चैत्रचाहूल….

IMG_20170329_192511“अगं बिलाच्या किमतीतली उरलेली मोड काउंटरवर आदळत ती जवळपास फेकणाऱ्या दुकानदाराला तू ती मोड उचलत शांतपणे थॅंक्यु कशी म्हणू शकतेस?” पोटतिडकीने आणि सात्त्विक त्राग्यातून विचारला गेलेला प्रश्न खर तर… पण जमतं असं करायला. शांतपणे ती मोड उचलली जाते, आपल्या चेहेऱ्यावर हावभाव शांत ठेवत “थँक्यु ” म्हटलेही जाते, एखाद्या प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखे. समोरच्याच्या वागण्यातलं काही खटकलं तरी आपण आपल्याच मार्गाने जाणे निवडतो. समोरच्या प्रश्नाने क्षणभर विचलित होतेही मन…’जशास तसे’ वागावे वगैरे धडे गिरवलेले असले तरी तसे प्रत्यक्षात वागणे मात्र साधत नसते. तो स्वभाव मुळात असतोच आपला.

स्वभाव… लहानसा शब्द. सहज स्वाभाविकपणे उच्चारला जाणारा. प्रत्येकाचा म्हणून एक असणारा स्वभाव, अनेक अनेक छटा असलेला मोठ्ठ्या व्याप्तीचा शब्द. सहसा हेच उच्चारलं जातं की अरे तो माझा स्वभाव आहे… शब्द नकळत उच्चारला गेला तरी जात्याच असलेलं या शब्दाचं तेज मनात लखकन चमकून जातं. क्षणभर थबकतं मन त्याच्यापाशी, रुंजी घालतं त्याच्या अर्थापाशी आणि वहात्या दिवसाच्या प्रवाहासोबत पुढे निघालेलंही असतं. सकाळी विचारला गेलेला प्रश्न लहानसा आणि त्याचं चटकन दिलं गेलेलं उत्तर. हे उत्तर इतकंच नसून ते बरंच मोठं आहे हे जाणवतं. ’स्वभावाला औषध नाही’, असा कसा आहे एखाद्याचा स्वभाव हे सहसा सगळ्यांच्या आवडीचे, चर्चेचे विषय… आणि हे असे कधी कधी विचारले गेलेले प्रश्न तर आपल्याला आपल्याच स्वभावाबद्दल आणखी विचारात टाकून जातात.

जीवनाच्या वाढत्या वेगाच्या आधीन होत जाणारा रोजच्या दिवसा सारखाच खरंतर हा आणखी एक दिवस. सकाळचा स्वभावाचा विचार मनात घोळत ठेवत पार पडत असलेला दिवस. . दिवसाच्या कामाच्या धबडग्यात मात्र या उत्तराचा धांडोळा घ्यायला सवड होत नाही. या वेळात इतर कोणाच्याच काय तर स्वत:च्या मनाशीही गाठभेट होत नाही. संध्याकाळ कलताना जरासं इटुकलं निवांतपण मिळतं. स्वत:शी तुटलेल्या संवादाशी नाळ पुन्हा जोडली जाण्याचे हे क्षण. इतकावेळ मनाचा पिच्छा पुरवणारा विचार आता अगदी सामोरा येतो आणि आठवतो दिवसाच्या अगदी सकाळी घडलेला तो संवाद पुन्हा एकदा…

एव्हाना बाहेर सूर्याने आपला पसारा आवरायला घेतलेला असतो आणि घरात स्वैपाकघरात जरावेळ शांतता असते. फ्रिजचं दार बंद करताना खिडकीतून येणारी निरोपाची सूर्यकिरणं आपल्या चेहेऱ्यावर थबकतात आणि त्याने उजळलेलं आपलं प्रतिबिंब त्या बंद फ्रिजच्या दारावर पडतं. साऱ्या दिवसभरातली स्वत:ची स्वत:शी अशी क्षणिक गाठभेट घडते आणि चेह्ऱ्यावर एक हलकसं प्रसन्न हसू उमटतं, सूर्यकिरणांच्या सोनेरी छटेचं. निवांतपण मनाशी घट्ट कवटाळलं जातं आणि पावलं गॅलरीकडे वळतात… हुरहुरती संध्याकाळ, काहीसं धूसर अस्पष्ट होणारं अस्तित्त्व… समोर शहराचं बदलतं रूप दिसतं आणि त्या झपाट्य़ाने वेग पकडत चाललेल्या शहराशी आपण काहीसे विसंगत वाटून जातो…

कोई हाथ भी न मिलाएगा, जो मिलोगे तपाक सें,

ये नये मिजाज का शहर है, जरा फासलें से मिला करो !

गॅलरीतून समोरचा रस्ताही दिसतो. लगबगीने घराकडे निघालेल्या गर्दीची पावलं रस्त्यावर. चेहेरा हरवलेली ही गर्दी, ’मिजाज’ नया असलेली ही गर्दी. कुठल्याश्या अनामिक ओढीने धावणारी ही गर्दी, हा वेग गुदमरवणारा असतो. हा सुर नवा असतो आणि आपल्याला हे गाणं गाता यावं की नाही असा संभ्रम दाटून येतो. माणसांच्या गदारोळात नवनवे प्रश्न नित्य उभे ठाकतात आणि आपला शोध असतो उत्तराच्या वाटेचा. समोर अखंड ओघ वाहतच असतो…आपापल्या घराकडे, वाट पहाणाऱ्यांकडे परतण्याची स्वाभाविक नैसर्गिक घाई जाणवते त्या गर्दीकडे…विचारांच्या साखळीतला ’निसर्ग’ शब्द घुटमळतो मनाशी. भिरभिरणारी अस्थिर श्रांत नजर समोरच्या मोठ्ठ्या वृक्षावर जाऊन स्थिरावते आणि अचानक जाणवतं त्या झाडाला नुकताच पुन्हा घेरू लागलेला टवटवीत ताजेपणा. कान्याकोपऱ्यात जागोजागी कोवळी कोवळी पोपटी पालवी नजर सुखावत जाते. इवली इवली गोडूली, ताजी ताजी प्रसन्न पानं, तान्ह्या बाळाच्या मऊसुत चिमुकल्या तळव्यासारखी अलवार पालवी. शेजारच्या आंब्याला जागोजागी आलेला मोहोर पुन्हा नजर खिळवून ठेवतो. कुंडीतल्या मोगऱ्याची कळी टपोरं बाळसं धरू लागलेली असते… निसर्गाला लागलेली चैत्रचाहूल मनाला स्पर्शून जाते. आता हा निसर्ग अगदी स्पष्ट होतो मनात आणि ताबा घेतो मनाचा, त्या हिरव्यागार पानांचं असं पुन्हा एक प्रतिबिंब आपल्या चेहेऱ्यावर पडतं आणि मगा उमटलेल्या हलक्याश्या हसूचा हात धरत पुन्हा हजर होतं.

मी पंचांगाला चैत्र कधी हे विचारलेच नाही

झाडांची पोपटी पालवीच मला अधिक विश्वासार्ह वाटली…

धामणस्करांच्या निसर्ग उलगडणाऱ्या मनात खोलवर दडलेल्या ओळी अलगद सामोऱ्या येतात. निसर्ग म्हणजे ’नियम’…शक्यतो कश्यानेही विचलित न होता अखंड व्रतस्थ असणे म्हणजे निसर्ग. छानच वाटतं आपल्याला, मनात कोवळया तजेल्याचा फुटवा उमटतो या विचाराचा. निसर्गाचा असा हा ’हिरवेपणाचा’ स्वभाव असतो. त्याचं ते अटळ अढळ असं सृष्टीचक्र, आधार वाटतो या अविचल सृष्टीचक्राचा. मनात हसरे तरंग उमटतात, डहूळत जातं मन. निसर्गाशी परतल्यावर आश्वस्त वाटू लागतं. मनाला उभारी मिळते.

