ट्विंकल स्टार:

अनंत चतुर्दशी… दोन चर्चांनी वेढलेली. नेहमीप्रमाणे वाजतगाजत विसर्जन होत नाहीये म्हणून सुखावलेल्या आणि हळहळणाऱ्या चर्चा. आपण दोन्ही चर्चा वाचाव्यात किंवा तेही करू नये वगैरे तिसऱ्या मितीत…

घरात बाप्पा आहे अजून. त्याला निरोप देणे जमत नाहीये, म्हणूनच की काय मी शांतपणे गॅलरीत येऊन बसलेय. इथेही चर्चा पाठ सोडत नाहीये, विषय बदललाय इतकंच. बिल्डींग मधल्या कुठल्यातरी एक काकू दुसऱ्या काकूंना गव्हातांदळाला कीड लागू नये म्हणूनचे उपाय यावर काहीतरी सांगतायत, आणि दुसऱ्या काकू काहीतरी प्रतिक्रिया देत आहेत. अर्थात ह्या चर्चेबाबतही तिसरीच मिती निवडल्यामुळे चर्चेचा उत्तरार्ध माझ्यापर्यंत पोहोचू नये हे आपोआप साधले जाईल… प्रत्येकाचे विषय वेगवेगळे… गर्दीतून आपल्याला नेमकं काय ऐकू यावं हे ही प्रत्येकाचे ठरलेलं असतं.

या सगळ्या गर्दी गडबडीत एक अतिशय उत्साहाचा प्रामाणिक स्वर मात्र माझ्या पर्यंतची वाट काढून येतोय…

Twinkle twinkle Little star
गणपती बाप्पा Super Star

चिमुरड्यांची एक फौज बाप्पाला निरोप द्यायला निघालेली आहे… मुलांनी मास्क लावलेला असला तरी त्यांचा उत्साह माझ्यापर्यंत सहज येऊन पोहोचणारा…

गणपती बाप्पाला सुपरस्टार ठरवणारी नव्या पिढीची ही नवीच हाक मला नक्कीच आवडतेय. या हाकेत मी रमतेय तोवर मन मात्र धावत्या पावलांनी मनमाडच्या आमच्या कॉलनीत कधीच जाऊन पोहोचलं आहे… साधारण या मुलांच्याच वयाची मीही होते तेव्हा आमच्या कॉलनीला अगदी लागूनच असलेल्या हुडको या वसाहतीच्या मधोमध असणाऱ्या विहिरीत बहुतेक सगळ्यांच्या गणपतींचे विसर्जन व्हायचं… हुडको ही एकसारख्या घरांची वसाहत. आमच्या घरापासून विहिरी पर्यंतचे अंतर साधारण दोनशे किंवा तीनशे मीटर असावं पण बाप्पाला निरोप द्यायला जातांना ते पार करायला मात्र बराच वेळ लागत होता… अर्थात हे अंतर मोजले ते आत्ता, तेव्हा मात्र ह्या काकूंच्या घरापासून त्या काकुंचं घर ओलांडलं की पुढे मैत्रिणीचं घर, ते मागे गेलं की आलीच विहीर असं काहीसं समीकरण होतं…

वाटेवर गणपती बाप्पा मोरयाचा गजर आणि पुढल्या वर्षी लवकर या ही विनंती सारं जसं ठरलेलं… रस्त्यावरचे ओळखीचे अनोळखी सगळेच मग बाप्पाच्या धाग्यानी बांधले जायचे. तो तेव्हा आमच्यातला एक होता… एक-दोन-तीन-चार वर त्याचा जयजयकार व्हायचा, अर्धा लाडू चंद्रावर तेव्हा आमचा बाप्पा उंदरावर असायचा… विहिरीपाशी खिरापत, वाटली डाळ, खोबरं असा प्रसाद खात आरतीचा एक मोठा जयघोष होत मूर्ती पाण्यात सोडली जायची आणि परतीच्या वाटेवर मात्र आमचा बाप्पा गावाला गेल्यामुळे चैन पडेना आम्हाला अशी बहुतेक सगळ्यांचीच भावना असायची…

मनमाड सुटलं तसं मग नासिक, औरंगाबाद, कोकणातलं रोहा, मस्कतला भर अरबी समुद्रात जाऊन केलेलं गणपती विसर्जन तर अबुधाबी आणि शारजाहला केलेलं गणपती विसर्जन सारं काही आता मनासमोर येऊन जात आहे… आम्ही गणपती विसर्जनाला जात असू तेव्हा आमच्याही कुठल्या काकू अशा अलिप्तपणे आम्हाला बघत आपल्या माहेरच्या आठवणीत रमल्या असाव्यात तर कोणीतरी धान्य कसं टिकवावं ह्याची चर्चा करत असाव्यात का असंही क्षणभर वाटून जात आहे.

संध्याकाळ गडद होत जातेय.. दोन प्रहरांच्या संधीकाळात मी भूतकाळ आणि वर्तमानाच्या चौकटीपाशी रेंगाळतेय… किती मोठा प्रवास पार करत आपण “आज” पर्यंत पोहोचलेलो असतो… काळाच्या प्रवाहात मात्र सारं विरून जातं, विसर्जित होऊन जातं. तरीही एखादी आठवण त्या प्रवाहाला छेद देत तळापासून पुन्हा वर येते. काही काळ साथ करते आणि पुन्हा कधीतरी परतण्यासाठी किंवा कायमस्वरुपी काळाच्या पोटात विसर्जित होऊन जाते… आठवण आणि विचारांचे तरंग काळाच्या प्रवाहात एकामागे एक गिरकी घेताहेत…

विचारांपाशी आता तटस्थ थांबतेय मी. तिसऱ्या मितीतून त्यांच्याहीकडे बघत असल्यासारखी. त्यांच्यापाशी आहेही आणि नसल्यासारखी… हा ही एक प्रवासच…

मघा गेलेली चिमुकली फौज आता परतीच्या वाटेवर दिसतेय… मघाचा उत्साह आता फिकुटला आहे… आपापसात काहीतरी बोलताहेत पण पावलांना घराची ओढ आहे. वातावरणाचा रंग गहिरा होत जातोय…अंधाराची लाट आता वेढू लागतेय…

घरात बाप्पा आहे अजून…

घरात परतताना मनात विचारांची एक लहानशी चांदणी चमकते…

विसर्जनात सर्जन आहे… विस्मरणापाशी स्मरणही आहे…

ह्या चांदणीच्या, लहानशा ट्विंकल स्टारच्या अस्तित्वात प्रकाशाची दिशा ठरते आणि मूर्तीपुढच्या समईतली वात प्रकाशमान होते…!!!

