एकम् ….

मिलिंद बोकिलांच ’एकम्’ पहिल्यांदा वाचलं….. मग कसं देव जाणे पण पुस्तकं हरवलं….. तेव्हा मी भारतातच होते त्यामूळे चटकन पुन्हा नवं पुस्तकं घेऊन आले…. आणावं वाटलं की आणावंच लागलं!!!! आणावचं लागलं जास्त योग्य ठरेल इथे….. हवय मला ते पुस्तक माझ्याकडे कायम….. वपुंची पुस्तकं कशी ठेवतो आपण संग्रही…. कधीतरी काही प्रश्न भेडसावतात, आपला अर्जून होतो आणि आपण त्या पुस्तकांना शरण जातो किंवा कधी असेच ’सहज’ ….. कारणं काहिही असो ही पुस्तकं दरवेळेस नव्या आयामात भेटतात…. भेटू शकतात, काहितरी नवे गवसते…. जुने काहितरी बदलते….. तेच तसेच घडले ’एकम्’ वाचताना……

एकम् मला का वाचावसं वाटतं याची कारणमिमांसा स्वत:शीच मांडायची ठरवलं तर त्यातली ’देवकी’  मनात येणारे विचारांचे आंदोलन पेलते… ते विचार ती बोलू शकते, स्पष्ट अगदी….. तिला ते सगळं असं स्वच्छ पहाता आणि शब्दांमधे मांडता येतं…. मग मला ’देवकी’ पटते!!!

पुस्तक वाचायला लागलं की देवकी हळूहळू मनाची पकड घेऊ लागते…. तिच्या रोजच्या जीवनातले तिच्याकडे येणाऱ्या कामवाल्या वगैरे प्रसंगांचे वर्णन चटकन संपून देवकी विचार करू लागावी असे वाटते…. कारण तिच्या विचारांच्या प्रवाहामधे गुंतवून ठेवण्याचे सामर्थ्य आहे!!

तिचं ’पिणं’ मला खटकतं, इतक्या हूशार व्यक्तीला कशाला हव्यात अश्या कुबड्या असं विचार मनात येतो ….. बरेच स्पष्ट उल्लेख मातृभाषेत करायचे आपण टाळतो….. बरेच मुद्दे हे ’माईंडसेट’ मुळे आपल्याला पटत नाहीत तसंच  काही देवकीच्या त्या एका सवयीबद्द्ल मला पहिल्यांदा एकम् वाचताना वाटलं!!!!

शहरापासून दुर एका फ्लॅटमधे रहाणारी ’देवकी’ ही एक नावाजलेली लेखिका…. ’एकटी’ रहाणारी पण lonely नसणारी…. एकटेपणा ही निवड असणारी…. वाचन, लिखाण, स्त्री , पुरूष, लेखक,  लेखिका वगैरे अनेक मुद्द्यांवर स्वत:ची ठाम मतं असणारी , मुलावर जीव असणारी, मैत्रीणींकडे मन मोकळं करणारी… माणसाच्या स्वभावातले गुणदोष बारकाईने टिपू शकणारी आणि त्यामागची कारणमिमांसा पाहू शकणारी देवकी …..

देवकी समजत असताना तिची मुलाखत घेणारी मुलगी येते…. इथे बोकिलांची उपस्थिती जाणवते….. लेखनाचा पुढचा मोठा प्रवास या मुलाखत घेणाऱ्या मुलीच्या संगतीने होतो…. पण तिचे ’नाव’ कुठेही येत नाही…… ’शिरोडकरचे’ नाव कसे शेवटपर्यंत येत नाही आणि त्याविना काहिही अडतही नाही…. पण ही मुलाखत सुरू होते आणि मला एकम् खऱ्या अर्थाने आवडायला लागतं…..

संवाद हा ओळींमधे न उरता मनावाटे मेंदुपर्यंत पोहोचायला लागला की समोर पांढऱ्यावर जे काळं झालेलं असतं ते ’आवडतं’!!! पुस्तक म्हणूया का की ती पात्र/व्यक्ती म्हणूया, जे काय ते, पण एका प्रवाहात त्यांना समांतर ’ओढीने’ आपण वाहू लागतो!! मग त्या पाना-पानांमधे लिहीलेली ’गोष्ट’ आपल्याला दिसू लागते, पहावेशी वाटते हेच लेखकाचं ’यश’ असावं!!

एकटेपणाची जी काही व्याख्या, शोध ,त्याचा लेखनाशी संबंध मांडला गेलाय… निव्वळ  अप्रतिम!!!

देवकी म्हणते….

तुमचं भांडवल एकटेपणा असतं,सुभद्रा. त्याच्यावरचं व्याजही एकटेपणा. तेच तुम्ही पुन्हा गुंतवायचं असतं . तुम्ही एकटेपणा साठवता. एकटेपणाच्याच घागरीने. आणि साठवून मुरवता. आणि त्या मुरवलेल्या एकटेपणाची ती जी मधूरा बनते नं, ती तुम्ही पीत असता एकट्यानंच. आणि ती अंगात मुरते पुन्हा तुमच्या एकट्याच्याच. तुमच्याभोवती काळोख पसरतो एकटेपणाचा. आणि प्रकाश असलाच ना, तर तोही एकटेपणाचाच. त्या काळोखाची शाई तुम्ही ओतता आपल्या लेखणीत. आणि लिहीता एकटेच. लेखन ही एकट्याची, एकट्यानं, एकट्यासाठी करायची गोष्ट आहे. लोकांचा काही संबंध नाही. ही गोष्ट ज्या दिवशी लोकांना समजेल, तो दिवस आमच्या भाग्याचा, सुभद्रा.

तुम्ही लोकांना त्यात कशासाठी घेता मग? कशासाठी आवृत्त्या काढता? कशासाठी प्रदर्शनं?

आम्ही लोकांना नाही घेत. आम्ही त्या एकेकट्या वाचकाला घेतो. म्हणून तर पुस्तक लिहीतो. पुस्तक ही एका वेळी , एका माणसानं, एकट्यानं वाचायची गोष्ट आहे.लोकांचा काय संबंध त्याच्याशी?

वाचताना , देवकीला ऐकताना बरेचवेळा वाटतं की असच काहीसं होतं का माझ्या मनात…. मग पुन्हा जाणवतं असेलही पण ते अस्पष्ट होतं, धुसर होतं…. देवकी कॅन सी ईट क्लिअर!!!! देवकी शोध घेतेय…. तिला बोध व्हायला हवाय….. ती म्हणते,”बोध कसला व्हायला पाहिजे त्याचाच बोध’!!!