संध्याकाळ होताना घरट्यात परतणाऱ्या पक्ष्यांसारखी आभाळभर विखुरलेली उत्तरं पुन्हा गवसू लागतात. माणूस असणं, उत्स्फुर्तपणे माणसासारखंच वागणं, वागता येणं म्हणजेच आपला स्वभाव… या स्वभावाविरूद्ध जेव्हा जेव्हा आपण जातो तेव्हा आपण निसर्गाच्या विरुद्ध जाऊ लागतो. निसर्गापासून दुरावताना, मुळ प्रवृत्तीपासून फारकत घेताना चुकल्यासारखं वाटू लागण्याची भावना पुसली जाते. आपल्या वागण्याची, स्वभावाची पुन्हा ओळख पटते आणि माणसाने माणसासारखं वागणं हे निसर्गाला धरून आहे असा अधेमधे डळमळीत होत जाणारा विश्वास पुन्हा नव्याने दृढ होत जातो.

मानवाच्या अविचारी वागण्याला हा नेमस्त निसर्ग जेव्हा ’जशास तसे’ उत्तर देतो तेव्हा समस्त मानवजातीला होणारा त्रासही मनात आला आणि जाणवले ही जशास तसेची उर्मी विनाशाकडे नेणारी आहे. आपला मुलभूत स्वभाव हा अनेक वर्षांच्या अनुभवांतून, जगण्यातून कधी जाणता कधी अजाणता सहज साकार होत जातो आणि मग येतो एक टप्पा जिथे समोरच्याने जरा उद्धटपणे ठेवलेली मोड शांतपणे उचलली जाते, सहज शांतपणाने “थँक्यु ” म्हणताही येते. व्यवहाराची तारेवरची कसरत सांभाळताना बिचकायला होतेही पण तरीही होणारी सकारात्मक अंत:प्रेरणा म्हणजेच निसर्ग.

हर धडकते पत्थर को, लोग दिल समझते हैं

उम्र बीत जाती है, दिल को दिल बनाने में…

संभ्रम निर्माण होत असताना, जशास तसे वागणे सोपे वाटत असतानाही आपण आहोत तसे वागण्याचं बळ म्हणजे निसर्ग… एव्हाना गॅलरीतून दिसणारी धावती गर्दी मंदावलेली असते. हलकी हलकी लुकलुकणारी निळसर आकाशातली एखादी चांदणी प्रकट होऊ लागते. विस्तीर्ण आकाश, हिरवळीने लगडू लागलेले वृक्ष, पक्षी, आकाशातली चंद्राची कोर या सगळ्याचा आपण पुन्हा भाग होतो. समोरच्या गर्दीतलं एकही होता येतं आणि घनदाट वनात वाहणाऱ्या एकाकी झऱ्याच्या काठी झुकणारं विश्रब्ध झाडही आपल्याच मनाचा एक कोपरा होत जातो. मन पुन्हा नितळ स्वच्छ होत जाते, विचारांचं मंथन करणं हा ही आपल्या स्वभावाचा किती अनिवार्य भाग आहे हे जाणवतं तेव्हा एक सहज सरल हास्य चेहेऱ्यावर विसावतं, मनाला चैत्रचाहूल पुन्हा लागल्याचं स्पष्ट होतं. आता पावलं नव्या दमाने माणसांच्या जगाकडे परतू लागतात….

हम अपने शहर में होते…

IMG_20170206_140808मध्यंतरी आजोळी गेले होते. रेल्वेचं भलंमोठं क्वार्टर, मागेपुढे मोठमोठी जागा, आंबा, जांभुळ, पेरू, चिंच, करंजीचे मोठमोठाले वृक्ष वगैरे सगळी आजोळची ओळख. सरकारी क्वार्टर ते, त्यावर कोण्या एकाचा हक्क नसतोच कधी. रेल्वेच्या वेटींगरूमसारखाच न्याय इथेही. प्रवासी येतात, काही काळ थांबतात आणि पुढच्या प्रवासाला निघून जातात. हे समजण्याइतपत ’मॅच्युरिटी’ आली आहे आपल्याला असं वाटत होतं घरी पुन्हा जाण्याआधी. घराच्या बाहेरून काही दृष्य बदल दिसले नाहीत तेव्हा सुखावलं मन, पावलं पोहोचण्याआधी घरात पोहोचलंही मन. दाराबाहेर मात्र आजोबांच्या नावाची पाटी नसून भलतंच कोणी नाव दिसलं तेव्हा आनंदाने उचंबळलेलं मन सावध झालं… जरा दुखावलं तरी नेटाने आत आलं. ज्या घरात दंगामस्ती करण्याची, कुठल्याही कान्याकोपऱ्यात धडकण्याची सवय होती तिथे आता साधं फिरताना सध्याच्या मालकांच्या मुक परवानगीची गरज होती. खोल्याखोल्यांतून फिरताना समोर जरी आत्ताचे घर असले तरी मन मात्र जुन्या खाणाखूणांचे अस्तित्व शोधत होते, कुठे सापडला एखादा ओळखीचा धागा की मन पोहोचत होते त्याच वाटेने भुतकाळात. भुतकाळाला स्पर्श करून परत निघाले त्या घरातून तेव्हा भरून आलं काहीतरी… काहीतरी गवसलं पण खूप काही निसटल्यासारखं. अंगण ओलांडून गेटकडे आले आणि लोटून घेतलं ते दार, जणू माझ्याच हातानी खूप वाटा बंद केल्यासारखं. बालपणाकडे पाठ फिरवून निघाले तिथून… अचानक मोठं व्हायला भाग पाडणारे असतात काही क्षण त्यातलाच एक क्षण ओलांडून पुढे आले होते मी…

आजोळबाबत मन पक्कं करत असतानाच आली पुन्हा आमच्याही जुन्या घराची आठवण. माझं स्वत:चं बालपण जिथे गेलं ते घर… २०-२२ वर्ष ज्या वास्तुकडे पुन्हा फिरून पाहिलेही गेले नाही ते घर. दहावीचा टप्पा पार करताना मागे सुटलेलं घर. आई वडील जिथे आहेत ते माहेर आणि नवं घर आहेच सोबतीला तरीही जगाच्या पाठीवर कुठेही असताना एखाद्या अनाहुत स्वप्नात चटकन डोकावून जाणाऱ्या घराकडे आपण वर्षानुवर्ष जाणं टाळलेलं आहे हे स्वत:शी पुन्हा मान्य केलं गेलं. मोठं होण्यामधे एक टप्पा असतो नॉस्टेल्जिया टाळण्य़ाचा वगैरे त्याअंतर्गत त्या घराबद्दल बोलणंही हळूहळू कमी होत गेलं कधीतरी आणि ’इमोशनल ’ व्हायचं नाही असं मनाला बजावत त्याला ’प्रॅक्टिकल ’ व्हायला भागही पाडलं गेलं. घरच काय पण जुन्या गावातही जाणं नकळत टाळलं जाऊ लागलं. गावात उतरायला जागा आहेत अजुनही पण ’घर’ नसण्याची जाणीव अजुन गडद होईल या भितीने जाणंच नको असं वाटत असावं बहुधा!

अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराचा आत्माच हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे.