✍🏻 तन्वी अमित

अमृता प्रीतम – लेख अभिवाचन

३१ ऑगस्ट…अमृताचा आज जन्मदिवस…अमृतासाठी लिहिलेल्या लेखाचं वाचन केलं आहे. नक्की ऐका…

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

आपल्या लेखनाविषयी अमृता प्रीतम म्हणत असे…

माझ्या मनातलं अमृता नावाचं हे न कोमेजणारं पान…

…. तन्वी अमित

हिमगौरी:

धावतच पोहोचले होते आयसीयु मधे… आजीला ॲडमिट केले आहे हे चारच शब्द आम्हा सगळ्या नातवंडांसाठी आजीकडे धाव घेण्यासाठी पुरेसे होते. तिच्या नातसुना, नातजावई, पतवंड सारे सारे निघाले तिच्याकडे. मी सगळ्यात जवळ होते… घरापासून जेमतेम अर्ध्या किलोमीटरवर असलेले हॉस्पिटल अचानक खूप दूर वाटू लागले होते. धाव घेतली होतीच… आजारी होती ती पण जराशीच. परवाच तर म्हणाली मला, “ताई समाधानाने जगले आयुष्य… आता जगण्याची इच्छा नाही…”… ही वचनाची पक्की, करारी बाई असं काही हळवं फारसं बोलायची नाही… आजी म्हणजे ठाम निश्चय, आधार. मी ही चिडवलं होतं अर्थात तिला, म्हटलं, म्हातारे माझ्या मुलांची लग्नकार्य तुझ्याविना कशी व्हावीत. जरा खापरपणतू वगैरे बघूनच जा, काय घाई आहे… कशी छान हसली होती तेव्हा. तिचा भाऊ तिला, “हसरी सुमन” म्हणायचा… त्या नावाला साजेसं अगदी. सतत हसणारी सुमन. सतत आनंदी, उत्साही…

आयसीयुत पोहोचले तर ती झोपलेली शांत, तिच्या हातावर हात ठेवत हलकेच हाक मारली तिला… “आजी… आजी गं…”… डोळे अलवार उघडून म्हणाली, “ताई… तू जा घरी. काम पडेल तुला”. नेहेमीचं हिचं… लहान मुलींना काम नको हे ही मला अगदी कायम म्हणत आली, माझ्या मुलाची दहावीची परिक्षा झाली तरी मी लहान मुलगीच हिच्या लेखी. “जाते कुठली, तुला घेऊन जाते म्हातारे…” मी म्हणाले तिला. पण ऐकायला ती जागी होतीच कुठे. पुन्हा शांत झोपल्यासारखी ती.

माझ्या किती परिचयाची आहे ही… कितीवेळा हिच्या कुशीत हसले, कितीवेळा रडले. भावनांची सारी आवर्तनं हिला सांगितल्याशिवाय पूर्णत्त्वास गेली नाहीत… ही आजी आणि हीच जीवाभावाची मैत्रीणही. विचार का येताहेत हे असे एकामागे एक. हॉस्पिटल कधीच आवडले नाहीत हिला… ही का आहे मग आज इथे?

“आजी सिरीयस आहे”… डॉक्टर सांगताहेत. डॉक्टर मित्रासारखा… तो सांगतोय ते ऐकू येतंय पण मनात उमटत नाही. स्तब्ध झालंय सारं… सिरीयस?… बोलली की आत्ता… आता का बोलत नाहीये पण? मी पुन्हा पुन्हा हाका मारतेय पण प्रतिसाद शून्य. असं होतं?? पाच मिनिटांपूर्वी ही मला ताई म्हणाली आणि आता ही अशी दूर गेल्यासारखी. माझ्या कुठल्याच हाका पोहोचत का नाहीयेत हिच्यापर्यंत??

गेलीच की मग ती… झोपल्यासारखी वाटली ती गेलीच. प्रयत्न केले सगळ्यांनी… पण नाहीच जागी झाली ती. तिची भारताबाहेरची नातवंड यायची म्हणून तिला बर्फाच्या पेटीत ठेवलं तेव्हाही छानच दिसत राहिली. ती आम्हाला लहानपणी सांगायची त्या हिमगौरीच्या गोष्टीतल्या हिमगौरीसारखी… माणसं गेल्यावरही अशी दिसू शकतात? अनलंकृृत नितळ जीवनतत्त्वासारखी?

मला केव्हा जाणवलं पण की ती जे माझ्याशी बोलली ते तिच्या चेतनेतलं अखेरचं वाक्य होतं?

केव्हातरी जाणवलं आणि मग ते वाक्य माझ्या अस्तित्त्वाला वेढून उरलं…कळकळीचं, गाढ जिव्हाळ्याचं… अचेतनाच्या टोकावरून चेतनेच्या फिकुटल्या अंशाचं… किती अर्थपूर्ण वाक्य…

एखाद्या व्यक्तीने अखेरचं वाक्य आपल्याशी, आपल्यासाठी बोललेलं असतं… सोपं नाही हे…

ऑक्टोबर चित्रपटातला डॅन आठवतो मला नेहेमीच इथे. कोमात जाण्यापूर्वी शिवलीने त्याची आठवण काढलीये. तिथून ती अखेरच्या प्रवासाला निघालीये… ती अचेतन पण ह्याच्यातल्या सुप्त चेतनेला जणू फुंकर घालून ती जागं करून गेलीये. शिवली- हरसिंगार-प्राजक्त… त्या हळव्या भावनेनं पारिजातकाचा गंध दरवळतोय त्याच्या भोवताल… अखेरचे शब्द नेमके आपल्याच वाटेला का ह्याचा शोध आपल्या परीने घेणारा डॅन. त्याला पाहते तेव्हा त्याच्या त्या शोधाशी एक अनामिक ऋणानुबंध नकळत जुळून येतो माझा.

गीत चतुर्वेदीचं वाक्य आठवतंय,

मनुष्‍य सिर्फ़ उतना होता है,
जितना वह किसी की स्‍मृति में बचा रह जाए

स्‍मृति सिर्फ़ उतनी होती है,
जितनी वह किसी को मनुष्‍य के रूप में बचा ले जाए

कोरोनाच्या धास्तीने सारेच घराघरात अडकलोय आता… तरीही रस्त्यांवर फिरणारे काही आहेतच. त्यांच्याकडे पाहताना मी सहज म्हणतेय, “अडाण्याचे गाडे नुसते”… हा आजीचा शब्दप्रयोग. ती म्हणायची हे. आता मी स्वत:कडे पुन्हा बघतेय… घरात कामं उरकताना मी मुलांना म्हणतेय,”हातासरशी कामं उरका”… “हातासरशी कामं उरकावीत ताई, मग मोलकरणी असल्या नसल्या तरी अडत नाही”, आजी नेहेमी सांगायची हे… मी तेच बोलतेय जे ती बोलायची… माझ्याही नकळत माझ्यात ती जगतेय… हसतेय… जीवंत श्वास घेतेय… साडी नेसण्याची तिची आवड आपल्यात आलीये हे आवडणारी मी… अजागळासारखं फिरू नये, नीटनेटकं असावं हे जगण्य़ातून सांगणारी ती… जगण्याचा भागच आहे की ती… किती शब्द, किती म्हणी, आयुष्याकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनाचा एक तरलसा पदर… माझ्यातलं कितीतरी तिचंच, तसंच… तिने शिकवलेल्या क्रोशाच्या विणकामासारखं… टाक्यातून पुन्हा जन्म घेणाऱ्या नव्या टाक्यासारखं… बाहेरचा टाका उसवला तर संपूर्ण वीण उसवत जाते तसं, मला दुखलं की दुखावली जाणारी ती… तिला दुखू नये म्हणून खंबीर होताना नकळत माझ्या मुलीला जपणारी मी…

विचारांचे धागे एकाला जोडून एक येणारे… घरच्या मोगऱ्याची फुलं वेचतेय मी, आजीच्या घरच्या अंगणातला मोगरा नेहेमी घमघमतो माझ्याकडच्या रोपात. गंध चिरंतन असतो… मोगरा मोगराच असतो… जगण्याचं एक वेगळंच सूत्र हाती लागतंय माझ्या…

ऑक्टोबर चित्रपटातली शेवटची फ्रेम आठवतीये आता… शिवलीच्या आईकडचं पारिजातकाचं रोप डॅन घेऊन जातोय… प्राजक्त आता त्याच्या अस्तित्त्वाचा एक अविभाज्य भाग होत जातो…

कोणाचा प्राजक्त नं कोणाचा मोगरा… फुलं घमघमतातच… ऋतुचक्र निरंतर फिरते… पानगळीनंतर बहर येतातच…

“ताई…” आजीने केलेला अखेरचा उच्चार जसजसा मनात उमटतो तसतसा जगण्याचं सार होत जातो…एखाद्या जगण्याच्या अर्थाला काही वाक्यांचे टेकू पुरून उरतात…!!