आपण सगळेच जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या प्रवासात कुठल्यातरी अज्ञाताच्या शोधात फिरतो की.प्रश्न प्रश्न आणि त्या प्रश्नातून जन्माला येणारे नवे प्रश्न…. देवकी ते सोडवू पहाते….. तो शोध घ्यावासा देवकीलाही वाटतोय!!! स्त्री- पुरूष , लेखक , लेखकाच्या लेखनाची पद्धत, अनेक मुद्द्यांवर देवकीचं भाष्य आहे….. कधी प्रकट कधी मनातली आंदोलनं!!!

शोधाचा शोध….. काय शोधायचेय त्याचा शोध….. येणारे विचार कधी स्त्रीच्या नजरेतून यावे…. कधी ते स्त्री-पुरूष वगैरे भेदाच्या पुढे जावेत….

एखादं पुस्तक वाचताना लिंक ब्रेक होत नाही तेव्हा ते लिहिताना लेखकाने काय केले असावे असा विचार येतो!!! आपण आपल्या मनात येणारे विचार असे ’एकटाकी’ लिहू गेलो आणि त्या विचारांचा काही भाग कालांतराने उतरवू पाहिला तर तो तसाच ’सुसंगत’ येइल ??? विचारांचा ’बेस’ तो असेलही कदाचित पण शब्द , वाक्यं, काही मतं बदलतीलच की….. मग आपण मुळचा फ्लो कंटिन्यू करू शकू??? प्रश्न पडतात मग वाटतं ’देवकी’ संचारतेय आपल्यात….. की एक ’देवकी’ असतेच आपल्या सगळ्यांमधे….. की जे जे पुस्तक, सिनेमा आपण आवडले म्हणतो ते केवळ ह्यासाठी की त्यातले पात्र आपला आरसा ठरतात काही अंशी…..

ही देवकी आपल्याला विचारात पाडू शकते हे नक्की….. काहीतरी सुचत नसूनही काहितरी गवसल्यासारखे वाटते…. वपू वाचताना होते तसे!!! लेखकाचं कौतूक वाटतं मग!! वाचताना मधेच एखादं वाक्यं इतरांपेक्षा जास्त चमकतं…..

ती स्वत:शीच हसली. हा दिवस पण एकटा आहे. काळाच्या अनंत प्रवाहात एकलकोंडा. आणि क्षणभंगुर. बारा तेरा तासांचं तर आयुष्य. आपण याच्यापेक्षा फार बरे. असे किती दिवस बघतो. एखादा नाही उगवला मनासारखा तर सोडून द्यायचा. मग दुसरा घ्यायचा. तो येतोच रात्रीनंतर.

एकेटपणा- रिकामपण…. सामान्यत्व नाकारू पहाणाऱ्या एका हुषार लेखिकेचा शोध आणि प्रवास…. उण्यापुऱ्या ७४ पानांच पुस्तक!! दर वाचनात वेगळं वाटतं!!

त्यातला न रुचणारा भाग म्हणजे ’पिणं’ …. हे पुस्तकाच्या पहिल्या वाचनात प्रकर्षाने बोचलं होतं!!! तरिही आपण पुस्तक का वाचतोय आणि काहितरी आपल्याला गुंतवून ठेवतेय  हे कोडं वाटलं होतं!!! दुसऱ्या वाचनात पुन्हा एक विचार ’चमकला’ की हे न आवडणारे उल्लेख आहेत पोकळी भरण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या सोयीचे….. ही सवय, व्यसन कोणाला नाही…. रटाळ मालिका पहाणं, गॉसिप करणं,वेळीअवेळी उगाचच फेसबूकच्या पानावर डोकावणं ….. पोकळी भरण्यासाठी काहितरी सगळेच करतात की!! देवकीचं ’पिणं’ symbolic असावं का असं वाटतं मला मग!!

मुलाशी मनमोकळा ’संवाद’ साधू शकणारी आई हे देवकीच आणि एक रूप!!!

देवकीचा शेवट … आणि तो येताना तिने ’एकटेपणाच्या’ प्रश्नाची केलेली उकल….. मुळात ’एकटेपणा’ नसतोच हा शोध….. शोधाचा- शोध …बोधाचा- बोध…. आपल्या चेह्ऱ्यावर एक मंद स्मित येऊ घातलेले … शांत बसावेसे वाटायचे क्षण… शुन्यात नजर आणि शुन्य विचार, अपुर्ण तरिही ’पुर्ण’ वाटण्याचे क्षण…… एक पुस्तक ’वाचून ’ संपलेले पण मनात उतरलेले… उरलेले!!!!

नुकतच ’शाळा’ वाचून संपलेलं असतं…. ’मुकुंदाच विश्व’ ताकदीने आपल्या समोर उभे असते….. तितक्याच दमदारपणे ’देवकी’ पहाता येते…. एका लेखकाने ’लेखिकेचे’ भावविश्व सक्षमतेने मांडलेले असते आणि मग मला ’ एकम्’ आवडतं!!! आणि मिलिंद बोकिलांची बाकि पुस्तकं खूणावू लागतात…. वाचाव्या वाटणाऱ्या लेखकांच्या यादीत बोकील वरचा नंबर पटकावतात!!!!

उशीर…..

“अगं माउ उशीर झालाय आज तूला यायला, चल आता पटापट हायपाय धूवा आणि जेवायला चला….” शाळेतून आलेल्या लेकीला माझी सल्लेबाजी सुरू झालेली होती…..

’उशीर’ ….सतत येतो हा शब्द नाही आपल्या बोलण्यात…. टाळायचा असतो ना तो, म्हणून त्याचा धाक आणि बागूलबुवा कायम!!!

मला आवरण्याची जितकी घाई साधारण तितकीच माझी लेक निवांत…. “होऊ दे उशीर, तू आधि माझं ऐक…. ” लेकीचा हुकूम!!!

