अपूर्ण….

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

Advertisements

हाजत-ए-रफ़ू:


महाराष्ट्र टाईम्स, 31.05.2018
(सुख़न – 22)

‘मुसहफ़ी’ हम तो ये समझे थे कि होगा कोई ज़ख़्म
तेरे दिल में तो बहुत काम रफ़ू का निकला

हा शेर ऐकला तेव्हा पहिल्यांदा तर या कल्पनेच्या वेगळेपणाने एक हसू उमटलं चेहेऱ्यावर. जसजशी ओळख झाली तसा मनात पक्कं ठाण मांडून बसला मग शेर. विदीर्ण होत, धक्के, निराशा पचवत अनंत जखमांची साक्ष झालेले हृदय. या जखमांचे व्रण नाहीत म्हणजे त्या भरून न येणाऱ्या आहेत. केव्हातरी स्वत:साठी वेळ दिला गेलाय, गत आयुष्याचं पुनरावलोकन केलं जातय. जखमांचा, खपल्यांचा ताळेबंद मांडला जाताना जाणवताहेत आपल्या मनाने सोसलेले आघात. ’बिटवीन द लाईन्स’ वाचावं तेव्हा हा शेर अर्थाची अनेक दालनं उघडत जातो.

मक्ता- गज़लेतला शेवटचा शेर, शायरचं नाव असलेला. एका गज़लेतला हा मक्ता, शायर स्वत:ला संबोधून एक विचार मांडतोय, की बाबा रे तुझ्या दु:खाचं मूळ शोधायला जाता वाटलं एखादा गहिरा घाव असेल पण इथे तर बरंच काही उसवलय किंबहुना फाटलय. त्याशिवाय का ’रफू’ करायचा विचार आला. किती वेळा मी येते इथे आणि बघते हा शब्द, ’रफू’. आपल्या विलक्षण गोडव्यासाठी प्रसिद्ध असलेली उर्दू. एक एक शब्द नजाकतीने आपल्या अदबशीर अंगभूत सौंदर्यासह पेश करणारी उर्दू. त्यातला हा शब्द, चपखल बसणारा खरं तर, इतर अनेक शब्दांसारखा मराठीतही त्याच अर्थाने उमटणारा. केलेले रफू दुरून पहाता नजरेआड होईलही पण जवळून पहाताना स्वत:चं अस्तित्त्व प्रकट करणारं. त्यात हे ’दिल’ तर सगळ्यात जवळचं यावर कितीही रफू केले तरी भळभळत्या जखमांची खूण उरणारच. आपल्याच संवेदनशीलतेचे उसवलेले धागेदोरे घेत जाणीवेच्या सुईत ते ओवत स्वत:लाच करावे लागणार हे काम.

एखाद्या संध्याकाळी ग्रॅटिट्यूड नावाच्या भावनेनं मन भरून यावं, विचारांची रास स्वत:समोर ओतून ती निवडत बसावी तेव्हा अचानक पुन्हा या रफू शब्दाने समोर यावं, ’तेरे दिल में तो बहुत काम रफू का निकला’. मुसहफ़ी, मीरचा समकालीन शायर. शतकानूशतके जे टिकून आहे, जे बदलत्या संदर्भाची वाट सहज शोधते असे या सगळ्यांचे लिखाण. मनाला थक्क करून टाकणारी भावभावनांची सांगड घालणारी ही शायरीची वाट. या वाटेवर आनंदाचं भरभरून दान सहज मिळत जावं. भरून आलेलं मन आणि संध्याकाळच्या हुरहुरत्या क्षणी आता ग़ालिब नावाच्या दैवताने साद घालावी. “हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है, तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है “…आकाशाच्या बदलत्या रंगांच्या साक्षीनं, वाऱ्याच्या लहरीवर जगजीतच्या धीरगंभीर आवाजातला हा शेर मनात उमटावा. तो दरबार, हातातला कोरा कागद आणि शेर सादर करणारा ग़ालिब नावाचा अवलिया नजरेसमोर येत जावा.