काश्मिरी पंडित असलेली जीवलग मैत्रीण माझी, मध्यंतरात जाऊन आली काश्मिरला परत. जुन्या घराकडे गेले होते म्हणाली. जीव मुठीत धरून, सगळं सामान सोडून जिथून अर्ध्या रात्रीतून ते पळाले आणि ’विस्थापित’ झाले ते घर. चार वर्षाचा इंजिनीयरींगचा टप्पा पार करताना कित्येकदा ऐकली होती तिची ’घर’ सुटण्याची व्यथा.  होस्टेलमधली एक रूम हे तिचंमाझं तेव्हाचं एकत्र ’घर’ होतं. नंदनवनातलं तिचं घर, ठेंगणं बसकं घर, समोर आंगण, अंगणात हिरवळ, गुलाबांनी डवरलेली रोपं, किती भरभरून वर्णनं ऐकली होती त्या घराची. तिथूनच ’निर्वासित’ झाले होते ते. तिने आत्ताच्या तिच्या घराचा पाठवलेला फोटो मोबाईलच्या स्क्रीनवर होता माझ्या आणि बसलेला धक्का मनाच्या कानाकोपऱ्यात. तीनमजली हॉटेल उभं होतं त्या फोटोत, जे घर कधी विकलंच गेलं नाही त्याचा ताबा कोणीतरी घेऊन बदलून टाकलं होतं सारं. मैत्रीण म्हणाली तिची आई जाऊच शकली नाही त्या घराकडे. सुन्न होत होतं माझंही मन. एका व्यथेची, एका जखमेची जाणीव ताजी होत होती. आम्ही नव्हतो समजावत एकमेकींना…वेदना मुकपणे सोबत करत होती निव्वळ.

घर नावाचा “विसावा ” आणि घर हरवण्याची खंत वैश्विक आहे हे सांगणारा शेर वाचला एक….

ये सर्द रात,ये आवारगी, ये नींद का बोझ

हम अपने शहर में होते तो घर गये होते…

किती जणांचं होत असावं असंच… चालता चालता इतके पुढे निघून जातॊ आपण की वळून पहाताना धुसरही दिसत नाहीत काही गोष्टी. जाणीवा हळूहळू बोथट होत जातात, आपण समंजस वगैरे होत जातो. सल संपत नाहीत पण बदलता न येणाऱ्या प्राप्त परिस्थितीला सामोरं जाणं शिकतोच माणुस कधीतरी. अपरिहार्य ’समजुतदारपणा’ पांघरतोच माणुस. अर्थात या वाटेत जुनं कोणी भेटतं जातं आणि विषयांच्या ओघात सामोरं येतं आठवणींच्या, काळाच्या पडद्याआड गेलेलं मनाजवळचं काही.

परवा रस्त्याने सहज भेटले ते

माझ्या जुन्या घराचे शेजारी

म्हणाले खूप बदललय घर तुझं आता

यायचय का पहायला?

जायचय का मला?

आहे हिंमत की नकोच ते

बदलांमुळे घर परकं वाटेल

आणि अंगावर येइल ते परकेपण…

त्यापेक्षा बरंय हे असं किनाऱ्यासारखं…

मला साधतय हे आताशा

खूप वाहिल्यानंतर, खूप पाहिल्यानंतर,

कधी प्रवाहात तर कधी विरोधी पोहल्यानंतर…

दमल्या, भागल्या, शिणल्यानंतर,

खूप झटापटींनंतर साधतं हे ’किनारा’ होणं….

प्रवाह वाहत असतो, तो वाहतच रहाणार

किनाऱ्याला समजतं हे, किनारा शहाणा असतो !

सतत बदलणाऱ्या पाण्याचा असतो किनारा

काठावर बदलणाऱ्या पावलांचा असतो किनारा…

घर बदलतच की आणि,

मुळात ते रोजच बदलतं…

“यु कॅन नेव्हर कम बॅक टू होम” ते म्हणतात,

कधी घर बदलतं कधी घरातली माणसं…

उन वारा पाऊस घेतातच की आपापलं घेणं…

म्हणून वाटतं, ’किनारा ’ व्हावं…जरासं स्थिर व्हावं…

आपलं ’भिजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

सुख दु:ख ’रुजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

किनाऱ्याच्या मातीसारखं,

ओलसर तरीही अलिप्त…

नसतातच बदलत तश्याही आपल्या आठवणी

घर हरवण्याच्या वेदनेला स्विकारताना ,

खरंच साधलय बहुधा आता

पुढे वहाणाऱ्या काळातला आणि

गतकाळाची समाधी सांभाळत

त्यावर आठवणींचे दिवे ठेवणारा किनारा होणं!

घर…दोन अक्षरांचा छोटासा शब्द खरं तर. पण अर्थ मोठा व्यापक…घर, प्रत्येकाची वेगळी व्याख्या…घर, भिंतींचं, फर्निचरचं, सजावटीचं, कुंडीतल्या रोपट्याचं, भिंतींवरच्या फ्रेम्सचं, पडद्यांचं, दारांचं, खिडक्यांचं, क्रोशाच्या विणकामाचं, स्वैपाकघरांतल्या फोडण्य़ांचं, चर्चांचं, प्रेमाचं, गप्पांचं, पाहुण्यांच्या गजबजीचं,घरातल्या माणसांच्या माणुसपणाच्या ओळखीचं घर. घर आठवणीतलं, घर आठवणींचं. घर विसाव्याचं, घर मायेचं. घर हक्काचं. घर, ते घर घेण्यासाठी केल्या गेलेल्या कष्टांचं… घर स्वप्नातलं, घर स्वप्नांचं. घर त्याचं, घर तिचं… घर दोघांचं , त्या दोघांच्या गोकुळाचं. एक दिवस मागे पडतं घर आणि पुढे निघतात घरांतली माणसं. ’जिंदगी बडे हुकुम चलाती है ’ हा जगरहाटीचा नियम मान्य करत जगायला बाहेर पडतात ’घरातली’ माणसं. दोर सुटलेला पतंग पाहिला की नजरेसमोर येतात ही माणसं. भिरभिरणारी, वाऱ्याच्या लाटेशी लढणारी… मुळं हरवलेली माणसं. जातील त्या नव्या जागी पुन्हा काड्या गोळा करत नव्याने घरटी बांधत मनाच्या कोपऱ्यात जुन्या घरांतलं आपलं अस्तित्व जपणारी माणसं…ती एकत्र येतात, वेदना वाटून घेतात. घर हरवलेल्या अश्या सगळ्या माणसांचं आभाळ छप्पर होतं आणि जोडली जातात ती वेदनेच्या नात्याने… ज्ञानियाच्या ’विश्वची माझे घर’ च्या वाटेवर चालतात मग ही माणसं, एकमेकांना सावरत, एकमेकांना सांभाळत…

कतरा कतरा मिलती हैं….

 

’इज़ाजत’ पहाणारे तो पहातात, एकदा पहातात आणि मग पुन्हा पुन्हा पहातात. ग्रेसच्या कवितांसारखं आहे हे काहीसं, ज्यांना ती कविता दिसते ते त्या कवितांची वाट चालतात पुन्हा पुन्हा. आणि सगळ्याच वाटा सगळ्यांसाठी नसतात तसे इज़ाजतचे होते. हे काव्य भलेही काठिण्याच्या पातळीवर ग्रेस नसेल पण ते ’गुलज़ार’ नक्कीच आहे. गुलज़ार, नामही काफी है आणि नामही गुलज़ार है म्हणावे अश्या अनेक रचनांपैकी अनेकांचा वैयक्तिक लाडका ’इज़ाजत’. कितव्यांदातरी पाहून होतो इज़ाजत, कधी सुधा, कधी माया, कधी अगदी महेन होत जगलेला सिनेमा. दरभेटीत काहीतरी नव्याने गवसलेले असते आणि काहीतरी नव्याने हरवतेही. काही धुसर स्पष्ट होते तर स्पष्ट नजर धुसर धुसर होत जाते.

