेपणाचा किंवा अगदी अती मोकळीक असलेला प्रगतपणाचा पूर्ण अभाव असलेला हा घाट. एकूणच असण्याचा मर्यादित परीघ स्वत:च्याच कलाकुसरीने रचलेल्या नक्षीतून सुबक मांडणाऱ्या या सगळ्यांबद्दल एक आपुलकी दाटून येते आणि त्यांच्या मायेची उब कितीतरी बळ देते.

माझ्या घरी आलेली ही अशीच एक ’माय बहिण’ एव्हाना रावणाकडून परतलेल्या सीतेला प्रश्न विचारणाऱ्या रामावर, शिळा होणाऱ्या अहिल्येवर आणि न जाणो कोणाकोणावर रागावत असते. ’इक बर्फ़ के साँचे में अगन डाल रहा है, यूँ अपने मुताबिक वो मुझे ढाल रहा है’ मनात उमटणाऱ्या ओळी आणि बर्फाच्या साच्यात गोठल्या तरी तेजाचा हुंकार गर्भात साठवलेल्या सगळ्याजणींचा मी वळून पुन्हा भाग होते!!

हिकायत-ए-हस्ती :


महाराष्ट्र टाईम्स, 12.04.2018
(सुख़न – 15)

सुनी हिकायत-ए-हस्ती तो दरमियाँ से सुनी
न इब्तिदा की ख़बर हैं न इंतिहा मालूम

अस्तित्त्वाचा, आयुष्याचा किंवा एकुणातच या कालप्रवाहाचा (हिकायत-ए-हस्ती) एक लहानसा अधलामधला भाग फक्त माझ्या परिचयाचा आहे. या प्रवाहाची सुरूवात (इब्तिदा) आणि अंत (इंतिहा) याबाबत मी पूर्णत: अनभिज्ञ आहे. दोन ओळी, काही मोजके शब्द आणि एक परिपूर्ण आशयगर्भ तत्त्वज्ञान स्वत:त प्रभावीपणे सामावणारे हे असे शेर ऐकल्या ऐकल्या मनात पक्के रुजतात. जागृतीच्या विचारांचा एक भाग होत जातात.

हिकायत-ए-हस्तीचा हा अवाढव्य पसारा सामान्य नजरेच्या आवाक्याच्या कित्येक योजने दूर, आपलं अस्तित्त्व या अनंत विश्वातला एक कणभर फक्त हे विचारांच्या पातळीवर जाणवलं, मान्य केलं तरी जगण्याच्या ओघवत्या रेट्यात कळत नकळत अवघं विश्व म्हणजे केवळ आपण आणि आपला भोवताल असं आटून जातं. अस्तित्त्वाचं असं संपूर्ण भान नसणं हे आपल्या नजरेचं तोकडेपण किंवा जाणीवेचं अलगद हरपत जाणं हे हा पसारा पुढे रेटण्याच्या योजनेतला एक रचनात्मक भाग असं असावं काहीसं, कोण जाणे पण होतं असं हे मात्र खरं !

छोटंसं आयुष्य मोठमोठ्या ध्येयांभोवती बांधलं जातं. राग, लोभ, हेवा, आनंद, दु:ख काय काय व्यापुन उरतं माणसांना. लहान असतांना बरचसं सोपं वाटणारं शहाणपण मोठं होत काठिण्याची नवनवी पातळी गाठत जातं, असण्याच्या जाणीवेतला ’मी’ घट्ट रूजतो आणि त्याची पाळंमुळं खोलवर रुजत जातात. ’उम्र भर मिलने नहीं देती अब तो रंजिशें, वक़्त हम से रुठ जाने की अदा तक ले गया’, असे नकळत बदल होत जातात.

वक़्त की मौज हमें पार लगाती कैसे
हम ने ही जिस्म से बाँधे हुए पत्थर थे बहुत

असं काहीसं होत जातं आपलं. ’वक़्त’ नावाचा हा गुरू सतत गुरूदक्षिणा घेत नवनवे धडे देत जातो. ’तमन्नाओं में उलझाया गया हूँ, खिलौने दे के बहलाया गया हूँ’ असे सगळेच निघतात एका वाटेवर.

कालचंच जगणं आज असतं बरेचदा तरी त्याचे अन्वय नवे. व्यापकातून वैयक्तिक असा प्रवाह वळतो. प्रत्येकाचा वेग वेगळा आणि जगण्यातला आवेग वेगळा. उत्कट उर्मीची व्याख्या सतत बदलती. ढोबळ मानाने समान वाटणाऱ्या आयुष्याच्या टप्प्याला जरा उलगडू जाता अनेक अंत:स्वर ऐकू येतात. ही वाट चालणारा प्रत्येकजण वेगळा, प्रत्येकातच एक अवघं विश्व सामावलेलं. अनुभव वेगळे, निर्णय वेगळे, परिणामांना सामोरं जाणं वेगळं. खूप कमावलं, खूप गमावलं तरी आयुष्य नावाच्या कोड्याची उकल रोज नव्याने करावी लागते. या वाटेवर कित्येकदा कोसळतो आपण आणि स्वत:च्याच असण्याचे विखुरलेले तुकडे स्वत:च सावरून एकत्र करतो. दरवेळेस त्यांच्या उचलण्याच्या क्रमानुसार घडतो एक नवेच आपण. आयुष्यातल्या जमाखर्चाचा ताळेबंद स्वत:शी मांडता यावा असा विसावता क्षण येतो तेव्हा चाललेल्या वाटेकडे बघताना धामणस्करांच्या ओळी आठवतात,

तुझ्या इच्छेप्रमाणेच
वणवण केल्यानंतर
जरा मागे वळून पाहिले तर
या क्षुद्र जंतूच्या हळव्या पायांना
यदृच्छ्या चिकटलेल्या परागकणांतून
बरेच काही उगवून आलेले….

इथे गर्दीतूनही एकटेपण येऊन पुन्हा पुन्हा खुणावू लागतं, ’मी’ ची धडपड, पडझड समंजस सजगतेने उमजत जाते. हा प्रवास प्रातिनिधिक एकटेपणातून पुन्हा सगळ्यांचा व्हावा असा वळत जातो. या बिंदूवर वाटा पुन्हा एकवटतात, जगण्याच्या आकाशात कमी अधिक उंचीवर भरारी घेणारे सगळेच पुन्हा आरंभाशी एकवटतात, “हजारों साल सफ़र कर के फिर वहीं पहूँचे, बहुत जमाना हुआ था जमीं से चले”. ’मी’ ची इथे पुन्हा गाठ पडते आणि एक शांत प्रगल्भ ओळखीचं छानसं हसतो आपण एकमेकांशी, ’हिकायत ए हस्ती’ नावाची गंमत स्वत:त अनेक रहस्य दडवून आहे ही जाणीव मनात असताना शेर पुन्हा सामोरा येतो आणि म्हणतो,

न इब्तिदा की ख़बर है न इन्तिहा मालूम
रहा ये वहम के हम थे, वो भी क्या मालूम !