…. तन्वी अमित

प्रवास:

✍🏻 तन्वी अमित

मोराची चिंचोली, सहज म्हणून निवडलेलं एक ठिकाण. रोजच्या धावपळीतून प्रयत्नपूर्वक निसटलेला एक दिवस आणि मुलांनाही जरा विरंगुळा असा साधासा विचार. तिथे पोहोचलो आणि शांत वातावरणात सहज रुळलो. मुळात आपली जी प्रवृत्ती असते तिला साजेसा सभोवताल असला की मन मनाकडे परततं आणि घरी आल्याची एक आश्वासक भावना मनावर अलवार पदर धरते. मन निवतं, विसावतं.

गर्दी फार नसली तरी अगदीच नव्हती असं नाही… आणि होती तिला आपण मोरांच्या नैसर्गिक आवासात आहोत तेव्हा आपण शांततेने त्यांना त्यांचं असू द्यावं ह्या विचाराशी फारकत घेऊन वावरत होती. साहजिकच, केकारव ऐकताना मोर अवतीभवती मोठ्या संख्येने आहेत हे जाणवत असलं तरी ते आमच्या असण्याला सरावले नाहीत आणि चटकन समोर आले नाहीत. सुदैवाने काही वेळातच ही मंडळी, “मोर नाहीत” म्हणून निघून गेली आणि नसलेल्या मोरांनी दर्शन द्यायला सुरूवात केली. आम्ही जिथे होतो त्याच्या जवळच स्वत:चा मळा असणारी एक ताई तिथे होती. आता स्वछंद बागडणारे मोर, ती ताई, तिचा मुलगा आणि मी असेच तिथे होतो. “गर्दी गेलीये ना, आता येतील बघा ते”, ती माझ्याकडे बघून समजूतीने सांगती झाली.

सगळे गेले तरी मी तिथेच होते. ज्या शांततेच्या शोधात मन ठायी ठायी धाव घेत असतं ती अशी स्वत:हून मनात येती होत होती. माझ्या ह्या नव्या मैत्रीणीने एकतर्फी पक्की मैत्री एव्हाना करून टाकली होती. ती पुन्हा बोलती झाली, “आमच्या मळ्यात तर हे असे भरपूर असतात बघा… काही म्हणून पिकू देत नाहीत. पण नसले तर करमतही नाही. आपण आपलं काम करावं, त्यांनी त्यांचं. तू आली ना रहायला तर त्यांनाही तू सवयीची होशील. नाच म्हटलं की नाचून दाखवतात मग ते…” तिच्या चेहेऱ्यावर ती माहिती देताना विलक्षण आनंद नाचत होता. साधंच सगळं पण छानसं… तिथे तिच्या बोलण्याने माझ्या आणि मोरांच्या नुकत्या रूजू लागलेल्या नात्याची लय न मोडणारं काहीसं. ती मग पुन्हा हसली… काही उमजून म्हणाली, “तुला शांत बसायचं आहे ना… बैस… त्यांना चालतंय तू इथे असलेलं…”… जाताना स्वत:कडची मोराची पिसं मला भेट म्हणून देऊन, पुन्हा येशील तेव्हा माझ्याकडे नक्की ये सांगून ती गेली.

समोर स्वत:च्या तालात, डौलात चालणारे मोर, लांडोर… आसपास नि:शब्द शांतता. पक्ष्यांचा, पानांचा, निसर्गाच्या अस्तित्त्वाचा तोच तितका आवाज. माझ्या मनात आता एक एक विचार पावलांचा आवाज न करता हळूच उतरता होऊ लागला…” कोई टोह टोह ना लागे, किस तरह गिरहा ये सुलझे”, जाताना गाडीत लागलेल्या गाण्याच्या ओळी आठवू लागल्या. विचाराचा एक नेमका धागा हाती लागला की सहज सुटते ही विचारांची गाठ ह्याचा पुन:प्रत्यय येत होता… श्वासांची लय जाणवणं, श्वासाचा नाद ऐकू येणं साधलं की मनमोराची पावलं नकळत लयबद्ध होतात हे मला माहीत नाही असं नाहीच की… पण ह्या विचारापाशी मन पुन्हा जाऊ शकतंय हे ह्या क्षणाचं देणं… मी मोरांना पुन्हा पहातेय आता. त्यांच्यापैकी एखादा मान उंचावून माझी दखल घेतल्या न घेतल्यासारखं करतोय… छान चाललंय आमचं.

माझ्या मनात आता रेग्यांची सावित्री डोकावून जातेय. लच्छीचा मोर अट घालतोय, ती नाचली तरच तो येईल. “पण नाचायचं म्हणजे काही साधी गोष्ट नव्हती. हुकुमी नाचायचं, तर मनहि तसंच हवं.”… लच्छी मग आनंदीच राहू लागलीय. आनंदभाविनी. “मोर कधीं, केव्हां येईल याचा नेम नसे. पुढं पुढं मोर येऊन गेला कीं काय याचंहि तिला भान राहत नसे.”…. “मोर हवा तर आपणच मोर व्हायचं. जे जे हवं ते ते आपणच व्हायचं”… लच्छीच्या गोष्टीचं तात्पर्य पुन्हा आठवतंय.

माझ्या समोर असलेल्या मोराला हे समजतंय की काय… हा का असा पिसारा फुलवून छानशी गिरकी घेतोय… घेवो अर्थात. तो त्याच्या आयुष्यात, मी माझ्या. माझं असणं त्याने स्विकारलंय… त्याचं असणं मी. आमचं असणं निसर्गाने. वारा आता छानसा वाहतोय, शेजारच्या जुईच्या वेलीकडून सुगंधाचा मंद सांगावा येतोय. हे असंच तर आहे… इतकंच सोपं, इतकंच अलवार, इतकंच सुटसुटीत. हे असंच असायला हवं…हे उमगलंय, उमगत रहायला हवं.

संध्याकाळ उतरायला लागलीये. मोर आता दाट झाडांकडे परत वळताहेत… मलाही शहराकडे परतायला हवं. घराकडून घराकडे प्रवास होत रहायला हवा !!

मन असते इवले दगडालाही:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी
दैनिक पुण्यनगरी, २१.१२.२०१९

अंतरिक्ष फिरलो पण गेली न उदासी
लागले न हाताला काही अविनाशी

आणि

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण…

ह्या काही ओळी वाचल्या आणि सहजप्रवाही अर्थाच्या त्या ओळी मनाच्या अवकाशात पक्क्या रूजत गेल्या. एकेका वळणावर एक एक कवी अलगद आपली ओळख सांगत जातो, चिरपरिचयाची एखादी खूण लखकन उमटून जाते तेव्हा वाचक म्हणून आपल्यातल्या बदलांची आपल्यालाच ओळख पटते. म म देशपांडेंची कविता अशीच एका क्षणी माझ्यासमोर आली आणि त्या भावपूर्ण शब्दांशी असलेली आंतरिक ओळख जाणवून गेली.