घाटातून वळणं घेत निघालेली एक ट्रेन, काळ्या ढगांचे भरून आलेले आभाळ…. चिंब आसमंत , पानापानांतून, फांद्यांफांद्यांतून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आणि मागे आशाचा मधाळ उत्कट आवाज. पडद्यावरचं चित्र ही गाण्याची पार्श्वभूमी न वाटता तेच एक संपूर्ण काव्य वाटावं असं काहीसं वाटत ही ’छोटीसी कहानी’ सुरू होते. सारी वादी भरून टाकणारी बारिश सुरूच आहे जोडीला , पुढे पुढे निघालेली गाडी. अप्रतिम वाटणारी प्रत्येक प्रत्येक फ्रेम पहावी, जरा थबकून गाणं ऐकावं, पडद्यावरची श्रेय नामावली पहावी की नुसतंच मंत्रमुग्ध व्हायला सुरूवात होऊ द्यावी असे आपण मुळातच गोंधळतो आणि अश्यावेळी एक पेच टाकला जातो ,

ना जाने क्युँ दिल भर गया,

ना जाने क्युँ आँख भर गयी…

समोर दिसतय ते हळूहळू मन व्यापत जातं ,हिरवंगार, निळंसावळं, गंभीर. विलक्षण सुंदर निसर्ग आणि अर्थवाही शब्द… पहिली दाद जाते मनातून गुलजारांना. रेल्वेचे सांधे बदलणं, किती साधं खरं तर पण ही अशी जोडणी दिशा बदलते. गाण्य़ाचा ताल असा रेंगाळत मंदावत अलवार विसावतो आणि वाट देतो या कहानीला. अर्थात ही कहानी आहे की हेच एक अखंड काव्य असा प्रश्न आपल्याला पडणारच असतो. शोले जसा एक मैलाचा दगड आहे तसाच ’इजाजत’ देखील, अर्थात हा दगड वेगळ्या वाटेवरच्या चित्रपटांसाठीचा मैलाचा दगड आहे. हे चित्रपट नुसतेच पहायचे, ऐकायचे समजून घ्यायचे नसतात तर ते अनुभवायचे असतात… हलके हलके मनात झिरपू द्यायचे असतात. ’इजाजत’ हा चित्रपटच एक अखंड कविता आहे आणि ही कविता न अनुभवलेला रसिक विरळा. यातले संवाद हे या कवितेच्या ओळी आहेत, त्यांना एक मनभावन लय आहे. “जिंदगी को लगाम मत डालिये, आपके मोडने से ये नही मुडॆगी” किंवा ” आदत भी चली जाती है, अधिकार नही जाते” ह्या केवळ ओळी कश्या म्हणाव्या?

कपाटातल्या दागिन्यांच्या डब्यातून स्वत:चे दागिने काढून तिथे मायाची पत्र ठेवणारी रेखा, “मैने अपने जेवर निकालके आपके रख दिये” सांगणारी सुधा…. रेखाला सुधापासून वेगळं काढता येत नाही. ही बाई हे एक अजब अफाट काहीतरी आहे, अथक प्रयत्नानेही शब्दात बांधता न येणारं रसायन म्हणजे ही बाई. ’क्या गम है जिसको छिपा रहे हो’ असं गुढ वाटणारं तरी जिवंत अभिनयाचं, सौंदर्याचं नाव म्हणजे रेखा. हे एक गारूड आहे. अनुराधा पटॆल, नसिरूद्दीन शहादेखील कितीही आवडले, सगळे तोडीस तोड असले तरी रेखा ती रेखाच. काठापदराच्या साड्या, साधीशी वेणी किंवा सैलसर अंबाडा किंवा बदललेल्या रूपात लागलेल्या चष्म्यासहदेखील अलौकिक सुंदर दिसू शकणारी रेखा.

’मेरा कुछ सामान’ असो की ’कतरा कतरा मिलती है’ असो. ’छोटी सी कहानी से’ असो की ’खाली हाथ शाम आयी है’ असो, आर डी आणि गुलज़ार यांच्या या रचना मनात एकदा उतरतात आणि ठाण मांडून बसतात. “एक अकेली छत्री में जब आधे आधे भीग रहे थे”, “प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो”, “रातकी सियाही कोई आये तो ले आये ना” आणि “गीला मन शायद बिस्तर के पास पडा हो” ह्या भिजवणाऱ्या ओळींचे काही दाखले ठरतील. भिजलेल्या, भिजणाऱ्या, भिजवणाऱ्या, ओलावा अबाधित ठेवलेल्या मनांमधे रुजतो हा इज़ाजत असा. गहिरे प्रवाही रंग क्षणोक्षणी पडद्यावर येत भरून , भारून टाकतात आणि तेव्हाच ’कतरा कतरा मिलती है’ असे सांगत वाहत पुढे जाणाऱ्या आयुष्यात आपल्या सोबत येतात. ’प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो’ आणि ग्रेसांच्या ’आकांत माझ्या उरी केवढा’ने दाटणाऱ्या हुरहुरीची जातकुळी एकच वाटते मला कायम.

मध्यंतरी दिलीप चित्रेंची एक विलक्षण सुंदर कविता वाचली,

 

बागेतील संध्याकाळ

दुर्लक्षित त्या नेहेमीच्या कोपऱ्यात

एका बाकावर तू, मी, कित्येक वर्षांनी

अकल्पित पुन्हा.

’किती जोराचा वारा’ मध्येच म्हणतेस

केस आवरतेस.

खरोखरीच जोराचा वारा.पानं भरारा

भिरभिरत खाली येणारी.

नुस्ती वाळलेली पानं. पाचोळा.

पतझडीचा करकरीत नाद ऐकत

पतझडीत बसून असतो. निमूट.

’निघू’ दोघेही एकदम म्हणतो. उठतोच

वाटेवर पानांचा खच.

पायांखाली दबलेल्या पानांचा

करकरीत नाद येतो. येत राहतो.

हा येत राहणारा करकरीत नाद म्हणजे माझ्यासाठी ’इज़ाजत’. पडद्यावर ’इज़ाजत’ संपला तरी मनातून तो संपत नाही. विरघळतो तो. त्याला संपण्याची कधीच इजाजत देत नाहीत हे इजाजतपंथी. कानाकोपऱ्यात उरतोच तो. इजाजतचा शेवट न पटलेलेही बरेच जण आहेत. पण इतकी सुंदर कलाकृती पहाताना त्या कलाकृतीने तिच्याचसारखं असावं, मला जसं वाटतं तसं तिने व्हावं असं बंधन न घालता इजाजतचा शेवटही पाहिला तर तो आवडतोच. आणि या शेवटच्या पाचेक मिनिटात ’शशी कपुर’ नावाची जादू अनुभवली की, रेखाचं आणि त्याचं समंजस नातं उमगलं की , पडद्यावर केवळ दोनेक मिनिट अभिनय करूनही आपल्या प्रसन्न, सहज, मुरलेल्या अस्तित्वाची छाप पाडणारा शशी कपुर पाहिला की आपलाही ताण निवळतो आणि मन एका अनामिक शांततेचे साक्षी होते. भुतकाळाच्या पाचोळ्यावरच्या पावलांचा करकरीत नाद पूर्ण चित्रपटात येत असतानाच शशी कपुर नावाची जादू होते आणि नात्यांच्या या वठलेल्या खोडाला पुन्हा एक हिरवा प्रसन्न फुटवा फुटलेला दिसतो.