चिपक रहा है बदन पर लहू से पैराहन
हमारे जैब को अब हाजत-ए-रफ़ू क्या है ?

हाजत-ए-रफ़ू (रफू करण्याची गरज). “जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा, कुरेदते हो जो अब राख जुस्तजू क्या है ” म्हणणारी ही गज़ल, रफू शब्दाचा पुन्हा एकवार सामोरा आलेला उल्लेख. इथेही पुन्हा अर्थाचा भव्य पट दिसू लागतो. ग़ालिब त्याच्या विलक्षण अंदाज-ए-बयाँला अनुसरून सहज हे म्हणतो तेव्हा त्या आगीची धग मनाला लपेटून न जाते तर नवल. आयुष्यातली अनेक संकट अशी पेलणारा हा माणूस शब्दांचा आणि व्यक्त अव्यक्त भावनांचा किती मोठा खजिना मागे ठेवून गेलाय हे जाणवलं की आपल्या श्रीमंतीची जाणीव होते. मुसहफ़ीच्या रफ़ू शब्दाने सुरू झालेला विचारांचा प्रवास, ग़ालिबच्या ’हाजत-ए-रफू’च्या वाटेवर मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने होत जातो.

रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल
जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है?

आपल्या डोळ्यात साठलेला कृतज्ञतेचा अश्रू किनाऱ्याशी दाटत येतो आणि भरल्या मनाने मनोमन एक नमस्कार त्या क्षणाच्या अस्तित्त्वाप्रती रुजू होतो!!

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

आपण फक्त:


महाराष्ट्र टाईम्स, 17.05.2018
(सुख़न -20)

ये सर्द रात ये नींद का बोझ ये आवारगी,
हम अपने शहर में होते तो घर गये होते

पुन्हा एकदा एक संपूर्ण प्रसंग नजरेसमोर आणणारे काही मोजके शब्द. स्वत:च्या घरापासून, शहरापासून काही कारणाने दुरावलेली एक व्यक्ती, रात्रीची वेळ आणि घराची दाटून येणारी आठवण. तरीही हे इतकंच नसावं, यापलीकडेही एक मोठा पट निर्माण करतो शेर. परक्या शहरातलं एकटेपण, तगमग वगैरे बरंच काही. नानाविध कारणांनी सोडावं लागतं आपल्याला आपलं गाव आणि रुजावं लागतं नव्या ठिकाणी. हा बदल दरवेळेस सारखा नसतो, व्यक्तीसापेक्ष आणि परिस्थितीसापेक्ष या बदलाला सामोरं जाण्याची पद्धत बदलते. ’माझ्या’ शहरात अनेक वर्ष रहाणारा एक मित्र पण नाळ मूळ गावाशी जोडलेला आणि ’माझ्या’ शहरातून स्थलांतर केलेला मित्र अश्या दोघांशी बोलताना एकाने मला माझ्या शहरातले त्याला न रुचणारे काही मुद्दे सांगितले तर दुसऱ्याच्या शहराला मी जरा काही बोलू म्हटले तर त्याने मात्र त्या नव्या शहराची ठाम बाजू घेतली.

दोन्हीही मतप्रवाहांची गंमतच वाटली. मतं पक्की असलेली मोठी माणसं, आपापल्या ठिकाणी योग्यच. मुळात ’शहर’ म्हणजे तरी काय या प्रश्नाशी रेंगाळले जरा. शहराला स्वत:चा असा आत्मा असतो, स्वभाव असतो जो त्या शहराच्या भौगोलिक, सामाजिक जडणघडणीतून साकारतो. सातत्य असतं ते बदलाचं. ’माझं शहर’ हा जिव्हाळ्याचा मुद्दा प्रत्येकाचाच. जगाच्या पाठीवर कुठेही जा, माझ्या मनाची घालमेल शांत होते ती घराची सम्त(दिशा) दिसतानाच,