शाळेतून आली ना ही की मला समोर बसवून आधि संपुर्ण दिवसाचं रिपोर्टींग करते , मग बाकि कामाला सुरूवात…. विलक्षण गोड दिसते ती तो वृत्तांत सांगताना म्हणून मी देखील बसते तिच्या समोर…. आज टिचर अमूक म्हणाली, ढमूक म्हणाली वगैरे सुरू होते मग … त्यात गाडं कुठे तरी अडतं, मग ’थांब हं मम्मा, मला याद करू दे’ वगैरे सुरू होतं…. मला समजलेलच असतं काय म्हणायचय ते, मग मी तो नेमका शब्द सांगते…. मग समोरचे डोळे एकदम विस्फारतात…. चेहेरा खुश एकदम, रोजचा प्रश्न, “अगंsssss मम्मा तूला कसं माहितं ??? तू पण माझ्याच स्कूलला जायची??? तूलापण माझीच टिचर होती ???? :) ” …… मी आपलं ठरलेला प्रश्न विचारते, “टिफीन संपलाय का ??? “

परवा इथवर सगळं रोजच्यासारखचं झालं , या मुलांना रोजचा डबा टिचरला दाखवावा लागतो…. मुलांना डब्यात सकस अन्न दिलं जावं यासाठी शाळा तशी जागरूक आहे…. परवा पिल्लूने मला सांगितले ,” मम्मा मी टिफीन दाखवला टिचरला, ती म्हणाली की गुड फूड ….. :) ” ….. मग काहिसा विचार केला तिने , घरात एक चक्कर मारली आणि परत माझ्यासमोर येउन उभी राहिली नी पुन्हा विचारलं ,” मम्मा एक सांग, जर टिचर नाही म्हणाली की गुड फुड तर  ??? ” ……

खरं सांगते, मी बसल्यानंतर माझ्या होणाऱ्या उंचीपेक्षा जरा उंच किंवा साधारण तितकच उंच असं ते ध्यान असे प्रश्न विचारतं तेव्हा चेहेरा असा काही गंभीर होतो की तो पहाताना आपल्या चेहेऱ्यावर नकळत हसू उमटावे…. तरिही मी आपलं चेहेरा शक्य तितका गंभीर ठेवत, गाल फुगवून म्हटलं ,” मला ना जाम सॅड वाटतं की मी माझ्या पिल्लूला टिफीन दिला आणि तो टिचरला आवडलाच नाही :( ” …..

माझ्यामते विषय संपला होता, हातपाय धूणे वगैरे आटोपलं….. पुन्हा पिल्लूच्या घरात एक दोन फेऱ्या झाल्या,आणि पुन्हा धावत ती माझ्याकडे आली , घट्ट बिलगली आणि म्हणाली  “मम्मा अगं तू ते बनाना दिले होतेस ना टिफीनला, तेव्हाही टिचर ’गुड फूड’ असेच म्हणाली होती…. मी फक्त घरी येऊन तुझी गंमत केली होती…. :) ” ………… :) :) आता मात्र मला घरातल्या त्या सगळ्या वैचारिक फेऱ्यांच रहस्य उमगलं होतं ….. शाळा सुरू होऊन आता महिना होत आला आहे, आणि शाळेच्या अगदी दुसऱ्या तिसऱ्या दिवशी मी पिल्लूला तिची लाडकी केळी टिफीनमधे दिली होती…. आणि त्यादिवशी टिचरने विचारले होते की तुझ्या आईने केळं का दिलेय टिफीनला ???? ….. त्या एका वाक्याला मी काही तसे लक्षात ठेवलेले नव्हते , पण त्या वाक्याने आपली आई दुखावली असेल का हा प्रश्न किती भेडसावतोय या चार वर्षाच्या डोक्याला…..

“मम्मा चल ना किती ’उशीर’ करतेस , भूक लागलीये … जल्दी जल्दी!!! ” या तिच्या वाक्याने भानावर आले खरे पण खरच किती ’उशीर’ करते मी बऱ्याच गोष्टी समजून घ्यायला…..टिचर ’गुड फुड’ म्हटली की पिल्लूसारखीच मी ही खुश होते, पण जर एखाद दिवस ती तसे नाही म्हटली तर काय यासाठी मी कुठे माझ्या बाळाला तयार करतेय….. बरं समजा तसं झालच तर त्यासाठी माझ्या मुलीने कसं react व्हायचय हे मला तिला शिकवावसचं वाटलं नाहीये…. पिल्लू लहान असलं तरी ते विचार करतय, करू शकतय हेच मला ’उशीरा’ समजलं तर ????

चालतं नाही काही ठिकाणी ’उशीर’ केलेला…. ट्रेनसाठी, बससाठी, नौकरी ऑफिसेसमधे आपण धावत पळत पोहोचतो…. वेळ गाठतो…. ’लेट मार्क’ नकोच बाबा… पुन्हा आपण कसे ’वक्तशीर’ की punctual असा दावा करतो….. पण काही छोटे छोटे ’उशीर’ आपण किती नकळत करतो नाही!!!!

असाच आणि एक प्रसंग… संध्याकाळची मुलं खेळून घरी आली, जेवणं झाली …..माझा रोजचा वाक्यांचा रतीब सुरू झाला…. “चला चला शाळेच्या बॅगा आवरा आता…. पसारे जागच्या जागी ठेवा…. आवरा भराभर…. झोपा चटकन… उद्या शाळा आहे…. झोपायला ’उशीर’ झाला की उठायला ’उशीर’ होतो …. “

नॉर्मल पट्टीत सुरू झालेल्या घोषणा हळूहळू वरच्या पट्टीत जाइपर्यंत माझी पटाईत पोरं काही दाद देत नाहीत हा अनूभव आता नवा नाही, त्यामूळे मी हल्ली सुरूवातच एकदम जोषात करते…..

त्यादिवशी मुलंही ऐकेनात…. माझं किचनमधलं काम संपायच्या आत मुलांनी झोपायला जावं असा वटहूकूम मी काढला आणि मुलं तसं वागताहेत की नाही याकडॆ एक नजर ठेवली….. ’उशीर’ व्हायला नको या मतावर मी ठाम होते अगदी….. शेवटी मुलं वैतागली आणि म्हणाली, “अगं हो हो… जातोय आम्ही बॅग आवरतोय… पेन्सिल्स ठेवायच्या आहेत आत!!! “

छे छे पण ….. ’उशीर’ झालाच….. मी ओरडले ,”नकोय काहीच नाटकं , एका सेकंदात मला तुम्ही दोघंही बेडरूममधे गेलेले पाहिजे… मी आवरेन तो पसारा… ” ….. मुलं किचनमधे पाणी प्यायला आली, मला म्हणाली हॉलमधे ये ना थोडा वेळ….. म्हटलं अजिबात नाही, उगाच थोडा वेळ थोडा वेळ करत ’उशीर’ होतो मग झोपा होत नाहीत पुर्ण……