इज़ाजत पेलणं हे गुलज़ार, आर डी, रेखा वगैरे मंडळींना साधलं आणि त्याबद्दल आपल्याला काय वाटतं हे सांगणं म्हणजे पाऱ्याला पकडू पाहणं आहे ही कल्पना हे लिहायला घेण्यापूर्वीच होती खरं तर. पण न लिहावं तर मन मानेना… आशाच्याच आवाजातल्या ओळी मग पुन्हा मनात येतात, “पाके भी तुम्हारी आरजु है, शायद ऐसी जिंदगी हसीं है”. या कतरा कतरा मिळणाऱ्या तरीही हसीन असणाऱ्या जिंदगीची नोंद जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे !!

दैनिक पुण्य  नगरी, 5.12.2016 IMG_20161205_075408.JPG

पलाश के फूल……

गाडी एका लयीत धावतेय. गाडीत मुलांच्या आवाजाचा, मस्तीचा वेगही गाडीच्या वेगाच्या समप्रमाणात वाढता… त्यांच्या त्या लोभस कोलाहलात आणि त्यातल्या आपल्या मुक सहवासातच मनाच्या शांततेचा रस्ता सापडतो.

गाडीला कुठे, कधी पोहोचायचं असं बंधन नाहीये , कसलीच घाई नाहीये… एक निवांतपण वातावरणाला वेढलय. सभोवतालच्या गाड्या धावताहेत, धावॊ बिचाऱ्या… आपली स्पर्धा नाही, ओव्हरटॆक करायची तगमग नाही… इथे मुळात ’प्रवास’ हेच गंतव्य आहे. फारा दिवसांनी लाभलेल्या क्षणांचं मोल आहे हे… आणि खरं तर आयुष्य काय असतं म्हणा वेगळं, एका आरंभापासून एका ठराविक थांब्याकडचा प्रवास. या प्रवासातलं सगळ्यांचं गंतव्य एकच… अधेमधे गाठलेले यश अपयश हे मैलाचे दगड फक्त !! प्रवास हा जादूगारासारखा असतो, मनाचे एक एक पदर उलगडत नेमके कुठले विचार समोर आणेल हे जादुगाराच्या पोतडीतून अचानक निघणाऱ्या वस्तूंसारखे नवलाचे. तत्त्ववेत्त्यांचे भान आणि अगदी तरल तरीही गहन विचारांचे भारही सहज पेलण्याइतकी समर्थ मनोवस्था असे काहीसे होते प्रवासात.

वाटेवरचा प्रवास पुढे पुढे जातॊ आणि मन वर्तमान आणि आठवणींच्या राज्यात तळ्यात मळ्यात खेळू लागते… आताही तेच तर होतय. मंजील से बेहेतर वाटताहेत या वाटा… मैत्री हवीहवीशी वाटवणाऱ्या, ती घडवणाऱ्या, मनाच्या तळाशी दबलेल्या मैत्रीला पृष्ठभागावर अलगद आणून सोडताहेत या वाटा… प्रवासात नवरा मित्राच्या जुन्याच रुपात पुन्हा भेटतो मग…

रस्त्याच्या किनाऱ्यावर जागोजागी पळस बहरलाय. धावत्या जगाच्या काठावर निश्चल उभ्या योग्यासारखा… बंधनांपासून विरक्त उभा पळस… मित्र गाडी चालवताना दाखवतोय हा पळस… आता मात्र हसूच येतं थोडंसं. मोजक्या दोन तीन झाडांशिवाय झाडं ओळखता न येणारा मित्र आता झाडापानाफूलांत मनापासून रमतो.

पळस कधी बरं आला याच्या आयुष्यात ??

हं, आठवलं … लग्नाच्याही आधीची आठवण खरं तर. ऑफिसच्या कुठल्यातरी कामाच्या तंद्रीत आपणच नव्हतो का गात, “ जब जब मेरे घर आना तुम, फूल पलाशके ले आना तुम” . किती आवडायचं हे गाणं… अजुनही आवडतं. लहान असताना शाळेतून घरी आल्यानंतर दुपारी लागणाऱ्या कुठल्यातरी मालिकेचं शिर्षकगीत खरंतर… त्या मालिकेचं नावंही कधी पुन्हा आठवलं नाही पण या ओळींनी मनात घर केलं ते कायमचं. तश्याच त्या मनातल्या ओळी ओठांवर आल्या होत्या त्या दिवशी… मित्राने ऐकल्या त्या आणि विचारलं, हे कोणतं गाणं? आणि हे ’पलाश के फूल’ हे काय असतं ?…. झालच की मग आवडताच विषय एकदम, पळसाचं झाड, त्याच्या फुलांचं वर्णन सगळं आलंच की ओघाओघाने… त्या शिर्षकगीतातल्या गायिकेचा आवाज कसा आपल्या मनात रूजलाय हे ही सांगून झालं. तिचं ते निरागस, आर्त, आर्जवी मागणं मनावर नोंदलं गेलेलं होतच की. ’ना चाहू सोना चांदी, ना चाहू बंगला गाडी’ च्या वाटेवरंच हे मागणं, पण अत्यंत हळवं, साधं, मागणी केलेल्या वस्तूचं आर्थिक मोल नसलेलं आणि तरीही अमुल्य…

मित्र होताच त्या ही दिवशी सोबत… पळस असा बहरलेला, फूललेला होता. ऑफिसच्या वाटेवरच्या धावत्या बसमधून मित्राला दाखवला मग पळस. बोरकरांच्या, उन्ही जळताना हसणाऱ्या वेड्या झाडासारखा भर उन्हात बहरलेला पळस… मित्रालाही आवडला म्हणे पळस. आवडण्यासारखा आहेच की पळस… मोगरा, जाई जुई, चाफ्यासारखं सुगंधाचं बंधनही स्वत:वर लादून न घेतलेला… मी आहे हा असा, हा स्वच्छंदीपणा जपणारा !!

मित्र आला मग एके दिवशी घरी, हातात पळसाची लालबुंद भरपूर फुलं घेऊन…. म्हणाला, तुझं ते सदाबहार टवटवीत गाणं आठवतं दर वेळी पळसाला सामोरं जाताना… त्यातल्या एका पळसाने दिलीत ही फुलं तुला…

पळसाला माहितीये की,

जब जब मेरे घर आना तुम,

फुल पलाशके ले आना तुम!!

हे गाणं आवडतं तुला….

घरभर पळस फुलला तेव्हा. व्यवहारात रमलेल्या जगात पळसाची फुलं मागणं हा वेडेपणा न वाटता ते मागणं असं मूर्त स्वरूपात पूर्ण होत होतं… पळसाच्या लालबुंद फुलांनी डवरलेल्या सृष्टीने नववधूचा साज ल्यायला आहे असे म्हणतात हे नव्याने उमजले…. आणि लग्नाच्या वेळी शालू निवडताना मित्र हळूच म्हणाला होता, दुकानदाराला सांगायचं का पळसाच्या फुलाचा रंग असलेला शालू दे…

“गाणं बदला sssss” …. धावत्या गाडीत ही हाक पुन्हा पुन्हा आली आणि भूतकाळातलं मन झपाट्य़ाने वर्तमानात आलं….गाडीत सुरू असलेलं गाणं मुलांना बदलून हवं होतं….