कवितांची एखादी वाट आपल्याला सहज तिच्याकडे घेऊन जाते तेव्हा तिथे दिशा दाखवणारे काही दीपस्तंभ आपलं अस्तित्त्व राखून असतात. म मं ची कविता अशीच एका वाटेवर सापडली. एक उदास, हळवा सूर मनाला स्पर्श करत असताना ह्या कवीने नेमकेपणाने मनाच्या त्या भावावस्थेचं रूप उलगडून दाखवावं असं होत गेलं.

माझ्या मनाला नेमका
चुकीचाच अर्थ लागे;
आयुष्याची गुंतावळ:
घट्ट पीळ, जुने धागे

अश्या ओळींमधून दोन दिशांच्या, दोन काळांच्या मधला मी तडा आहे असं कवी सांगतो आणि मग मनभर दाटून आलेल्या अंधाराचं सार सूत्र हाती लागतं. म मं ची कविता काही वेळा अल्पाक्षरी आहे, मोजक्या शब्दांत नेमका नेटका प्रभाव तीचा पडतो. गेलेल्या सुखक्षणांचा मनवृक्षाच्या तळाशी पाचोळा दाटलेला आहे, मात्र ह्या पाचोळ्याचाही स्वत:चा म्हणून एक सुवास आहे असं ही कविता सांगते तेव्हा माझ्या मनात क्षणभर द भा धामणस्करांची कविता साद घालून जाते. स्वांतसुखाय लेखनाचं स्वत:चं म्हणून एक स्वतंत्र आकाश असतं, ती कविता आग्रही नसते. शांत स्वरात ती तिचं म्हणणं मांडताना दिसते. म मं च्या कवितेतून तो अलवार अंत:स्वर जाणवत जातो. आत्मसंवादाची एक विचारमग्न सावली सतत ह्या कवितांवर आपलं अस्तित्त्व राखून असलेली दिसते.

“हे न ते मधुरपण, जे हवे होते… वस्तुला बिंबपण, बिंब वस्तु होते”, ह्या ओळी असो की “असेच जगणे, आपल्याच भारे आपणच वाकणे” अश्या अनेक ओळींमधून जीवनाविषयी खोल समजुतीची प्रचिती येते. ही कविता औदासिन्याचा एका धुसर अव्यक्त पदर , एक अनामिक हुरहुर गाठायचा प्रयत्न करत आहेसं जाणवतं. अर्थात ही कविता निराशेची नाही, ती हताश नाही. ती तिचं म्हणणं एका संयत मांडणीतून मांडू पहाते. कवी आपल्याच मनाचे निरनिराळे कोन, काने कोपरे पडताळून पाहतात. मनाच्या डोहातून येणाऱ्या तरंगांची साद कवीच्या संवेदनशीलतेतून प्रत्युत्तरीत होते. ते स्वत:च्याच प्रश्नांसाठी स्वत: उत्तरं शॊधू पाहतात आणि त्या शोधात त्यांच्या लेखणीला जीवनाचं तत्त्व गाठत जातं हे म मं ची कविता वाचताना पुन्हा नव्याने उमजतं. “नाही आत्मज्ञान, वस्तुज्ञान मंद… कुलुपात बंद प्राण माझा” अश्या ओळी ह्या वैयक्तिक नसतात त्या वैश्विकतेचा पैस गाठतात.

“जरि वाटे जड कळले, तळ कळला नाही” असं व्यापक सत्य दोन ओळींच्या अवकाशात सामावलेलं दिसतं तेव्हा त्या कवितेची सौम्य पण अर्थगर्भ ताकद दिसत जाते.

छातीवर दगड जरी ठेवला
तरी ही हिरवी पाने
कुठून फुटतात कळत नाही

एका कवितेत हा प्रश्न येतो. ह्या कवितांत निसर्ग आहे, जगण्याविषयीच्या आस्थेतून आलेलं चिंतनगर्भ तत्त्वज्ञान आहे, मानवी भावभावनांचे आविष्कार आहेत. “तत्त्वज्ञाने विसरून सारी, फक्त जाणतो जिवंतता ही; चिरंजीव क्षण अग्राइतुका, मन असते इवले दगडालाही” असं ही कविता म्हणते तेव्हा ह्या कठीण जगात फुलाचं काळीज घेऊन जगणाऱ्या कवीच्या मनाचा जीवंत हळवेपणा मन मोहवून जातो आणि ही कविता मला माझी वाटते. भौतिकतेच्या पलीकडे जात, विश्वाचा आर्त सच्चा सूर गाठण्याची क्षमता संवेदनशील मनाकडे असते. जगण्याची एक आसक्ती, जगणं समजण्याची एक खोलवर ओढ लेखणीतून वाट शोधते तेव्हा उमटलेले काव्य काळाच्या पटावर चिरकाल शाश्वत होतं. म मं ची कविता जगण्याच्या निद्रेतून जागं करते. मनाला विचार देत जाते.

कितीही म्हटले की मी सुखी आहे
तरी माझ्या गीतांतून
मन का रडते कळत नाही.
कुणा अव्यक्ताशी माझे नाते जोडले आहे
म्हणून मी माझा नाही
आणि सये, तुझाही नाही.

इथे मी येते तेव्हा अनेक प्रश्नांचा उलगडा होतो. जगण्यातलं आश्वासक मर्म माझ्या बंद मुठीत सहज येऊन वसतं. कुठल्या अविनाशी अव्यक्ताची ओढ आपल्या नकळत मनात दाटते, कंठ दाटून येताना कारणांचा उलगडा होत नसतो असं वाटून गेलेलं बरंचंसं म मं ची कविता स्पर्शून जाते आणि तेच आपलं तिच्याशी नातं असतं.

सुखाचे सोबती
दु:खातही राहो
कोसळो हे नभ
भिंती उभ्या राहो

असं पसायदान मागणाऱ्या ह्या कवीच्या प्रतिभेकडे मी विनम्रतेने बघते आणि “मन असते इवले दगडालाही” ह्या ओळीपाशी पुन्हा येते तेव्हा जगण्याच्या धांदलीत दगड होऊ पाहणाऱ्या मनाला त्याचं इवलं मन साद घालत जातं. कुठल्याश्या अविनाशी सत्याचं फुलपाखरू आता क्षणभर मनाच्या काठापास भिरभिरून जातं!!

कारवाँ:

✍🏻 तन्वी अमित

जफ़ा के ज़िक्र पे तुम क्यूँ सँभल के बैठ गए
तुम्हारी बात नहीं बात है ज़माने की

जफ़ा- म्हणजे अन्याय. वफा शब्दाच्या अगदी विरॊधी अर्थाने जाणारा हा शब्द.
कुठेतरी काहीतरी अन्याय झालाय खरा, मग तो माझ्यावर असो की इतर कोणावर… तो तपशील इथे महत्त्वाचा नाही पण शेर असा गमतीदार की तो म्हणतो, या अन्यायाबद्दल मी बोलू जाता तुम्ही का म्हणून चपापले?? तुमच्याबद्दल नाही बोलत मी, इतरांबद्दल बोलतोय… बात है जमाने की. हा असा शेर लिहिणाऱ्या मजरूह सुल्तानपुरींबद्दल आपण काय आणि किती बोलणार हा एक प्रश्नच आहे तसा! ह्याच मजरूहने एका अप्रतिम गजलेत एक शेर लिहीला:

’मजरुह’ लिख रहे हैं वो अहल-ए-वफा का नाम
हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह

“हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह”… काय विचार आहे हा. जफापासून वफापर्यंत येताना विचारांची मांडणी कमाल बदलून जाते. “अहल-ए-वफा “, प्रामाणिक- एकनिष्ठ लोकांची नावं ते लिहिताहेत आणि त्या यादीत आमचंही नाव आहेच की. हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह…. वफा करण्याचा हा ’अपराध’ आमच्याहीकडून झालाय. मजरूह शायर म्हणून नुकतेच ओळखीचे होत होते आणि हे एक एक शेर मनात वस्तीला येऊ लागले होते.