किचन आवरलं, मुलं एव्हाना बेडरूममधे पोहोचली होती…. तिथल्या मस्तीचा आवाज मंदावला होता….. बाबाबरोबर खिदळून झाले असावे त्यांचे असा अंदाज बांधला मी….. घड्याळाकडे नजर टाकली , मस्त वेळेत आवरलय सगळं….. अजिब्बात ’उशीर’ नाही झालेला…… हॉलमधे गेले, पेन्सिलींचा पसारा आवरायचा होता ना……

समोर आले ते हे पेन्सिलींचे पिरॅमिड….. :)

ते पाहिले आणि पहातच राहिले…. मुलं धांगडधिंगा घालताना एकमेकांशी संवाद साधताहेत , असं काही रचू पहाणाऱ्या दादाला त्याची धाकटी बहिण मदत करतेय….. त्यांच्या डोक्यात कल्पना येताहेत… आणि सगळ्यात महत्त्वाचे आपण जितके ज्ञान पुरवतो किंवा पुरवू शकतोय त्या पलीकडे झेप घेण्याचे सामर्थ्य दर पुढच्या पिढीत असते…… हे समजायला मला ’उशीर’ होतोय हेच काय ते सत्य!!!

तडक उठले आणि मुलांकडे गेले…. कधी नाही ते मी पोहोचण्याआधिच दोन्ही पिल्लं एकमेकांच्या कुशीत गाढं झोपली होती….. त्यांनी घातलेला ’पसारा’ मला खूप आवडलाय हे सांगायला जायला मला ’उशीर’ झाला होता ……

लहान सहान प्रसंग सतत डोळे उघडतात , पण मेली आपली झापडं भलती गहिरी … आपण सताड उघडेच नाही ठेवत डोळे… त्यांना पुन्हा पुन्हा मिटण्याचा चाळा…. नात्यांमधे, मैत्रीमधे, आयूष्यामधे हा ’उशीर’ चालत नाही हे का मला माहित नाहीये….

किचनमधले काम आणि मुलं यांच्यात निवड करणे ही साधि दिसणारी बाब तशी….’उशीर’ कुठे चालेल आणि कुठे नाही ही निवड जरा ’उशिरा’ केली की आलाच पश्चाताप ओघाने!!!

प्रत्येक ’उशीरा’ला कारणं देतोच नाही आपणं ….. असतात तय्यार आपल्याकडे कारणं …. प्रेमाचे चार शब्द बोलायला ’उशीर, चुकलं तर माफी मागायला ’उशीर’ , कोणी माफी मागितलीच तर माफ करायचा ’उशीर’  , कौतूकाचे शब्द बोलायला ’उशीर’ ……

काय करावे नी कसे करावे….. का मग Better late than never म्हणावे आणि जरा विचाराने वागावे….ह्योच करना पडॆंगा ऐसा लगता है!!!! :)

नाही यमाकडे म्हणे ’लेट मार्क’ची सोय नसते , त्याचे दुत त्यांचे काम चोख बजावतात वेळच्या वेळी….. ’उशीर’ न करता.. तेव्हा त्यांनी गाठायच्या आत ’जागो रेssss ‘… ;)

अपनी तो पाठशाला…..

’शाळा सुटली पाटी फुटली’ म्हणण्याचे दिवस सरून २५ वर्ष झाली…. पाचवीपासून पुढे या गाण्याची आणि पाटीचीही साथ सुटली… कॉलेज शिक्षण संपूनही साधारण दशक उलटतेय… जीवन की पाठशाला मात्र नित्यनेमाने नवनवे धडे गिरवून घेतीये…. गमतीचा भाग असा की इथे अभ्यासाचा काही भाग ऑप्शनला टाकायचा ऑप्शन नाहीये!!! किंबहूना काही बाजूला टाकावेसे वाटत नाही…

ऑप्शनच्या प्रश्नाला मी घाटातले रस्ते म्हणते… त्यालाही एक कारण आहे …. शाळेतला एक तास कायम लक्षात राहिलाय माझ्या, सर काही तरी तोंडी परिक्षा घेत होते आणि अचानक म्हणाले, ” कुलकर्णी तू सांग घाटातले रस्ते वळणावळणाचे का असतात??? ” दचकले होते मी…. मनात आले हाय रे दैवा बाकि हजार प्रश्न सोडून सरांनी मला नेमका हाच प्रश्न विचारावा…. ’ हा एकच प्रश्न मला आवडलाच नाहीये…. मला नाही आवडत याचे उत्तर लिहायला… आता लगेच “का” असे विचारू नकोस… मलाच माहित नाही,पण मी हा प्रश्न ऑप्शनला टाकलाय हे खरे!! ” हे ज्या मैत्रीणीच्या कानात मी नुकतेच कुजबूजले होते ती गालातल्या गालात हसत असलेली तशीच्या तशी आठवते मला :) शाळा कॉलेजात एखादा प्रश्न/ धडा ऑप्शनला टाकल्याने विशेष काही फरक पडत नाही येव्हढे माफक शैक्षणिक चातुर्य आपल्यात आलेय याचे मला कोण कौतूक :)

या शाळेबाहेरच्या पाठशाळेत मात्र न चुकता कितीतरी गोष्टी कधी आवर्जून तर कधी नकळत यायला लागतात… कोणाचे अक्षर सुरेख तर कोणाची वही नीटनेटकी, मग आपण का नाही तसे असे वाटते…. लहानसहान ते मोठ्या गोष्टी मनात रुजत जातात… कधी चूकताना, कधी सुधरवताना एक तळ्यातून मळ्यातला क्षण येतो मग…. आपल्याला आपलं अक्षरं, वही ठेवण्याची पद्धतच नव्हे तर अस्तित्वं , व्यक्तिमत्त्व गवसतं!!! वय वाढतं आणि आणि शिकायच्या गोष्टींची व्याप्तीही….एक आई, पत्नी, स्त्री म्हणून असो की त्याचबरोबरचा एक स्वतंत्र व्यक्ती असो या प्रवासातल्या प्रत्येक टप्प्याटप्प्यावरच्या पेपरमधे मात्र सगळेच गणितं सोडवायला लागतात….