प्रवास पुन्हा पुढच्या दिशेने सुरू झाला…. वाटेवरचा पळस होताच सोबतीला…

निर्मला पुतुलची वाचनात आलेली एक कविता मनाला साद घालू लागली, आपल्या पित्याला नवरा, सासर यांच्याबद्दलच्या अपेक्षा सहज साध्या सोप्या पण मोठ्या अर्थप्रवाहीपणे सांगणारी कविता, “उतनी दूर मत ब्याहना”….

मुझे उतनी दूर मत ब्याहना

जहाँ मुझसे मिलने जाने खातिर

घर की बकरियाँ बेचनी पडे तुम्हे

सांगणारी ही कवयित्री पुढे सांगते जिथे जंगल, नदी, डोंगर नसतील, ज्या घराला अंगण नसेल अश्या घरात मला देऊ नकोस . नवरा म्हणजे काही ताट्ली किंवा पाण्याचा तांब्या नाही की चांगला नसला तर बदलता येईल तेव्हा जो भांडणं करेल, अशिक्षित असेल, ज्याने कधी काही काम केलेले नसेल त्याच्याकडे मला सोपवू नकोस असे विनवणारी कविता. साध्या साध्या दाखल्यांतून लहानश्या मागण्यांमधून अपेक्षांमधून त्या मुलीचे अंतरंग उलगडणारी कविता एका वळणावर म्हणते,

चुनना वर ऐसा

जो बजाता हों बाँसुरी सुरीली

और ढोल-मांदर बजाने में हो पारंगत

बसंत के दिनों में ला सके जो रोज

मेरे जूडे की खातिर पलाश के फूल

इथे कविता पळसाचा उल्लेख घेऊन आली आणि त्या पळसाच्या घट्ट नात्याने मनात खोलवर रुजली. पळसाची फुलंच मागणारी आणखी एक स्त्री… सहजी हाताने न तोडता येणारी ही फुलं मागणं हे माझ्यासाठी तू चंद्र तारे नव्हे पण जरा कष्टसाध्य काही आणू शकतोस का हे जाणण्याची आदिम इच्छा तर नसावी … असेल तसेही असेल कदाचित.

गाडीतल्या त्या कोलाहलात कवितेचे बोल उमटत गेले आणि मित्रच काय तर मित्राची मुलंही रमली कवितेत… साध्या सोप्या शब्दातला गोडवा मोहात पाडणारा होताच… आणि अचानक मित्राची लहानशी मुलगी म्हटली, वॉव मलाही हवी पळसाची फुलं…

युगानूयुगे स्त्रीयांच्या मनातलं हे तांबूस केशरी खुळ एका उमलत्या मनात हळूच उतरलं तेव्हा व्यवहार, धकाधकी, स्पर्धांच्या वाटेवरचं एक कोवळं पाऊल पळसाच्या सौंदर्याच्या वाटॆवर अलवार वळलं…. आणि मग आई आणि तिच्या मुलांचा बाबा असलेला मित्र हलकेच हसले.

रस्त्याच्या किनारी पळस उभा होता व्रतस्थ साक्षीभावाने… वाऱ्यावर डोलताना पळस आता येत्या पिढीचीही वाट पहाणार होता…

निश्चितच !!!

चांदणसय…..

अंधाराची सावली आकाशाने पांघरण्यापूर्वीच मनात दाटून यायला लागणार … सांजवेळ अन  हुरहूरीचं नातं तसं जुनं ….. तो आता बॅगा आवारायला घेणार …. दिसणारं सामान भरणार आणि त्याच्यामाझ्या नकळत माझा श्वास त्या बॅगांच्यात गूंतून जाणार….. ” झालं ना सगळं आवरून , काही राहिलं का बघतो ” तो म्हणणार,  तेव्हा मात्र ती सांजसावली तिच्या मनाभोवती अजूनच गडद होऊ लागणार….निरोपाचा क्षण लांबवू नये म्हणतात …. तो तसा त्या क्षणाला चटकन आटोपतं घेणार …. ” दारापर्यंतच ये तू , रात्रही बरीच झालीय आणि घरात मुलंही झोपलीयेत ” …. त्याचं म्हणणं ती निमूट ऐकणार…

हे असं सगळं होणार हे तिच्या सवयीचं झालं होतं एव्हाना ….. कंपनीने त्याच्या अचानक केलेल्या बदलीचा राग पुन्हा पुन्हा मनात  येत होता तिच्या !! त्याच्या लिफ्टने जमीन गाठली आणि तिने धावतच घराची खिडकी गाठली मग ….क्षणाक्षणाला दूर जाणारी गाडी दिसेनाशी झाली तरी ती बघत राहिली …..  निरोपाचा क्षण प्रत्यक्षात संपला तरी मनात तो संपता संपत नाही…. त्या क्षणाला मुठीत घट्ट पकडल्यासारखी किंवा स्वत:च त्या क्षणाच्या मुठीत घट्ट सापडल्यासारखी ती तिथेच थांबली…. थिजल्या , गोठल्यासारखी , वार्‍यासह येणार्‍या एकटेपणाच्या जाणिवेला मनाच्या कानाकोपर्‍यावर पेलत…..त्याच्या मागे हरवलेल्या मनाच्या परतीची वाट पहात…..तो दूर जातोय …. काही तासातच त्याच्यामाझ्यामधे एक संपूर्ण समूद्र उभा राहील …. विचारांच्या आवर्तनाचेही हे नेहेमीचेच , नाही विचार करायचा ठरवलं तरी ते तसे जमेलच याची शाश्वती नाही…. सगळा समुद्र आता डोळ्यात उतरायला लागला तिच्या !!

दूरवर पसरलेल्या आकाशाकडे नजर गेली तिची… निषेधाची काळीशार शाल पांघरून ते ही अबोल मौनात हरवलेले होते अगदी….
रितं रितं आकाश
चांदणही फितूर सारं
अथांग पट एक
अनं काळोख काळा …..

दूरवर तो गेला आणि ती स्वत:लाच सापडेनाशी  झाली….झोपलेल्या मुलांच्या अंगावर पांघरूण सारखे करत ती तिथेच रेंगाळली ….. अस्तित्वाचे सुटे सुटे भाग जोडत राहिली ….

माझ्या अस्तित्त्वाचं
असणं नसणं तुझ्यात सारं
आसमंतातून झेपावलेला
थेंब टपोरा तू
अनं
मृद्गंधाचं वलय शोधणारी मी !!

‘ मृद्गंध ‘  शब्दाभोवती विचारांची साखळी थबकली क्षणभर …. त्या सुवासिक वलयाने  तिच्या  मनावरल्या काजळसावलीला हलकीच मात दिली !! एक हसरी सुगंधी चांदणी डोकावून गेली मनात ….  सुगंधाशी तिचं नातं घट्ट अगदी …. तिला अंगण हवं होतं एक , मोगरा, जाई, जुई, निशीगंध , रातराणी , सोनकळ्यांच्या सोनचाफ्याने बहरलेलं …. मध्यभागी पारिजातकाचा सडा घालणारं …. एका कोपर्‍यात लबाड लपलेल्या हिरव्या हिरव्या मारव्याचं ….