पलट के आ गई ख़ेमे की सम्त प्यास मिरी
फटे हुए थे सभी बादलों के मश्कीज़े

(मश्कीज़े- पखाल),इथे दिसते ती आपल्या गावाबद्दलची सार्वत्रिक समान आस्था. चर्चेत माझ्या शहराची बाजू घेताना मग वाटलं मी खरंच ओळखते का पूर्णत्त्वाने माझ्या शहराला? किती जागा माझ्याचसाठी नव्या, अगदी अनोळखी असतील. किंबहूना स्वत:तूनच वाढत जाणारी, अस्ताव्यस्त विस्ताराचा ध्यास घेतलेली शहरं सगळीच. तरीही एखाद्या कोपऱ्यावरचं एखादं वडापिंपळाचं जुनं झाड दुर्दम्य आशावादासारखं पाय रोवून उभं असलेलं दिसतं. कधी वाटतं, “सदियों से किनारे पे खडा सूख रहा है, इस शहर को दरिया में गिरा देना चाहिए”. तर कधी वाटतं, ’अपनी ही रवानी में बहता नजर आता है, ये शहर बुलंदी से दरिया नजर आता है’. एका शहरात असतात किती शहरं, प्रत्येक मनात प्रत्येकाचं स्वतंत्र. काही खूणा शहर आपल्यावर कोरत जातं काही आपण शहरावर. हरवलेली, वणवण भटकणारी, जगण्याला अर्थ देऊ पहाणारी, कुठेतरी धावणारी चेहरे हरवलेली गर्दी आणि त्या गर्दीने स्वत:साठी उभारलेल्या जागा. जगण्याच्या कोलाहलात सुर हरवू नये म्हणून धडपडणारी गर्दी. “चंद लोगों की मोहब्बत भी गनीमत है भय्या, शहर का शहर हमारा तो नहीं हो सकता’ हे मत पटत जातं.

शहराचा असा विचार करत असताना लेकीच्या खोलीत गेले तर समोर भिंतीवर दुबईचं एक चित्र तिने नव्यानेच लावलेलं दिसलं. जन्मापासून पहिली अनेक वर्ष भारताबाहेर राहिलेली माझी लेक, तिच्या तिथल्या ’गावांबद्दलची’ आठवण अशी नकळत व्यक्त करत असते. त्याचवेळेस तिचं इथलं रुजणंही तितकंच सहज स्वाभाविक. तिची मतं अजून कच्ची पक्की, बदलाला तयार असलेली. नव्याला आपलं म्हणताना जुन्याला सहज मनाशी घट्ट धरून ठेवणं, त्याबद्दल तक्रार करायला जराही सवड नसणारी जगण्याची निर्मळ गती पुन्हा विचारात टाकून गेली मला. वाढत्या वयासोबत रुजण्याचा गुणधर्म मागे पडणं, मनातल्या शहराच्या खोलवर उतरत जाणाऱ्या अभेद्य वेशी, विस्थापनाची अपरिहार्यता, माणसं, शहरं, कोवळीक हरपणं आणि माझी लेक, मला सगळं एकत्रच दिसू लागलं आणि धामणस्करांची “आपण फक्त” ही कविता मनात उतरत गेली:

आपण पानाफुलांनी
बहरून केव्हा यावे हे
ऋतुंनी ठरवलेले
आपण फक्त
कोवळी आरस्पानी पाने
आपल्या हाती निबर होत
काळपटत कशी जातात एवढेच
पाहत राहायचे !!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…

कॅलिडोस्कोप:

महाराष्ट्र टाईम्स, 26.04.2018
(सुख़न – 17)