यापूर्वी मजरूह म्हणजे जो जिता वही सिकंदर, खामोशी असे अनेक चित्रपट, तुझसे नाराज नही, हमें तुमसे प्यार कितना अश्या अनेकोनेक अजरामर गीतांचे गीतकार म्हणून ओळखीचे आणि आवडते होतेच पण गीतकाराच्या पुढे जात शायर म्हणून ह्या सगळ्यांची ओळख होणं मनाला अत्यंत समृद्ध करणारं असतं हे अनुभवातून एव्हाना जाणवलं होतं. मजरूह, एक शायर म्हणून ओळखीचे होण्यात एक टप्पा होता जेव्हा,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

ह्या शेरपाशी पुन्हा आले. उर्दू शायरी आणि ’शेर’ म्हणजे अगदी काही मोजके शेर अनेकांना ज्ञात असतात, माझेही तसेच होते. हे शेर तर वाट काढत पुढे निघून जातात पण प्रवासात शायरचं नाव मागे कुठेतरी हरवून जातं. हा अत्यंत अर्थपूर्ण शेर लिहिणारी लेखणी होती मजरूहची हे जेव्हा समजलं तेव्हा ह्या वाटेवरही त्यांची माझी ओळख जुनी आहे हे उमगून ही मजरूह नावाची शायरीतली वाट मला स्विकारती झाली. आपल्या मतांवर ठाम असणारा, त्यासाठी तुरुंगवासही भोगण्याची तयारी असणाराच नव्हे तर खरंच ते करून दाखवणाऱ्या ह्या शायरच्या विचारांना मात्र तुरुंग कैद करू शकला नाही… पिंजऱ्याच्या पलीकडे जाऊ शकणारी ही लेखणी जेव्हा लिहिते,

रोक सकता हमें ज़िंदान-ए-बला क्या ‘मजरूह’
हम तो आवाज़ हैं दीवार से छन जाते हैं

तेव्हा तिच्या विलक्षण ताकदीचं दर्शन होतं. अभाव, तुरुंग मला अडवून ठेवण्यात असमर्थ आहेत, माझं अस्तित्त्व हे आवाजासारखं आहे जे वाटेत येणाऱ्या भिंतींचा अडसर सहज पार करत जाण्याची क्षमता बाळगून आहे. हीच लेखणी अत्यंत तरल भाव कितीवेळा सहजपणे मांडते त्याची गणना नाही. है अपना दिल तो आवारा म्हणताना त्याच हृदयासाठी ’ये एक टूटा हुवा तारा’ असं म्हणणारा हा शायर जितका जाणून घेत होते तितकं, आजतागायत अत्यंत आशयघन, अत्यंत लाडकी असलेली बहुतांश गाणी मजरूहची आहेत हे एक सत्य सातत्याने माझा माग काढत माझ्यापर्यंत पोहोचत होतं.

आयुष्यातले भलुबुरे प्रसंग ज्या गाण्यांच्या, शब्दांच्या अर्थलयींवर मनाभोवती तरळून जातात ती गाणी लिहिणाऱ्या ह्या साऱ्या शायरांचे आपल्यावर किती ऋण आहे हे अनेकदा वाटते. चित्रपटसृष्टीत अर्धशतकापेक्षा अधिक काळ अतिशय अर्थगर्भ लिहिणारे मजरूह हे त्यातलं अग्रगण्य नाव. ’बडी सुनी सुनी है’ हे मिलीमधलं अजरामर गीत लिहीणारे मजरूह एक शेर लिहितात,

‘मजरूह’ क़ाफ़िले की मिरे दास्ताँ ये है
रहबर ने मिल के लूट लिया राहज़न के साथ

तेव्हा तो शेर स्मरणात स्थान मिळवून जातो. ’न कर मुझसे गम मेरे, दिल्लगी ये दिल्लगी’ म्हणणारे मजरूह लिहितात,

ज़बाँ हमारी न समझा यहाँ कोई ‘मजरूह’
हम अजनबी की तरह अपने ही वतन में रहे

तेव्हा त्यातली वेदना जाणवल्याशिवाय राहत नाही. भावभावनांच्या प्रत्येक पदराला अलगद पण तितक्याच आशयासह अर्थप्रवाही लहेज्यात मांडण्याची कला साधलेला हा एक शायर.

सैर-ए-साहिल कर चुके ऐ मौज-ए-साहिल सर न मार
तुझ से क्या बहलेंगे तूफ़ानों के बहलाए हुए

किंवा

तुझे न माने कोई तुझ को इस से क्या मजरूह
चल अपनी राह भटकने दे नुक्ता-चीनों को

तू आपली वाट चालत रहा… टीकाकारांना त्यांचे काम करू दे असं म्हणणारा हा शेर असो, इथे अगदी वेगळीच वाट चालणारी ही शायरी जेव्हा म्हणते, “हम हैं का’बा हम हैं बुत-ख़ाना हमीं हैं काएनात, हो सके तो ख़ुद को भी इक बार सज्दा कीजिए”, तेव्हा ती स्वत:च्या अस्तित्त्वाचा सर्वार्थाने विचार करत त्या गहनगंभीर रहस्याची उकल करण्यात यशस्वी झालेली असावी असे नक्कीच वाटून जाते. “कभी तो यूँ भी उमँडते सरिश्क-ए-ग़म ‘मजरूह’, कि मेरे ज़ख़्म-ए-तमन्ना के दाग़ धो देते”… दु:खाच्या झऱ्यात अपेक्षाभंगांच्या वेदनांनी वाहून जावं असं मागणं मागणाऱ्या मजरूहची १ ऑक्टोबर २०१९ ही जन्मशताब्दी.

ह्या संपन्न, समृद्ध लेखणीचा विचार करते, त्या लेखणीतून उमटलेल्या शब्दांची दीर्घकाळ रसिकांच्या मनोराज्यात मिळवलेल्या अढळ स्थानाचा विचार करते तेव्हा मजरूह नावाच्या ह्या पाईडपायपरच्या शब्दसुरांचा मागोवा घेणाऱ्या अनेक पिढ्या मला दिसून येतात आणि मजरूह नावाच्या शायरचा सर्वतोमुखी असणारा शेर पुन्हा माझ्याकडे बघून हसून मला सांगतो,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

हातात जरा दे हात:

कतरा कतरा जिंदगी-१४
दैनिक पुण्यनगरी, २८.०९.२०१९

आता गोव्याला आलेय. पावसाळ्याचे दिवस आहेत. अधेमधे पावसाची एखादी सर येतेय. पावसाने विश्रांती घेतली तेव्हा समुद्रकिनारी फिरायला निघाले आणि वाटेतच तो पुन्हा मनसोक्त बरसत गेला. झाकोळून टाकणारा विशालकाय काळासावळा मेघ आसमंत व्यापून उरलाय. भिजणं हा पर्याय निवडलाय मी. सुटलेला भणाण वारा, पाऊस, दाटून आलेली संध्याकाळ, चिंब गारवा आणि पावसाच्या तालनृत्यात साथ करणारा निळाकरडा समुद्र ह्यांचं द्वैत, मी ही जणू ह्यांचाच एक भाग .