विचारामागून विचार येताहेत मनात…. काही सुसंगत काही विसंगत वाटावे असे… काही असले तरी इथे मांडायचे हा नियम मोडायचा नाही म्हणून सरळ टाईप करतेय….आत्तापर्यंतची पोस्ट कधीचीच ड्राफ्ट्स मधे टाईप करुन ठेवलेली होती,जेव्हा लिहीली तेव्हा त्यात पुढे काय लिहायचे ते ही खरं तर विसरलेय मी … :) आज जिथून वाटले तिथून पुढे टायपायची सुरूवात केलीये, कारण या पाठशाळेतल्या दोन नव्या टिचर्सनी नुकताच एक एक तास घेतलाय विचारांचा….

नेटवरच्या भटकंतीमधे नुकतचं हाती लागलं ते अनिल अवचटांचं पुस्तकं “सुनंदाला आठवताना..”

अनिल अवचटांबद्दलचे पैलू त्यांच्या लिखाणातून, कलेतून, पुस्तकांमधून सामोरे आले होते पण  सुनंदाताईंबद्दल तितकेसे माहीत नव्हते…. अनिल अवचटांच्या पुस्तकातले त्यांच्याबद्दलचे उल्लेख, त्या ’मुक्तांगण” या व्यसनमुक्तीच्या संस्थेशी निगडीत आहेत वगैरे झाली जुजबी ओळख ….  डॉ.आनंद नाडकर्णींच्या ’शहाण्यांच्या सायकियाट्रीस्ट ’ मधे सुनंदाताईंबद्दल उल्लेख मैत्रीण- आई म्हणून आहे!! त्या खऱ्या सामोऱ्या आल्या त्या मात्र अनिल अवचटांचा ’सुनंदाला आठवताना..’ हा लेख वाचताना…. मनात स्थान मिळवलेल्या अनेक लेखांपैकी हा एक उत्तम लेख…. त्यात अवचटांचे सहज लिखाण भावले त्याहीपेक्षा कित्येक पट अधिक भावल्या त्या सुनंदाताई….

वाक्यावाक्यागणिक थक्क व्हायला होते कधी कधी…. एका आयुष्यात किती किती गोष्टी केल्या जाऊ शकतात याची प्रचिती आली!!! आयुष्य सार्थकी लावणे म्हणतात याला…. सहानुभुती दाखवणे तसे सोपे असते पण एखाद्या कार्याला वाहून घेणे म्हणजे काय हे सुनंदाताईंच्या वागण्यातून दिसून येते!!! शेवटच्या आजारपणाच्या काळात त्यांनी दाखवलेले धैर्य, चिकाटी, खचून न जाण्याची जिद्द सगळेच स्मरणात ठेवावे असे!!! मन नकळत झूकले सुनंदाताईंना सलाम करण्यासाठी!!!

असं काही वाचलं की नकळत आपल्याही मनात सकारात्मक विचारांचे तरंग उमटतातच…. मान्य जगात बरचं काही वाईट आहे, आपल्या आजूबाजूला चुकीचेही काही ना काही घडतेच आहे तरीही त्या सगळ्यावर आपल्यापुरती तरी मात केली जाऊ शकते….. आयुष्यात , जगण्यात अर्थ असू शकतो… एक निश्चित सकारात्मक ध्येय नक्कीच असू शकते वगैरे विचार दाटीवाटी करतात मनात….

असाच अजून एक ताजा अनुभव म्हणजे कौन बनेगा करोडपती मधली पहिली करोडपती महिला, राहत तस्लीम…. शिकायची खूप ईच्छा होती पण शिकता आले नाही असं म्हणणारी…. आयुष्यभर गृहिणीची भुमिका पार पाडलेली ही महिला जेव्हा अनेक अवघड वाटणारे प्रश्न लीलया पेलत होती तेव्हा खरचं कौतूक वाटलं तीचं…. केवळ गृहिणी आहोत म्हणून जगापासून फारकत घ्यावी लागत नाही… संधी मिळताच सामान्यातले असामान्यत्व जगासमोर येतेच… किंवा तूम्ही स्टार असालच तर कधी ना कधी चमकल्याबिगर रहाणार नाही ई. धडे कसे सहज मिळतात असे काही पाहिले ऐकले की….

राहत ला पाहिले आणि वाटले पडद्याआडूनही जग ईतके सजगतेने पहाता येऊ शकते…. आम्हाला तर ईथे अडचणींचा पाढा वाचायची सवय… यांना येत नसतील का त्या??? की यांना शिकवलेय परिस्थितीने लढायला…. पुन्हा एक असे व्यक्तिमत्त्व जे आपल्या आयुष्यात नकळत एक आशेचा किरण देते!!

हे धडे गिरवले की मग वाटेवर चालताना, विचार करताना केव्हा तरी एक विचार असाही चमकतो की नसेलही कदाचित माहित की घाटातले रस्ते का असतात वळणावळणाचे, ती वळणं मात्र न चूकता न थकता जिद्दीने जोमाने तरिही पार करता येतीलच की…. नाही का????

धडा…..

माझ्या मुलाचं ईंग्लिशचे तिसऱ्या टर्मचे पुस्तक आले परवा….त्यातला पहिला धडा आपण वाचून मग त्याला समजावून सांगावे म्हणून वाचला. धड्याचे नाव आहे ’A Beautiful house’. हा धडा वाचला आणि मी थक्क झाले की काय समजावू आता मुलाला!!!!

थोडक्यात धडा असा आहे एक वृद्ध कुटूंब असते कोणा एका गावात, त्यांच्या घरात एक पलंग, एक टेबल, दोन खुर्च्या, एक मांजर आणि त्या मांजराची बास्केट असे सामान असते. घरासमोर पडवी (पोर्च) असते, ते रोज तिथे बसतात, एकुणातच खुश असतात. मग एक दिवस त्यांच्याकडचे पैसे संपतात , त्यामूळे ते पलंग विकतात. आलेल्या पैश्यातुन काही दिवस घर चालते, पुन्हा पैसे संपतात….मग ते एक एक करून त्या मांजराच्या बास्केटपर्यंत सगळं सामान विकतात. सरतेशेवटी त्यांना ते घरही विकावे लागते…..पण ते सुखी कुटूंब असल्यामुळे त्यांची याही बाबत काहिच तक्रार नसते…..मग त्या म्हाताऱ्या आजीबाई डिंक आणि कागद वापरून एक कागदाचे घर बनवतात……अचानक एक दिवस मोठ्ठे वादळ येते आणि ते कागदाचे घर आतल्या मंडळींसहित उडून दुसऱ्या गावी जाऊन पडते…….त्या गावातले लोकं त्या घराकडे आश्चर्याने पहातात आणि उद्गारतात ’What A Beautiful House!!!!!’