पुर-सुकूँ लगती है कितनी झील के पानी पे बत
पैरों की बे-ताबियाँ पानी के अंदर देखिए

मनाजवळचे शेर सांगा असं काही असेल तर आठवणाऱ्या यादीत हा शेर अग्रक्रमावर असणार हे नक्की. झील, त्यातलं पाणी, पाण्यावरचे तरंग आणि पाण्यावर विहरत अलगद संथ लयीने पुढे सरकणारे ‘बत’ नजरेसमोर येते आणि त्याचवेळेस पृष्ठभागाखाली पाण्यात असणारे वल्ह्यासारखे कमाल वेगाने हलते त्याचे पाय. पुर-सुकूँ हा शब्दच इतका विलक्षण मोहक आहे की मुळात त्याच्यापाशीच बराच वेळ मन रेंगाळते. सुकूँ- स्थैर्य, शांतता. याचीही पुढली पायरी पुर-सुकूँ. हा शब्द स्वत:तच एक खोल गहिरी शांतता सामावलेला आहे. शब्दश: प्रकटणाऱ्या अर्थाच्या पुढे मन निघते तेव्हा समोर येते या दोन ओळींमधे खोलवर दडलेले तत्त्वज्ञान, प्रत्येकाच्या आयुष्याशी सहज जोडला जाणारा अर्थाचा प्रवाह. वरकरणी स्थिर भासणारी माणसं आणि जगण्याच्या लढ्यातला प्रत्येकाचा तगमगता संघर्ष. भवसागर संसार नावाच्या झीलच्या पाण्यातले बेताब पैर.

वैयक्तिक पातळीवरून पुढे निघतो शेर तेव्हा भौतिकतेच्या विळख्यात अडकलेल्या एकूण समाजाबद्दल बोलू पहातो. तिथेही पुन्हा तेच. वरवर शांतता आणि अंतर्गत कोलाहलाने भरलेले भारलेले जीवन. “ब-ज़ाहिर पुर-सुकूँ है सारी बस्ती, मगर अंदर से हंगामा बहुत है” शब्द वेगळे पण भावना तीच, अगदी तशीच.

पुर-सुकूँ आप का चेहरा ये चमकती आँखें
आप भी शहर में लगता है नए हैं अब तक

हे शहर म्हणजे जीवनप्रवाह. हा उलगडत नाही तोवर, आधार असतो तोवर नजरेत असतो की ठामपणा. मग मात्र अडकतो माणूस ’कश्मकश’मधे. पुर-सुकूँ बद्दलचा विचार कश्मकशच्या थांब्यावरूनच फिरून परत येतो. “इरादे बाँधता हूँ सोचता हूँ छोड देता हूँ, कहीं ऐसा न हो जाए कहीं वैसा न हो जाए”. द्वंद्वाच्या या प्रवासात नाव डोलायला लागते, पावलं कधी स्व मुळे कधी परिस्थितीमुळे दोलायमान होतात. क्षणभंगुरता, अस्थिरता घेरून येतेच पदोपदी. पिंजऱ्यात कैद पक्ष्यासारखे अस्तित्त्व अडकून पडते,

फड़कूँ तो सर फटे है न फड़कूँ तो जी घटे
तंग इस क़दर दिया मुझे सय्याद ने क़फ़स

क़फ़स(तुरुंग) देखील असा की ज्यात रहाणेही शक्य नाही आणि ज्यातून सुटकाही नाही. विवंचनेच्या फेऱ्यात अडकणं होत जातं. “ज़ब्त करता हूँ घुटता है क़फ़स में मिरा दम, आह करता हूँ तो सय्याद ख़फ़ा होता है”. ज़ब्तचा (स्वत:वर ताबा) प्रयत्न करताना या तुरूंगात माझा जीव गुदमरतो आणि तक्रार केली तर ऐकायला कोणी नाही अशी काहीशी अवस्था होते.