ये समंदर पे बरसता पानी
हाय! प्यासों को तरसता पानी

कुठेतरी ऐकलेला शेर मनात नकळत हजेरी लावता झालाय आणि अमृतसरमधलं एक संभाषण मनात डोकावून जातय. तिथे फिरताना सोबत असलेला टॅक्सी ड्रायव्हर फाळणीविषयी बोलताना म्हणाला होता, “और तो सब है ही मॅडम पर पार्टिशन कि वजह से हमसे समुंदर दूर हो गया… आपके मुंबई गये थे एक बार, पर वो तो आपका समुंदर हुआ ना!”. कराचीकडून येणारा समुंदर त्याला त्याचा वाटत होता, त्याच्याकडच्या मागच्या पिढ्यांतल्या कोणाच्या तरी आठवणीतून झिरपलेला, त्या बोलण्यातून त्याच्या परिचयाचा झालेला तो समुद्रकिनारा आणि मुंबईत मात्र त्याला वाटलेलं गर्दीतलं पोरकं परकेपण. हे तसं नेहेमीचंच, पाणी आणि तहान ह्यांचं चुकलेलं समीकरण. समुद्रात पडून त्याच्या खारेपणाला स्विकारणारं पावसाचं पाणी. शायरला इथे तहान न भागवता येण्यातली ह्या जलथेबांची हतबलता दिसत जाते. शेर अर्थांची अनेक रूपं स्वत:त साठवून असतो, त्या रूपांचा शोध घेत जाणं हा एक आवडीचा भाग. आज इथे ह्या किनाऱ्यावर ही रूपंच माझा शोध घेत येताहेत. मनाचे पदर अलवार उलगडतातच अश्यावेळी. “किसी के साथ हूँ ऐसे अज़ल से, समुंदर साथ जैसे तिश्नगी है”, गहिऱ्या समुद्राची साथ आणि न भागणारी तहान ह्यांचं नातं मांडावं असं लिहिणाऱ्यांना केव्हातरी वाटून जातंच, तसाच हा एक शेर. त्याच्या अर्थांची वलयं मनात उमटत असताना चालणारी पावलं पाण्यापर्यंत येऊन पोहोचली आहेत.

समुंदर अदा-फ़हम था रुक गया
कि हम पाँव पानी पे धरने को थे

पायाला पाणी लागतंयसं पाहून नम्रपणे मागे सरकणारा समुद्र… कल्पनेला मनातून दाद जातेय. पुढे येणारी लाट मात्र तिथलं माझं अस्तित्त्व स्विकारतेय. पायाच्या तळव्याशी येणाऱ्या, त्याला वेढा घालत क्षण दोन क्षण रेंगाळून, पायाखालून वाळू घेऊन परतणाऱ्या ह्या जलस्पर्शाची एक निराळीच किमया. लाटांकडे बघते तेव्हा मनातलं काय काय असं तरंगून सामोरं येतं. खळबळीतून येणाऱ्या लाटा. एकामागे एक. क्षणभराची साथ, येऊन आल्यापावली नि:स्पृहपणे परतीची वाट चालणाऱ्या लाटा. कुठून कुठून येतात ह्या. कुठल्या क्षितीजाच्या कथा ऐकून येतात. चिरतरूण मुग्ध तरूणीसारख्याही आणि विरक्त प्रौढेसारख्याही. जलचक्राचे किती फेरे पूर्ण करत ह्या पुन्हा पुन्हा येतात. क्षणभंगुरता आणि चिरंतन, चिरंजीव असणं एकाचवेळी सांगणाऱ्या ह्या. पाण्याचा स्पर्श तनमनाला एक वेगळं चैतन्य आणि विचारांना वाट देणारं गांभिर्यही देऊ पहातोय.

आता मनात उमटणारे विचार कधी काही सांगणारे तर कधी प्रश्नांचं गरगरतं आवर्त निर्माण करणारे. अंतर्मुख होऊ देणारा समुद्र सोबत…त्याचा तो भिजल्या वाळूचा, माझ्या पावलांचे ठसेही न उमटू देणारा किनारा. कुठलीच खूण मागे न ठेवता चालण्यातल्या मुक्ततेचा नकळत वाटून गेलेला आश्वासक दिलासा. समुद्राची लयीतली नादमय गाज, ओसरलेला पाऊस आणि विचारांच्या मुक्त पक्ष्यांच्या आसमंतातील नक्षीचा नभावर आलेला शहारा. पावलं चालत होती, चालत जाताहेत. स्वत:ला स्वत:शी संवाद करू देणारी वेळ…

मनाच्या अंगणात मागे पडलेलं किती आठवूनसं जातंय. काही स्पष्ट काही अस्पष्ट. विचारांना जोडून येणाऱ्या विचारांच्याही लाटाच जणू. आपल्याच मनाची आपण केलेली अडगळ जाणवून देणारे क्षण हे. विचार तळापासून पृष्ठभागावर आले की तिथेच समुद्राला अर्पण व्हायला हवे हे भान येण्याचे क्षण. मधेच वाकून ओंजळभर पाणी हातात घेत ती ओंजळ सागराला परत करताना मनातल्या विचारांचे अर्घ्यही मी देऊ पहातेय. वातावरणाची संथ लय कायम पण मनात मात्र गोंधळ उडतोय. ’तलातुम’ एक फार सुरेख शब्द वादळासाठी. “दरिया के तलातुम से तो बच सकती है कश्ती, कश्ती में तलातुम हो तो साहिल न मिलेगा”, पाण्यातल्या वादळातून सुटका होईलही पण नावेतला गोंधळ सावरणं कठीण. खरंय किती हे…

कश्ती चला रहा है मगर किस अदा के साथ
हम भी न डूब जाएँ कहीं ना-ख़ुदा के साथ

ना-ख़ुदा- नावाडी. इथे मनाची नाव सावरणारा नावाडी आपणच, कसं पेलतोय आपण हे आव्हान. ह्या लाटांच्या कथा ऐकताना, माझ्या मनातलं कितीतरी त्यांना मुकपणे सांगताना हे नेमकं काहीतरी जाणवून आर्तसा आवंढा का दाटून येतोय? हा समुद्र मला हसतोय का?

चल जाऊ दूर कुठेही
हातात जरा दे हात;
भररस्त्यामध्ये माझा
होणार कधीतरि घात…

मला ग्रेस आठवताहेत आत्ता. समुद्राची साथ हवी की विचारांच्या लाटांसोबत येणाऱ्या मोत्यांची साथ हवी? की पुन्हा पुन्हा गोंधळणाऱ्या मनाला सावरणाऱ्या ह्या क्षणांची साथ?

वाऱ्याचा, समुद्राचा आणि माझ्या श्वासांचा आवाज एक होत जातोय. एकतानता, एकरूपता. किती दुखरं, काही हसरं सारं पुढे येऊन पुन्हा मागे सरतंय. काही गळून पडतंय, काही खोल तळघरात पुन्हा निमुट वस्तीला गेलंय. मी कसलाही ताळेबंद मांडत नाहीये आता. विचार आणि मी वेगळे होत जातोय… काही काळापुरतं का असेना पण हे एक सुटलेपण. असण्याची सारी सूत्र वर्तमानातल्या त्या क्षणाशी येऊन जोडली जाताहेत… आज आत्ता इथे मी उभी आहे, समोर आहे हा समुद्र… अथांग, असीम, क्षितीजाला थेट जाऊन भिडणारा, नद्यांना सामावणारा, आकाशाचा आरसा, रहस्यांचा, निळ्याहिरव्या रंगाच्या अनेक छटांचा, अनंत शक्यतांसह अनंत शक्यतांचा समुद्र! मनाला मोहिनी घालणारा समुद्र. संथ, शांत आणि रौद्रही. दिवसाच्या प्रत्येक प्रहरी वेगळा भासणारा समुद्र. आधारही वाटणारा आणि मन दडपून टाकणारा… गहिऱ्या मायेचा, समुद्र…!