” हवय ना तुला ते सुगंधाचं अंगण , मग मी न जाऊन कसे चालेल बरं …. ” त्याचा नेहेमीचा प्रश्न आठवला तिला . ”हं …. मग नको मला ते अंगण , पण तू जाउ नकोस… ” तिचे ठरलेले उत्तर यायचे…

” मूलांनाही हेच सांगायचे का आणि वेडाबाई ? तुम्हा तिघांची स्वप्न ही एखाद्या कॅलिडोस्कोपसारखी पहातो मी …. तुम्ही तिघे असे उभे आणि स्वप्नांचे नवनवे आकार …. त्यांना मूर्त स्वरुप देण्याचे स्वप्न उराशी बाळगणारा मी …. “

” अच्छा ….. आठवतय लग्नानंतर मी पहिल्यांदा माहेरी गेले होते , सकाळचे बारा नाही वाजले जेमतेम तो पाच फोन केले होतेस तू… सगळे रागावले होते माझ्यावर , तरी तू बोलावून घेतलेस मला…. धावत्या रेल्वेत चढला होतास आणि माझा हात घट्ट धरून म्हणालास की पुन्हा जाऊ नकोस वगैरे …. आणि आता मी म्हटले तर मलाच समजावतोयेस !! “

” अरे देवा , तुम्ही मनाने तिथेच का अजुन ? उतरा आता त्या ट्रेनमधून मॅडम … तसंही मी सांगतो सगळ्यांना आमच्या मॅडम आठवणींच्या खुंट्याला बांधलेल्या आहेत …. “

हसरी पैंजण झंकारत आलेल्या आठवणीने मनात एक प्राजक्तचांदणी अजुन फुलवली …… आठवणी …. एकेकट्या येत नाहीत या कधी …. एक आली की तिच्या पाठोपाठ दुसरी हजर ….  अंधाराचे राज्य यांचे आवडते …. गनिमी कावाच मग …. मनाच्या राज्यावर धावा आणि ताबा !!

मनभर आठवणींचा आता
काहूर पसारा
यात ‘तू’ त्यात ‘तू’
तुझ्यामाझ्यात व्यापलेला तूच ‘तू’ !!

रूसलेल्या , रागावलेल्या , हसलेल्या, लाजलेल्या , अवखळ खट्याळ …. क्षणभर चमकणार्‍या तर क्षणात अंधाराच्या ओंजळीत चेहेरा लपवणार्‍या … लुकलुकणार्‍या चांदण आठवणी ….

नाजुकश्या , अलवार , हळव्या चांदणसेनेने मनावरचं मळभ मागे हटवत त्यावर मात केली जशी …. रात्रीचा अंधाराचा पदर आता कोरा , रिकामा नव्हता …. चमचमणार्‍या चांदणखडीची नक्षी आता उमटली होती त्यावर …. प्रत्येकीचं स्वतंत्र अस्तित्व आणि प्रत्येकीची आगळी गुपितगोष्ट …

पहाटेचा प्रहर आणि ” मी सुखरूप पोहोचलो ” असा त्याचा निरोप एकत्रच आले …. मनावरचा आळस झटकलेलाच होता, उठून तिने खिडकीचा पडदा सरकावत सूर्याला घरात बोलावलं तेव्हा अथांग आकाशभर विखूरलेली तिची चांदणपाखरं सूर्यकिरणांच बोट धरून तिच्या कुशीत परतली …. उजाडलं , उजळलं पुन्हा सारं ….

मुलं उठून आता बाबाविषयी विचारायला लागली होती… रडारडी न करता पटकन आवरायचं असं  त्यांना सांगताना , ” आम्ही ठीक आहोत , काळजी करू नकोस ” असं ती बाबाला लिहीत होती….

अंधार आणि कातरवेळ , एकटेपणाची गडद सावली पुन्हा येणार नव्हतीच असं नाही …. पण  आठवणींचा पटाचा मनाच्या मधोमध रूजलेला पारिजातक  ….. नाजुक एक एक चांदणसय ,तो केशराचा देठ आणि टपटप होणारी सुगंधाने भारलेली स्वर्गीय चांदणपाखरण ….. काळोखाचा पडदा पुन्हा दिवसाला घेरेपर्यंत ती आता उभी होती … ठाम …. खंबीर आणि समर्थ…. !!

वाट….

लोकांना का म्हणून इतरांच्या आयुष्य़ाबद्दल उत्सूकता वाटत असावी हा एक संशोधनाचा मुद्दा आहे खरं तर !! त्यांना परवा आश्चर्यचं वाटलं माझा सुर पाहून, त्यांचा प्रश्न पठडीतला अगदी की ’तुला एकटं एकटं वाटत असेल नाही घरात, नवरा परदेशात आणि मुलंही दिवसाचा बराच काळ घराबाहेर… घर अगदी खायला उठत असेल नाही ? ’ …. मी आपली केली अरे सुरूवात , ’अगदीच तसं नाही वगैरे …’ पण मग समोरच्या चेहेऱ्यावर झरझर बदलणारे भाव पहाता मी तितक्याच झपाट्य़ाने माझं मत बदललं… ’ हो ना एकटेपण अगदी अंगावर येतं ’ म्हटलं . हो अरे, बदलावचं लागलं मला माझं मत… ते जास्त सोयीचं नाही का.

साधारण माझ्या परिस्थितीत असणाऱ्या ’एकट्य़ा’ स्त्रीने जरा हळवा, उदास रडवा, एकटीवर फार काम पडतं बाई प्रकारचा सुर लावायला पाहिजे हा प्रवाह झाला… प्रवाहात पडलं की एक सोप्पं असतं, प्रवाह त्याच्या दिशेला सहज लोटत नेतो. आपल्याला फार श्रम पडत नाहीत. प्रवाहाविरुद्ध पोहोताना एक वेगळीच गंमत असते, बंडखोरपणाचं बळ तारून नेतं तुम्हाला… पण प्रवाहात थबकणं निव्वळ अशक्य, दोन्ही बाजूला एका वेगाने धावणारी गर्दी तुम्हाला धक्के द्यायला लागते . मी हल्ली सोप्पं केलय सगळं माझ्यापुरतं…. समोरचा कोणत्या दिशेला धावतोय ते अदमासाने समजलं की तिकडे थोडं वळल्यासारखं आपणंही करावं , समोरचा प्रवाहात पुढे सरकला की आपण मग पुन्हा थबकावं, प्रवाहाबाहेर शांत बसावं प्रवाहात पाय बुडवून … किनाऱ्यावरून गंमत पहाणाऱ्या लहान मुलासारखं….

यहाँ काफिले घुमते है सडकोंपर,
और हरकोइ तनहा अकेला….

गुलज़ार म्हणालेत … किती खरं आहे नं. प्रत्येकाचं समांतर आयुष्य. एखादी छेदिका असते अधेमधे रुतलेली, त्या बिंदूपाशी भेटायचं. त्या भेटींचं अस्तित्त्व तितकंच, ठिबक्यासारखं… त्यात दुनियाभरची चौकशी करायची, हसायचं रडायचं, उसासायचं.. सगळं सगळं त्या क्षणांपुरतं… या गर्दीत प्रत्येकाचे विचार , विवंचना वेगळ्या. प्रत्येकजण ’एकटा’ . गर्दीत मला एकटेपण फार बोचतं. एरवी खरंतर या एकटेपणाचा मला आधार होतो, ते कोणी असं सतत माझ्या समोर आणून उभं करत नाही. गर्दी ते हमखास करते… तिथे मला तू हवा असतोस. गर्दीतलं एकटेपण वाटून घ्यायला. गर्दीत भेदरायला होतं, हरवायला होतं … प्रवाहाबाहेरचं लहान मुल आधार शोधायला लागतं…