आता या प्रकारातून काय बोध घ्यावा……मुळात त्याला काय शिकवावे हेच मला समजेना!!! आपल्या गरजा कमी ठेवाव्या, तरूणपणीच म्हातारपणाची सोय करावी, घरातले पैसे संपल्यावर वस्तु विकाव्यात पण जागचे हलू नये!!!!! काय म्हणजे नक्की काय?????? मनात मी म्हटले बाळा हा असला काही धडा आपल्याला होता हेच विसर तू!!!!

नाही म्हटले तरी मला माझ्या मराठीच्या पुस्तकांमधले काही धडे आठवतात अश्या वेळी….. पुस्तक मिळाल्यानंतर कव्हर घालण्याआधिच मी जवळजवळ सगळे धडे वाचायचे!!! त्यातले अनेकसे धडे वाचल्यावर उत्तरे काही कधी पाठ करावे लागले नाही…धड्यातला प्रत्येक शब्द असा काही मनात उतरायचा की पुन्हा त्याबद्दल लिहीताना वेगळा विचार नाही करावा लागायचा. त्यातही काही ’बोअर’ धडे असायचे किंवा कदाचित त्यावेळी तो धडा पेलायचा नाही….पण हे प्रमाण फार कमी होते!!!!! तरिही माझ्या मुलाच्या या निर्बुद्ध धड्याची तुलना नाही!!!!! दहावीत असताना आम्हाला शंकर पाटलांचा ’वळीव’ नावाचा धडा होता, मारूती चितमपल्लींच्या धडा वाचताना त्यांच्याबरोबर रानावनाची सफर व्हायची, पु.ल., जी.ए. कुलकर्णी, गोनीदा, मा्डगुळकर सगळ्यांच्या साहित्याची तोंडओळख शाळेतच होत होती. अश्यावेळी आवर्जून वाटते मातृभाषेतुनच शिकावे.

या मुलांच्या कविताही अश्याच भयंकर गद्य आहेत……त्यांची पाठांतर परिक्षा असली की माझ्याच तोंडचे पाणी पळते. चाल लावायला गेलं तर ते तर महाकर्म कठीण काम!!! मुळात यमक बिमक नसलेल्या त्या निबंधाला कविता का म्हणायचे हाच एक प्रश्न असतो!!!!!! मुलगा मात्र बिचारा ’Learn well and come……’ हा शेरा मिळू नये म्हणून झटत असतो………

 आम्ही तिसरीत असताना आम्हाला एक कविता होती’ घाटातली वाट’ अजुनही तोंडपाठ आहे ती….कसारा घाटातून जाताना कुठेतरी मनात ती घोळत असते…… बा.भ. बोरकर, ग्रेस, ईंदिरा संत, शांता शेळके सगळ्यांची वर्णी होती पुस्तकात. भा.रा. तांबेंची, ’जन पळभर म्हणतील……’ तशीच्या तशी कायम स्मरणात आहे अगदी अर्थासहीत त्यामुळेच तर..

सुर्य तळपतील, चंद्र झळकतील

तारे आपूला क्रम आचरतील

होइल काही का अंतराय…..

यातलं काव्यच नाही तर अर्थ मनात रुजलाय. हा सगळा विचार करताना सहज गुणगुणले..

घाटातली वाट,काय तिचा थाट

मुरकते गिरकते, लवते पाठोपाठ

निळी निळी परडी, कोणी केली पालथी

पानं फुलं सांडली, वरती आणि खालती

खाली खोल दरी, वर उंच कडा

भला मोठा नाग जणू उभा काढून फणा…..

खुदकन हसला मुलगा…….पाच मिनीटात कविता अर्ध्याहून अधिक पाठ. खरच मनात विचार येतो आपण सतत नौकऱ्या बदलणार म्हणून ईंग्लिश मिडीयमला घातलाय खरा मुलगा पण something is missing गड्या!!!!! अशीच आणखी एक कविता होती ’खंड्या’ ची…..त्यातले

झाडावर धिवराची हाले चोच लाल छान…..

 शुभ्र छाती, पिंगे पोटsssss

जसा चाफा यावा फुलीssss

अश्या काही ओळी कधीतरी अचानक मनात येतात……बहिणाबाई पण तेव्हाच ओळखीच्या झाल्या होत्या. हिंदीच्या पुस्तकातला ’दुर्मूख’ हा सश्यावरचा धडादेखील असाच आठवणीतला…..ते ईंग्लिश देखील असे रटाळ नव्हते………

माझं प्रामाणिक मत आहे की माध्यम हा अडथळा नसतो…….घरचे वातावरण, आणि नवे स्विकारण्याची आपली ईच्छा यावरही सगळे अवलंबून असते!!!!!!! तरिही हा असला धडा काही मला पचत नाहीये…..मुळात ज्याचे नावच ’धडा’ किंवा ’Lesson’ आहे त्यातून जर धड काही बोधच झाला नाही तर त्याचा काय उपयोग???? उगाचच काहीतरी पाने भरायची आणि तो पसारा मुलांच्या डोक्यात बळजबरी कोंबायचा!!!! हा प्रस्तूत धडा वाचून जिथे माझीच मती गुंग झाली होती तिथे मी मुलाला काय समजावणार होते, कप्पाळ!!!!!!

कुठे कुठे आणि किती पुरणार आपण…….सगळ्ं काही खरच ईतके विचार करण्याजोगे आहे की वयाची तिशी ओलांडली की हे असे विचार मनात घोळायला लागतात………प्रश्न एक ना अनेक!!!!!! नाहीच सापडत कधी कधी उत्तरं!!!!!!! तरिही वाटतय पाठ्यपुस्तकं सोडून मुलाला चांगले साहित्य, किंवा त्याच्या वयाला समजणाऱ्या आवडणाऱ्या गोष्टी वाचायला देउन मी ह्या मुद्द्यावर उपाय नक्की शोधु शकेन!!!!!!

शिक्षकदिन………..

काल रात्री मुलानी त्याच्या टिचर्ससाठी कार्ड बनवले…..आधि प्रश्न होता काय चित्र काढू? ….मग मी त्याला सुचवले की तु पिकॉक काढ, कारण सरस्वती ही विद्येची देवता आहे आणि मोर हे तिचे वाहन आहे. मग चित्रकलेचा तो तास संपेपर्यंत मी त्याचे ’शिक्षकदिन’ या विषयावर बौद्धिक घेतले. जरा दमादमाने,त्याला बोअर होणार नाही अश्या पद्धतीने सगळं सांगाव लागत नाहीतर कार्टं ’हं हं….’ करत पण लक्ष देत नाही.

