कारवाँ:

✍🏻 तन्वी अमित

जफ़ा के ज़िक्र पे तुम क्यूँ सँभल के बैठ गए
तुम्हारी बात नहीं बात है ज़माने की

जफ़ा- म्हणजे अन्याय. वफा शब्दाच्या अगदी विरॊधी अर्थाने जाणारा हा शब्द.
कुठेतरी काहीतरी अन्याय झालाय खरा, मग तो माझ्यावर असो की इतर कोणावर… तो तपशील इथे महत्त्वाचा नाही पण शेर असा गमतीदार की तो म्हणतो, या अन्यायाबद्दल मी बोलू जाता तुम्ही का म्हणून चपापले?? तुमच्याबद्दल नाही बोलत मी, इतरांबद्दल बोलतोय… बात है जमाने की. हा असा शेर लिहिणाऱ्या मजरूह सुल्तानपुरींबद्दल आपण काय आणि किती बोलणार हा एक प्रश्नच आहे तसा! ह्याच मजरूहने एका अप्रतिम गजलेत एक शेर लिहीला:

’मजरुह’ लिख रहे हैं वो अहल-ए-वफा का नाम
हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह

“हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह”… काय विचार आहे हा. जफापासून वफापर्यंत येताना विचारांची मांडणी कमाल बदलून जाते. “अहल-ए-वफा “, प्रामाणिक- एकनिष्ठ लोकांची नावं ते लिहिताहेत आणि त्या यादीत आमचंही नाव आहेच की. हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह…. वफा करण्याचा हा ’अपराध’ आमच्याहीकडून झालाय. मजरूह शायर म्हणून नुकतेच ओळखीचे होत होते आणि हे एक एक शेर मनात वस्तीला येऊ लागले होते.

यापूर्वी मजरूह म्हणजे जो जिता वही सिकंदर, खामोशी असे अनेक चित्रपट, तुझसे नाराज नही, हमें तुमसे प्यार कितना अश्या अनेकोनेक अजरामर गीतांचे गीतकार म्हणून ओळखीचे आणि आवडते होतेच पण गीतकाराच्या पुढे जात शायर म्हणून ह्या सगळ्यांची ओळख होणं मनाला अत्यंत समृद्ध करणारं असतं हे अनुभवातून एव्हाना जाणवलं होतं. मजरूह, एक शायर म्हणून ओळखीचे होण्यात एक टप्पा होता जेव्हा,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

ह्या शेरपाशी पुन्हा आले. उर्दू शायरी आणि ’शेर’ म्हणजे अगदी काही मोजके शेर अनेकांना ज्ञात असतात, माझेही तसेच होते. हे शेर तर वाट काढत पुढे निघून जातात पण प्रवासात शायरचं नाव मागे कुठेतरी हरवून जातं. हा अत्यंत अर्थपूर्ण शेर लिहिणारी लेखणी होती मजरूहची हे जेव्हा समजलं तेव्हा ह्या वाटेवरही त्यांची माझी ओळख जुनी आहे हे उमगून ही मजरूह नावाची शायरीतली वाट मला स्विकारती झाली. आपल्या मतांवर ठाम असणारा, त्यासाठी तुरुंगवासही भोगण्याची तयारी असणाराच नव्हे तर खरंच ते करून दाखवणाऱ्या ह्या शायरच्या विचारांना मात्र तुरुंग कैद करू शकला नाही… पिंजऱ्याच्या पलीकडे जाऊ शकणारी ही लेखणी जेव्हा लिहिते,