नजरों से नापता हैं समुंदर की वुसअतें
साहिल पे एक शख्स अकेला खडा हुआ

नजरेने समुद्राची व्याप्ती मोजू पहाणारी मी एकटी इथे असणं आणि माझ्यातूनच कितीतरी उमलून पुन्हा कुपीत बंद होत, मनाच्या पाटीचं निराकार होणं…

किती वेळ गेलाय मधे. संध्याकाळ आता अजूनच गहिरी होत जातेय… किनाऱ्यावर दुरवरचा तो माणूस मला परत बोलावतोय. परतीची वाट…

पाण्यातली पावलं… वाळूतली पाऊस थेंबांची, लाटांची नक्षी… भुरभुरता पाऊस.

नजर में सुरत-ए-साहिल अभी नही आई
मिरे सफर का हर मरहला समुंदर है

आयुष्याला थेट स्पर्श करत किनाऱ्याकडून पुन्हा किनाऱ्याकडचा एक प्रवास. माझ्या आयुष्याचा प्रत्येक काठ, प्रत्येक टप्पा समुद्र आहे… असणारच. नीळे काठ सांभाळत भवसागर पार करायला निघालेल्या मनाचे किनारे सुटत जाणारच… मी पुन्हा समुद्राकडे क्षणभर वळून पुन्हा उभी रहातेय आणि तो माझ्या नजरेत काठोकाठ भरून येतोय. “हातात जरा दे हात”, न मागता केलेलं आर्जव रूजू होतं आणि आम्ही दूरच्या वाटेवर चालू लागतो!!

मनकवडा घन:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-१०
दैनिक पुण्यनगरी, २९.०६.२०१९

भरून आलेला पाऊस. दिवस आणि संध्याकाळची हातमिळवणी. घराच्या गॅलरीत बसलेय मी, किती केव्हाची. वेळाची गणितं मिटून जावीत अशी वेळ. हवंनकोसं वाटवणारी, हुरहुरती वेळ. हल्ली ही अशीच तर असते मी, आत्ताच्या ह्या वेळेसारखी. सीमारेषेवर… ठामपणे हवंही नाही आणि नकोही नाही. काय हवं ह्याचा उमज नाही आणि काय नको त्याची स्पष्टता नाही.

संदिग्ध, धुसर वाट. पण मी चाललेय हिच्यावर किंवा वाट चालतीये. ही वाट कुठे जातेय त्याची कल्पना नसली तरी ती वाट माझी आहे हे नक्की.

भुरूभुरू पाऊस येतोय. थोडासा पाऊस तुषारांच्या चिमुकल्या हातांनी मला स्पर्श करतोय. जरा पुढे नेला हात तर तो ओंजळभर दान देईलही. मी काही हात पुढे करत नाहीये. गाठो हा पाऊस गाठेल तेव्हढा. समोरचं मोगऱ्याचं झाड कडिपत्त्याकडे झुकलंय. आता ह्याने त्याचा गंध उधार घ्यावा की त्याने ह्याचा उसना… ठरवो त्यांचे ते बापडे. मरव्याचं रोप तरी बाजूला सरकवायला हवं असं अस्पष्ट वाटून जातंय फक्त. हलका गारवा घेऊन मिरवणारा वारा सुटलाय. कणाकणाला कुठल्यातरी अज्ञात हातांनी जागं करू पहाणारा! गॅलरीतली रोपं त्याच्या येण्याची वर्दी माना डोलावून एकमेकांना देताहेत. मी तटस्थ की निर्जीव हे ही उमगू नयेच्या सीमारेषेवर पुन्हा. तिथे नुसतं असल्यासारखी, त्या ’असण्याची’ लय बिघडू नयेसं वाटतंय कदाचित.

मोबाईलला गाणी सुरू असणारं ॲपही असंच, स्वत:च्या तंद्रीत कुठलीही गाणी लावत असल्यासारखं. त्या गाण्यांचा क्रमही एकसुरी. मी नाही बदलत ती गाणी. मनतळाशी गेलेल्या उर्मीला सरसरून पुन्हा उंच नेण्याला हे पृष्ठभागावरचे तरंग असमर्थ ठरताहेत. ’सतह पर काई नहीं, बेतरतीब तैरता मौन है मेरा’, गीत चतुर्वेदी म्हणतो. ही वेळ तशीच. चटकन काही आठवावं असंही नाही आणि सारं काही विसरलं आहे असंही नाही. पुन्हा सीमारेषा.

आईना देखिये बिल्किस यहीं हैं क्या आप
आप नें बना रख्खा हैं ये अपना हुलिया कैसा

हा शेर गेल्या वेळेस आला तेव्हा अर्थांच्या वेगळ्या वाटेवरून आला होता. ह्यात वेदनेचा प्रश्नार्थक सूर होता. आज मात्र शेर वेगळा दिसतोय. हे जे रूप आहे आजचं हे निश्चित आधीपेक्षा वेगळं आहे. आणि ते असणारच की. कुठला पदार्थ आवडीचा, रंग कोणता लाडका हे जसं विरून जातं हळूहळू तसं इतरही किती काय काय काळाच्या वाटेवर पावलांच्या खुणांमधे सुटून जातं. अर्थात हे मान्य करण्याचा सूर सहज आहे हे ही नसे थोडके. नुसत्या ’असण्याची’ लय पुन्हा, काही वाटलं तर ठीक मात्र मुद्दामहून काही वाटून घ्यायचं नाही. आहे हे असं आहे. हे इतर कोणाला मान्य होण्याच्या गुंतवळ्यातून पाय सुटल्यालाही काळ लोटलेला. “फूल फुलतां एकदा पुन्हा कळीपण नाही”, इंदिरा संत आठवून जातात. मनातले तरंग मनाभोवतीच फिरू लागताहेत.

मोबाईलच्या गाण्यांकडे लक्ष जातंय तेव्हा लताचा आर्त स्वर कानी पडतोय, ऐ दिल-ए-नादाँ! पहिल्यांदा करूणेने घातलेली साद नादाँ दिलसाठी आणि त्याच्या पुढली वेदनेने ओतप्रोत,ओथंबलेली. “आरजू क्या हैं… जुस्तजू क्या है??”… संतुरची मन व्यापुन उरणारी सुरावट. जाँ निसार अख्तरांचे गहिऱ्या अर्थाचे शब्द. मनाचा ताबा सहज घेण्याची ह्या साऱ्याची हातोटी. आपल्या कोषात गेलेले मन हळूच डोकावून पहातेय. सारं काही दैवभारलं. दैवी सूर, शब्द आणि संगीतही.

एव्हाना गाणं पुढे आलंय, ’कैसी उलझन है, क्युँ ये उलझन है’ हा शोध घेत दश्त-ओ-सेहरा पार होतंय. संतुरची साथ लताच्या बरोबरीने आणि नंतर पुन्हा एकटीही. लताचा स्वर आर्ततेची सीमा गाठत वेदनेचा ठाव घेतोय,

क्या कयामत है, क्या मुसीबत है
कह नहीं सकतें, किसका अरमां है
जिंदगी जैसे खोयी खोयी है
हैरां हैरां हैं

आणि मग ती स्तब्धता. सारं काही असूनही कसलाही आवाज नसलेली शांतता. क्षण दोन क्षणांचा तो विराम… “ये जमीं चूप है, आसमाँ चूप है”.

अनाहत!

फिर ये धडकन सी चार सू क्या है?