थकून जायला होतं घरी पोहोचताना कधी कधी… घराच्या दारावर आहे तुझ्या-माझ्या नावाची पाटी. एकटेपण हळूहळू वितळायला लागतं ते या पाटीपाशी… इथे माझ्यासोबत सतत तू आहेस हे सांगणारी पाटी. तू आणि मी मांडलय सारं इथे… आपोआपच सजलय घर सारं. ते फर्निचर हलवलंस तू गेल्या वेळेस आला होतास तेव्हा, ते छानच रमलय हं नव्या जागेवर. मी माहेराहून सासरी येऊन तुझ्या घरात रमले तसं… तुला जमतेच म्हणा ती कला. तुझे धुऊन आलेले कपडे ठेवलेत तुझ्या कपाटात… तुझं कपाट उघडते मी येताजाता उगाच. तिथे तू असतोस… नजरेसमोर दिसतोस मला. अगदीच काही कारण सापड्लं नाही तेव्हापासून मी माझ्या कपाटाला कुलुप घालते आणि किल्ली ठेवते तुझ्या कपाटात… तसेही मी कोषात बंद झाले की तो कोष हलकेच सोडवता तुलाच तर येतो.
देवाला तू वाहीलेली फूलं तशीच ठेवलीत अजून मी. नाही म्हणजे कोमेजलीत ती तशी पण ’निर्माल्य’ नाही झालेलं अजून त्यांचं. तुझ्या स्पर्शाचं गोंदण रुजलं असावं, दुसरं काय ? … हसलास नं … हे हेच होतं इथे, इथे तू नसूनही असतोस.. आणि गर्दीत सगळे असूनही तू नसतोस.

’ये तेरा घर ये मेरा घर’ वगैरे फिल्मी गुणगूणतेही मी कधीकधी. पण खरं सांगते इथे प्रत्येकच वस्तूला अर्थ, रंग, पोत, आकार सारं काही तुझ्या माझ्या आनंदाचं दु:खाचं… आपल्या अस्तित्त्वाचं…निरर्थकाला अर्थाचं कोंदण घालणारं.

कधी तर वाटतं सांगावं समजावून माझं म्हणणं त्या प्रश्न विचारणाऱ्यांना. अगदी ठरवतेही मी तसे… पण प्रश्न सामोरा आला की नुसतेच मंदसे हसते … या difference of opinions शी तडजोड केल्यासारखी. अगदी ’at peace’ असल्यासारखी… देवापूढे तेवणाऱ्या समईच्या वातीला, धूपाच्या वलयांकीत सुगंधाला, मंद्शीतल वाऱ्याच्या झुळूकेला कुठे रे पडतात हे असले प्रश्न… ते त्याच उत्कटतेने येतात की तुझ्यामाझ्याकडे… माझ्यातल्या तुझ्याकडे नं तुझ्यातल्या माझ्याकडेही….

प्रश्नांच्या गावाकडे आताशा,
माझी पावलं वळत नाहीत ….
त्या वाटेवरच्या वाटसरूंना,
माझी उत्तरं कळत नाहीत….

’प्रश्नांची वाट ’ टाळून मी इथे आपल्या घराच्या गॅलरीत थांबते. झाडं, पानं , फूलं, पक्षी , रंगरूप बदलणारे आकाश साऱ्यांच्या एकमेकांशी चाललेल्या संवादाची अबोल साक्षीदार होते. तू माझ्याशेजारी असतोस तेव्हा… माझी मुक सोबत करत… एक एक आठवण मग हळूच मनात उमलते…

आठवणींच्या गावात ,
तुझीच धून तुझीच गाणी…
या वाटेवर मग निघते ,
एकटीही मी अनवाणी…

वाटेकरी….

मनावरचा ताण खिरापतीसारखा पदोपदी वाटून टाकता येत नसला की स्वत:चे ओझे स्वत:लाच उचलत वाटचाल करावी लागते. परवा असेच निघाले होते, स्वत:च्या वाटचे ओझे पेलत …..

तितक्यात तो समोरून आला त्याच्या गाडीवर….
एकदा असाच आला होता गाडी दामटत, सरळ माझ्या अंगावर … तशी मी ओरडले त्याला , ’अरे ए ढेमश्या, गाडी येतेय ना तुझी माझ्या अंगावर…. टक्कर होइल ना आपली !” … तसा खुदकन हसला होता तो … तोंडाने पिपीपsss चा हॉर्न पुन्हा वाजला एकदा आणि गाडी माझ्या शेजारून गेली वळून !!

तो, असावा चार वर्षाचा, साडेचार कदाचित , मात्र पाच नक्कीच नाही !! तेव्ह्ढे तर ओळखू येतेच की आता मला …. त्याची सायकल आहे एक, छोटूशी…. चार साडेचार वर्षाच्या मुलांकडे असते तशी , साईड व्हिल्स असलेली !!  ती सायकल जोरजोरात दामटताना तो तोंडाने गाडीचा आवाज काढतो, जोरदार एकदम… मधे मधे तोंडाने हॉर्न वगैरे वाजवत असतो तो !!
तो… मिश्कील असावा बराचसा…
मला काही त्याचे नाव माहित नाही, त्यालाही कल्पना नसावी ही कोण काकू आहे याची !!
तर, परवा मी निघाले होते माझ्याच तंद्रीत , चेहरा आक्रसलेला वगैरे …. मनावर ताण असह्य होताना असाच होतो चेहेरा नाही का? तितक्यात तो दिसला समोरून येताना.. एकटाच फिरतॊ हा नेहेमी… स्वयंपूर्ण आहे बिन्धास्त वगैरे…. मला पहाताच हसला पुन्हा…. त्याचं हास्य काही उमटलं नसावं चटकन माझ्या चेहेऱ्यावर …. क्षणभर, हो क्षणभरच थबकला तो…. मग भुवया उंचावून काय झालंय ते विचारू लागला… तोंडातून एकही शब्द नाही पण भुवयांची ती चौकस हालचाल एरवी इतर कोणी केली तर हरकत घेण्य़ाजोगी …. आत्ता मात्र समोर सायकल गाडीवरून येणारं आणि पिपीपsss ची ललकारी देणारं ते ध्यान गोडूलं दिसलं असावं …. दिसलंच….  माझ्याही नकळत हसले मी !!
स्पष्ट स्वच्छ नजरेने पाहिलं मग त्याच्याकडे… मला हसताना पाहून तो अजून खुदकन हसला. गाडी पुन्हा आली आता फुल्ल स्पीडने माझ्या अंगावर …. अगदी अगदी जवळ आली  … पिपीपsss …. हॉर्न पुन्हा एकदा जोर्रात …. आणि तितक्यात गाडीने कट मारला… ती अगदी शेजारून निघाली पुढे , साईड व्हील्स रस्त्यावर खर्र्कन घासत !! ड्रायवर जाताना हळूच म्हणाला, ए ढेमश्याssss…..
मला त्या खट्याळ खोड्यांनी आता खरच हसायला आले. मनावरचा ताण जसा त्या चिमुकल्या हाताने अलगद उतरवून ठेवला…. निवळल्यासारखं एकदम …. भानात आल्यासारखं…. लहानशी कृती करून तो चिमणा ड्रायवर निघून गेला पुढे !! जितका सहज आला तितकाच सहज गेलाही ….
अजिबात न वाटता येण्याजोगं भासणारं ओझं तेव्हढं हलकेच स्वत:सोबत घेऊन गेला….
माझ्यावरचा ताण तसा न संपणारा… आज गेला , उद्या पुन्हा येइल … त्याच्या खोड्याही अश्याच अखंड असाव्यात….
मला अजूनही त्याचे नाव माहीत नाही … त्यालाही माझे नाव माहीत नाहीच….
आणि हो परवा संपूर्ण दिवस माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलेल्ं ते स्मित त्याच्या नावाचं होतं हे देखील त्याला माहीत नाहीच….
लहानच आहे तसा तो अजून !!