सुकून-ए-दिल जहान-ए-बेश-ओ-कम में ढूँढने वाले
यहाँ हर चीज़ मिलती है सुकून-ए-दिल नहीं मिलता

या मायाबाजारात सगळं काही मिळेल पण शांतता, समाधान नाही मिळणार. एक एक धडा मिळत जातो. “तंग आ चुके हैं कशमकश-ए-ज़िंदगी से हम, ठुकरा न दें जहाँ को कहीं बे-दिली से हम” साहिर म्हणतो. हा माझ्यामते परिवर्तनाचा बिंदू असावा. जाणीवेचा क्षण. आयुष्याला नाकारून आयुष्य जगता येत नाही. या टप्प्याला पार करून, तावून सुलाखून निघताना पुन्हा वाट सापडते ती सुकूनकडे नेणारी असते. आणि यावेळेस मिळणाऱ्या शांत समाधानाची चव आगळी असते.

सुरूवातीचा शेर पुन्हा येतो नजरेसमोर. यावेळेस दूसरी ओळ आधी उमटते मनात, ती सांगते, ’असू देत की कितीही गोंधळ तुमच्या आयुष्यात. अनेक लढे देतही असाल तुम्ही वैयक्तिक जीवनात मात्र त्याचं प्रतिबिंब चेहेऱ्यावर न उमटू देणं, विचलित न होणं हीदेखील एक साधना आहे”. समुद्राच्या आत उलथापालथ तरी सतह शांत. शब्दांचे कॅलिडोस्कोप आणि अर्थाचे रंग, पुर-सुकूँ- असीम शांततेचे हे क्षण जगण्याचं बळ देत जातात!!

हुंकार…


महाराष्ट्र टाईम्स, 19.04.2018
(सुख़न – 16)

‘’ज्याच्यासाठी उपासतापास करावेत, व्रतवैकल्य करावीत तो महादेव जरी कैलासावरून उतरून आला आणि नवरा झाला तर मग मात्र तो नवऱ्यासारखाच वागणार. संशय घेणारच!’, माझ्याकडे घरकामाला आलेली बाई काम करताना सहज बोलून गेली. त्याआधीची पाच दहा मिनिटं ती जे काही बोलत होती त्यातला माझा सहभाग, ती सांगेल ते ऐकणे किंवा अधूनमधून त्याची दखल घेणे इतकाच असला तरी तिच्या या वाक्याची गंमत वाटली. ती एरवीही असं काही थेट, नेमकं मार्मिक बोलत असते. आजच्या तिच्या वाक्यातली कळकळ स्पष्ट जाणवण्याइतकी होती. तिच्या कुठल्यातरी मैत्रीणीच्या नवऱ्याने गमतीत उच्चारलेल्या, “कृष्णाने किती लग्न केले मग आम्हीच का करू नयेत” या वाक्याभोवती आणि त्या वाक्यातलं नेमकं आपल्याला काय बोचतय याच्याभोवती तिच्या विचारांची आवर्तनं सुरू होती. स्त्री-पुरूष, नवरा-बायको नात्यातल्या नानाविध पैलूंना चाचपडताना नात्यांतला ’विश्वास’, मोकळिक असं काही काही ती तिच्या आकलनशक्तीनुसार उलगडत होती.

एरवीही असे बरेच प्रश्न पडतात तिला आणि त्या प्रश्नांची माझ्याकडे उत्तरं असतील अशी खात्री वाटते. छान रहावं वाटणारी, छान साड्या असाव्यात आपल्याकडे असं वाटणारी, स्वत:च्या मुलांसाठी जीवाचं रान करणारी एक सर्वसामान्य स्त्री. तिच्या कष्टांचं मला कौतुक आणि मी वाचत असलेल्या पुस्तकांमधून कधी एखादा उतारा किंवा एखादी कविता तिला वाचून दाखवते याचं तिला अप्रुप. आजच्या तिच्या वाक्यानी आणि त्यातल्या कैलासावरच्या शिवशंकराच्या उल्लेखानं मला मात्र आधी कधीतरी वाचलेलं एक लोकगीत आठवलं. बोधाचे प्रश्न करा या पार्वतीच्या मागण्याला, ’बोधाचे अर्थ किती?’ असा प्रतिप्रश्न करत पुढे शंकराने विचारलेले प्रश्न आणि त्यांना पार्वतीने दिलेली सरळ साधी उत्तरं तेव्हाही विचारात टाकून गेली होती आणि आताही.