माझं घराण शिक्षकांच. माझ्या दोन्ही आज्या, आजोबा, आई, मावशी सगळे शिक्षक.  त्यामूळे या व्यवसायाचे सगळेच कंगोरे अगदी जवळून अनुभवलेले. त्यात दहावी पर्यंतच शिक्षण लहान गावात झाले, जिथे सगळेच एकमेकांना ओळखत होते . शिक्षकांविषयी आदर बाळगायचा असतो हे काही कधी सांगावे लागले नाही. माझ्या बालवाडीपासून ते दहावी पर्यंतच्या प्रत्येक शिक्षकाचे नाव, आडनाव त्यांची शिकवण्याची सवय, त्यांच्या लकबी….त्या त्या तासांना झालेल्या काही गमती जमती सगळ आठवत व्यवस्थित. झालेल्या शिक्षा….केलेल्या खोड्या सगळ मुलाला सांगत होते एक एक करून. मी दहावीत असतांना माझे दोन शिक्षक मला शिकवायला घरी येत, अगदी स्वत:हून. माझा सगळा आळशीपणा, नखरे सहन करत ते माझा अभ्यास घेत. आणि या एक्स्ट्रा ट्य़ूशनचा त्यांनी कधीही एक कपर्दीकही घेतला नाही. केवळ ही एक हुशार मुलगी आळशीपणामुळे मार्क घालवेल या भीतीने आणि आम्हा मुलांविषयी असलेल्या मायेमुळे ते हे करत. सहावीत असतांना मी शाळेत पडले होते माझे पाटोदकर सर धावत आले आणि मला उचलून घरी सोडायला आले……पाचवीत असताना शाळा दूर पडते म्हणुन माझे वर्गशिक्षक स्वत:च्या सायकल वर बसवून मला नेत होते………भर वर्गात सोनावणे सर ” अग जरा concentration वाढव..” म्हणून दम भरत असत……एक ना अनेक किती सांगणार मी मुलाला.

माझं मलाच भरून येत होते त्या शिक्षकांच्या आठवणीने…कारण त्यांना ’गुरू’ हे संबोधन योग्य वाटावे अशी त्या सगळ्यांची पात्रता होती. कुठल्याही मुलाच्या जडणघडणीत शिक्षकाचा वाटा किती मोठा असतो. खरच आताची शिक्षणपद्धती आहे का तेव्हढी निरपेक्ष? आताचे मोठमोठे क्लासेस त्यांच्या भरमसाठ फीया त्यातले शंभर शंभर मुले कुठे आणि माझ्या एकटीसाठी घरी येणारे माझे चिंचोलकर सर आणि पाटोदकर सर कुठे? खरच मी माझ्या मुलाला समजावयाला बसले होते की मीच सगळ नव्याने समजून घेत होते….एका आईच्या दृष्टीकोनातून…………

सगळ्या संभाषणात मुलाला विचारले, “पिल्लू तुझ्या नर्सरीच्या टिचरचे नाव काय रे? ” खरं सांगते……….दोन चुकीची नाव सांगितली त्यानी आधि……माझ्या मनात विचार येत होते ’उडदामाजी काळे गोरे’ असणारच पण आता प्रमाण बदललेय का? माझ्या मुलाला त्याच्या शिक्षकांविषयी तोच आदर वाटणार का खरच जो आधिच्या पिढ्यांना वाटतोय?  नाही पण हे असे चालणार नाही……किती महत्वाचे असतात शिक्षक. कोण जाणे त्यालाही मिळतील ’राम शंकर निकूंभ’……नव्हे मिळावेच. कारण तेच तर घडवतात पाया यशस्वी आयुष्याचा…………तेच तर खरी तोंडओळख करून देतात या जगाची………माझी मीच गोंधळतेय आता……त्याच्याकडुन रोज ’गुरुब्रम्हा….’ म्हणुन तर घेतेय पण या श्लोकाचा खरा अर्थ उमजतो तसे शिक्षक लाभल्यावर…….

परवाचे ’हप्ता बंद’ पाहिले……प्रश्न होता “चंद्र ,पृथ्वी आणि सुर्याच्या मधे आल्यानंतर होणाऱ्या भौगोलिक घटनेचे नाव काय?”……..आलेल्या स्पर्धकांमधल्या शिक्षिकेनी उत्तर दिले “चंद्रग्रहण”………..का तर म्हणे “मला confusion झाले…की चंद्रग्रहण की सुर्यग्रहण”…………हाच प्रश्न मी मुलाला विचारला,” पिल्लू अर्थ आणि सनच्या मधे मून आला तर कोणते एक्लिप्स होइल?” दुसरीतल्या मुलाने “सोलर एक्लिप्स” हे उत्तर दिले…………का विचारल्यावर तो टि.व्ही. समोर उभा राहिला आणि मला म्हणे दिसतोय का टी.व्ही. तुला? “नाही” हे उत्तर दिल्यावर हसून म्हणाला असेच होते ’सोलर एक्लिप्स’ मी आत्ता मूनच्या जागेवर उभा आहे आणि टी.व्ही. म्हणजे सन आहे ………..यावर काय बोलणार? अगदीच् निराश व्हायला नकोय तर………

आजच्या लोकसत्ताच्या चतुरंग पुरवणीत शिक्षकदिनाचे छान लेख आलेले आहेत……त्यातली डॉ. ए.पी.जे. अब्दूल कलामांनी दिलेली शिक्षकांसाठीची प्रतिज्ञा आचरणात आणलीच गेली पाहिजे. काही भले बुरे अनुभव आले तरी जगात उत्तम, ऋषीतुल्य आणि आदरणीय गुरू अजुनही आहेत हा विश्वास मनात आजही वाटतोय मला……..अश्याच सगळ्या शिक्षकांना, गुरूंना

’शिक्षकदिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा………………’

5+6=12

काल माझी आणि मुलाची वादावादी झाली……खर तर या वाक्यामागे ’पुन्हा एकदा’ हे विशेषण लावणे योग्य ठरेल कारण आम्ही दोघं उठता बसता वाद घालत असतो……बरं “तुझं माझं जमेना…..” चा प्रॉब्लेमही आहेच.