इथे मन पुन्हा जागं होतं. भान येतं. सारं काही शांत असूनही चारही दिशांनी अस्तित्त्वाचा नादमय हुंकार भरणारी धडकन स्पष्ट जाणवते. कितीतरी अस्पष्टाचं असणंही पूर्ण जाणवून जातं. निराकारातला आकार मन सहज रेखाटतं. पावसाची रिमझिम थांबलीये आता. हवेच्या ताज्या प्रसन्न गंधाला मृद्गंधाचं वलय आहे. बंद मनाची दारं किलकिली करणारा सुगंधाचा मंत्र हा.

स्वत:पाशी स्वत:चा स्विकार. खूप घडामोडींनंतर साधलेल्या बेतरतीब तैरणाऱ्या मौनाचा साकार स्विकार. उमगून आलेलं केवळ ’असणं’. आभाळ पुन्हा भरून येतं… घुमणारा ’मनकवडा’ व्याकुळ घन सारं ओळखून पुन्हा बरसू लागतो आणि आपल्याही नकळत हात पुढे होत ओंजळ त्या जलधारांनी चिंब भजू लागते!!

पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!

आवर्तन:

एका संग्रहालयात एक हस्तिदंती शिल्प पाहिले. बारीक कोरीव काम केलेले, अत्यंत नाजूक नजाकतीने साकारलेले राधाकृष्णाचे शिल्प. राधेच्या पायी रूतलेला काटा अलवार वेचणारा कृष्ण. हे शिल्प खिळवून ठेवणारे. संपूर्ण दालनच राधा आणि कृष्णमय, तेव्हा त्याच विचारात तिथून बाहेर पडले.

राधा-कृष्ण, अवीट प्रेमाचं, माधुर्याचं, हळूवार असं, काळाच्या कसोटीवर चिरंजीव ठरलेलं नातं. लिहिणाऱ्या प्रत्येक मनाला केव्हातरी साद घालणारं नातं.

हे शिल्प मनात आहे आता. कान्हा भेटीच्या ओढीने निघालेली राधा, यमुनेचा तो तीर, कदंबाच्या तरूतळी ठरलेली ही भेट. वाटेवर तिच्या पायी रुतलेला काटा आणि त्याची पर्वा न करता पुढे चालणारी ती. ती राधिका…गोपिका! माझ्या मनतळी आता विचारांची आवर्तनं उमटताहेत. हा काटा केवळ सांकेतिक म्हणून पहाते तेव्हा तो समाजबंधनांचा, कान्ह्याभोवतीच्या वलयाचा, राधेच्या आणि त्याच्या मैत्रीचा, अनयाच्या आणि तिच्या नात्यातल्या विचारांचा जाणवतो मला. सारे बंध झुगारून निघालेली ती आणि बासरीच्या मनमोहक स्वरांनी आसपास भारून टाकणारा तिचा कान्हा. त्याला तो बोचरा काटा हळूवारपणे काढून टाकताना पहाते तेव्हा राधेच्या चेहेऱ्यावरचे विसावलेले भाव टिपून घेण्यातल्या शिल्पकाराच्या कलेला मनातून एक दाद उमटून जाते.

माझ्याही नकळत मनात एक कविता उमटत जाते:

वाट काटे अंथरते
राधा पुढेच चालते,
देह आकाश होतो
मन वारा होत जाते…

पायी रूतलेले काटे
वाट तरी ना थांबते,
कदंबाच्या सावलीशी
मन झाड होत जाते…

डोळे वाटेकडे तिचे
वाट कान्ह्याची पहाते,
त्याचे उशिराने येणे
मन किती गं दुखते…

आला बघ आला तो
आता लाघवी मार्दव,
त्याचे बोलणे मोहाचे
मन मोहरून येते…

साऱ्या विश्वाचा पैस
त्याचं श्यामल हास्य…
नभ पांघरून येता
मन बावरून जाते…

आला कान्हा राधेपास
काटे हळूच वेचेल…
अलवार फुंकरीशी,
मन मोरपिशी होते…!!

नभश्यामल कान्ह्याच्या हळूवार फुंकरीने राधेची सावरलेली वेदना आणि त्याच्या शब्दांच्या पिसाऱ्यात हरपून मोरपिसाच्या रंगांत न्हायलेलं तिचं मन दिसतं तेव्हा तिच्या कोवळ्या सुखाच्या जाणीवेला काजळाचं तीट लावावं असं मला वाटून जातं.

कविता लिहून कागदावर पूर्ण होते पण मन तिथून पुढे निघत नाही. विचार आता पुन्हा राधेपाशी येताहेत. आता दिसतो, गोकुळ सोडून निघालेला तिचा कान्हा. त्या कदंबाच्या झाडापाशी उभी राधा पुन्हा दिसते. एकटी! ती आता बोलत नाही, अवखळ, अल्लड तिचं रूप जणू गोठून जातं. काळाच्या पटलावरचा तो चिरंजीव ’विरहक्षण’ जेव्हा तो इतिहास घडवायला पुढे निघून गेला आणि ती सहज भूतकाळ झाली. तो क्षणच आता रूतून बसला असावा राधेच्या मनात. ती खिळून गेली असावी त्या क्षणापाशी. त्याची बेडी तिच्या पुढल्या प्रत्येक पावलाभोवती पडली असावी. आयुष्याच्याच पायात रूतलेला हा काटा काळाचे हात तरी वेचू शकतील का ह्या विचारात माझ्या मनाचं जडशीळ पाऊल तिथून उचलत मी पुढे सरकते. मग केव्हातरी मनाला वास्तवाचं भान गाठतं. नजरेसमोरचे काळे अभ्र बाजूला होतात तेव्हा व्यवहारी जग पुन्हा स्वच्छ दिसू लागतं. आणि मनात आता एक वेगळाच सूर कवितेतून उमटू लागतो:

तो
पायातले काटे वेचणारा…
राधे,
ज्याची वाट पाहिलीस तो…

निळ्या मायेचा
दाट कदंबी छायेचा
आकाश होणारा
गुढ गहिऱ्या कायेचा…

तो
सावरेल
तो
सांभाळेल…
शब्दांची
रेशीमलड
अलवार
उलगडेल…

त्या लडीचं बंधन
पायीचं पैंजण….
शब्दांच्या किल्ल्याला
अर्थांचं कुंपण….
अस्तित्वाचं मोल
मागणारं वेसण….

त्या
शब्दांचा
अर्थांचा
काटा मनात रूतेल,
तेव्हा
भुलू नको
लटक्या कारणांना
फसव्या शिष्टाईला…

आपण राधा आहोत
हे राधे
कधीही विसरू नकोस
तो अगदी
कृष्ण असला तरीही!!!

राधेसाठी ह्या दोन्ही कविता मनात आल्या एकाच दिवशी. पाहिलेली एक कलाकृती आणि त्यावरचे परस्पर समांतर विचारांचे तरंग. लिहिताना मला माझ्यातल्या ’मी’ची, स्त्रीत्त्वाची हाक येत असावी. विशीतला नवथर हळवेपणा ओलांडत चाळीशी गाठणारा विचारांचा एक टप्पा, एक आवर्तन. हळव्या राधेच्या तरल मनाचा काठिण्याकडे होणारा अटळ प्रवास. हा प्रवास पुढे सुरू असणार हे मनाशी येतं तेव्हा मात्र राधेविषयीच्या आणि कृष्णाच्या अपरिहार्यते बद्दलच्या समजूतीलाही कदाचित नवेच काही पैलू पडतील अश्या विचारात मग मी ते शिल्प मनात जपून ठेवत पुढे निघते!!