कोणाला अडपीत होतीस?
कोणाला दडपीत होतीस?
कोणाला हाताला धरून बंधन तू करीत होतीस?

यावर पार्वती उत्तरते,

दाराला अडपीत होते,
अडसराला दडपीत होते,
कडीला हाताला धरून बंधन मी करीत होते.

पुढचे प्रश्न येत जातात एकामागोमाग एक, “कोणाला बांधीत होतीस? कोणाला सोडीत होतीस? कोणाला हाती धरून घरात आणीत होतीस?”. पार्वतीची उत्तरं पुन्हा त्याच निर्मळ वाटेवर चालत येतात, “गाईला बांधीत होते, वत्साला सोडीत होते. चरवीला हाती धरून घरात आणीत होते.”

“कोणाला हात देत होतीस? कोणाला पाय देत होतीस?” या प्रश्नांना, “कासाराला हात देत होते. सोनाराला पाय देत होते.” ही पार्वतीची नितळ निर्व्याज उत्तरं आज पुन्हा आठवली. कोणीतरी कधीतरी म्हटलेली ही गीतं. इंटरनेटवर कुठेतरी त्यांचा चुटपुटता उल्लेख सापडतो तेव्हा त्यांच्यातल्या साध्या सौंदर्याने त्यांच्यापाशी थांबायला भाग पाडतात. आणि मग ती ज्या कोणी ज्या विचाराने रचली म्हटली असतील तो विचार किती अवकाश पार करत माझ्यासमोर असा अचानक येऊन उभा ठाकतो, त्या प्रवासाच्या पैसाने मी थक्क होते. कुठल्याही चौकटींच्या आतबाहेर असलेल्या अनेकोनेक स्त्रीया, स्त्रीत्त्वाच्या किनारी एकमेकींचा हात घट्ट धरून उभ्या दिसतात तेव्हा कितीही धक्के बसले तरी त्या कोसळून का पडत नाहीत याचं उत्तर समोर येतं.

भरल्या बाजारात
माझ्या मायेचो नाही कोण
तोंडाच्या गोडयेन
मींया जोडीली माय बहिण

या ओळींची प्रचिती येते. मातीशी जोडलेली, भुईतून उमटलेली, धुळीच्या अक्षरांची ही गीतं. साहित्याचा एक वेगळाच, बरचसं स्पष्ट बोलणारा बाज. शहरीपणाचा, बुजरेपणाचा किंवा अगदी अती मोकळीक असलेला प्रगतपणाचा पूर्ण अभाव असलेला हा घाट. एकूणच असण्याचा मर्यादित परीघ स्वत:च्याच कलाकुसरीने रचलेल्या नक्षीतून सुबक मांडणाऱ्या या सगळ्यांबद्दल एक आपुलकी दाटून येते आणि त्यांच्या मायेची उब कितीतरी बळ देते.

माझ्या घरी आलेली ही अशीच एक ’माय बहिण’ एव्हाना रावणाकडून परतलेल्या सीतेला प्रश्न विचारणाऱ्या रामावर, शिळा होणाऱ्या अहिल्येवर आणि न जाणो कोणाकोणावर रागावत असते. ’इक बर्फ़ के साँचे में अगन डाल रहा है, यूँ अपने मुताबिक वो मुझे ढाल रहा है’ मनात उमटणाऱ्या ओळी आणि बर्फाच्या साच्यात गोठल्या तरी तेजाचा हुंकार गर्भात साठवलेल्या सगळ्याजणींचा मी वळून पुन्हा भाग होते!!