काल त्याला काही गणितं म्हणजे सम्स (त्याच्या भाषेत) दिले होते करायला…..जे सोडवून त्याने थोड्या वेळाने मला चेक करायला दिलेले होते………जवळपास सगळे बरोबर होतं….व्हेरी गुड असा शेरा देणार तेव्हढ्यात नेहेमीचा गोंधळ दिसला……………..पोराने 5+6 चे उत्तर 12 असे लिहुन ठेवले होते.

जोरात ओरडले मी “ अरे भानात राहुन अभ्यास करत जा ना जरा…..लक्ष कुठे आहे तुझे? आणि काय रे 5+6 चे उत्तर 12 लिहायचे युनिवर्सल पेटंट घेतले आहेस का तु? किती वेळा तीच चुक करतोस तु?”

एव्हाना ती वही माझ्या हातात कोंबुन चिरंजीव Mr. Bean पाहण्यात गुंग झालेले होते…….या कार्यक्रमाचा मला भयंकर राग येतो……एकतर मला तो Bean नावाचा प्राणी अजिबात आवडत नाही आणि मुलाचे ते दैवत…मोठ्या मुश्किलीने भांडणाचा मुद्दा बदलु न देता मी त्याला परत हाक मारली…………

–“तुला हाक मारतेय मी!!!!”

–“मम्मा, पेटंट म्हणजे काय ग!!”

–“शुंभा ते सोड आधि मला 5+6 किती ते नीट सांग……………..”

गेले 6 डोक्यात आणि 5 बोटे वर… मोजणे सुरु……. ही त्यांची पद्धत आहे, बेरिज करतांना एक आकडा इन माईंड आणि दुसऱ्या आकड्यायेव्हढे फिंगर्स आउट…मग मोजामोजी सुरु…………………..

–“ईलेवन मम्मा…”

–“अरे मग एकावर एक असे लिहित नाहीये का पेन्सिल तुझी……………..”

–“ही ही ही !!!”

–“ कार्ट्या तुला जर 10 टाईम्स हेच सम दिले तरी तु पुन्हा एकदा तरी तीच चुक करशील…………….”

–“ छकुली आता बघ हं एकदम फनी सिन आहे……………ए सरक ना छकुली तिकडे नाहीतर दुसरीकडे जाउन    बस…………….”

(हा मुलगा निवांतपणे बहिणीशी बोलतोय……………माझ्याकडे सरळ दुर्लक्ष करुन……………)

–“ईकडे बघ नाहीतर T.V. बंद करेन हं मी आता………….”

–“मम्मा काय ग रोज तेच ते सम्स देते…… तु पण आणि ती टिचर पण एकदम सेम आहात……… simple addition, addition with carry, simple subtraction, subtraction with borrowing………..word problems………..मम्मा मला जाम बोअर झालय गं………………..”

(लेकरु पोटतिडकीने बोलत होतं…….)

–“ झालं रे बाळा आता ही एक्झाम झाली ना की मग सुट्टी सुरु………, बर उद्या काय आहे आता?”

–“ मला नाही माहित तुच टाईमटेबल बघ…”

मी उठुन दाराला चिकटवलेल्या कागदापुढे उभे राहुन उद्याच्या परिक्षेच्या विषयाचा शोध घेउ लागले………………. १६ मे ला सुरु झालेली ही परिक्षा संपत होती १ जुनला………खरच किती दिवस चालणार हा प्रकार म्हणून मुलाचे वैतागणे साहजिकच होते…………अभ्यासात मोजुन चार विषय ईंग्लिश, गणित, हिंदी आणि E.V.S. आणि परिक्षा १५ दिवस………..

एरवी ’मॉनिटर क्लास 2 A’ अशी ओळख मोठ्या तोऱ्यात मिरवणार माझं पिल्लु अनाठायी चिडचिड नव्हत करत तर…………….बरं शाळेची वेळ सकाळी ८ ते दुपारी १.१५ पर्यंत..घरुन सकाळी ७ वाजता गेलेला हा मुलगा दुपारी २ च्या सुमारास घरी येतो, मग त्याला कंटाळा आला तर त्याचे खरच काही चुकतेय का?

ईंग्लिश या एकाच विषयाच्या दोन धडे या महान सिलॅबसवर बेतलेले हे पेपर पहा…………

Dictation, Grammar, Comprehension, Literature, Listening Skills, Picture Composition, Reading and Recitation…………. अबब यादी लिहिताना सुद्धा दमायला होतय……बर हे सगळे पेपर्स वेगवेगळ्या दिवशी. हिंदी मधे एक दिवस ’आ ’ की मात्रा आणि ’छोटी इ’ की मात्रा आणि मग दुसऱ्या दिवशी ’बडी ई’ आणी ’उ’ की मात्रा………….गणिताचे तसेच…………माझ्या डोळ्यासमोर चित्र उभे राहिले माझ्या ईतिहास विषयाचे असे वर्गीकरण झालेले….एक दिवस गाळलेल्या जागा, मग जोड्या लावा, मग घटना आणि सनावळ्या, एका ओळीत उत्तरे, २/३ ओळीत, मग ८-१० आणि शेवटच्या दिवशी १६ ओळीतली उत्तरे……..देवा मी दहावीपर्यंत तरी शिकले असते का अश्याने !!!!!!!!!!!!!!!

तडक गेले आणि मुलांशेजारी बसले…..मुलगा म्हणे कसलाय ग उद्या पेपर???.

म्हटलं कसला नाही, काय करतोय तुझा Mr.Bean, पोरगं खुश…………….मनमोकळेपणे बोलायला लागलं…….भरपुर गप्पा मारल्या….. “मम्मा, girls are not clever…boys are clever” म्हणुन मला चिडवुनही झाले……..दिवस कसा मस्त गेला……………….

दुसऱ्या दिवशी तो शाळेत जायला निघाला…..अचानक काहीतरी आठवुन थांबला……….मला जवळ घेउन म्हणाला, “तु नको काळजी करुस मी 5+6 = 11 लिहीन exam मधे………………मम्मा आय लव यु………..मी काल त्रास दिला ना तुला…..सॉरी… प्रॉमिस मी छान करेन…मला तुला जिंकवायचं आहे………………”

डोळ्यातले पाणी लपवुन त्याला बसमधे बसवून आले……….अभ्यासाला सुट्टी दिली तरी मुलाचे शिक्षण सुरुच होते तर………………..

Value Education किंवा  value असलेले education यालाच म्हणतात नाही का!!!!!!!!!!!!!!!