रोक सकता हमें ज़िंदान-ए-बला क्या ‘मजरूह’
हम तो आवाज़ हैं दीवार से छन जाते हैं

तेव्हा तिच्या विलक्षण ताकदीचं दर्शन होतं. अभाव, तुरुंग मला अडवून ठेवण्यात असमर्थ आहेत, माझं अस्तित्त्व हे आवाजासारखं आहे जे वाटेत येणाऱ्या भिंतींचा अडसर सहज पार करत जाण्याची क्षमता बाळगून आहे. हीच लेखणी अत्यंत तरल भाव कितीवेळा सहजपणे मांडते त्याची गणना नाही. है अपना दिल तो आवारा म्हणताना त्याच हृदयासाठी ’ये एक टूटा हुवा तारा’ असं म्हणणारा हा शायर जितका जाणून घेत होते तितकं, आजतागायत अत्यंत आशयघन, अत्यंत लाडकी असलेली बहुतांश गाणी मजरूहची आहेत हे एक सत्य सातत्याने माझा माग काढत माझ्यापर्यंत पोहोचत होतं.

आयुष्यातले भलुबुरे प्रसंग ज्या गाण्यांच्या, शब्दांच्या अर्थलयींवर मनाभोवती तरळून जातात ती गाणी लिहिणाऱ्या ह्या साऱ्या शायरांचे आपल्यावर किती ऋण आहे हे अनेकदा वाटते. चित्रपटसृष्टीत अर्धशतकापेक्षा अधिक काळ अतिशय अर्थगर्भ लिहिणारे मजरूह हे त्यातलं अग्रगण्य नाव. ’बडी सुनी सुनी है’ हे मिलीमधलं अजरामर गीत लिहीणारे मजरूह एक शेर लिहितात,

‘मजरूह’ क़ाफ़िले की मिरे दास्ताँ ये है
रहबर ने मिल के लूट लिया राहज़न के साथ

तेव्हा तो शेर स्मरणात स्थान मिळवून जातो. ’न कर मुझसे गम मेरे, दिल्लगी ये दिल्लगी’ म्हणणारे मजरूह लिहितात,

ज़बाँ हमारी न समझा यहाँ कोई ‘मजरूह’
हम अजनबी की तरह अपने ही वतन में रहे

तेव्हा त्यातली वेदना जाणवल्याशिवाय राहत नाही. भावभावनांच्या प्रत्येक पदराला अलगद पण तितक्याच आशयासह अर्थप्रवाही लहेज्यात मांडण्याची कला साधलेला हा एक शायर.

सैर-ए-साहिल कर चुके ऐ मौज-ए-साहिल सर न मार
तुझ से क्या बहलेंगे तूफ़ानों के बहलाए हुए

किंवा

तुझे न माने कोई तुझ को इस से क्या मजरूह
चल अपनी राह भटकने दे नुक्ता-चीनों को

तू आपली वाट चालत रहा… टीकाकारांना त्यांचे काम करू दे असं म्हणणारा हा शेर असो, इथे अगदी वेगळीच वाट चालणारी ही शायरी जेव्हा म्हणते, “हम हैं का’बा हम हैं बुत-ख़ाना हमीं हैं काएनात, हो सके तो ख़ुद को भी इक बार सज्दा कीजिए”, तेव्हा ती स्वत:च्या अस्तित्त्वाचा सर्वार्थाने विचार करत त्या गहनगंभीर रहस्याची उकल करण्यात यशस्वी झालेली असावी असे नक्कीच वाटून जाते. “कभी तो यूँ भी उमँडते सरिश्क-ए-ग़म ‘मजरूह’, कि मेरे ज़ख़्म-ए-तमन्ना के दाग़ धो देते”… दु:खाच्या झऱ्यात अपेक्षाभंगांच्या वेदनांनी वाहून जावं असं मागणं मागणाऱ्या मजरूहची १ ऑक्टोबर २०१९ ही जन्मशताब्दी.

ह्या संपन्न, समृद्ध लेखणीचा विचार करते, त्या लेखणीतून उमटलेल्या शब्दांची दीर्घकाळ रसिकांच्या मनोराज्यात मिळवलेल्या अढळ स्थानाचा विचार करते तेव्हा मजरूह नावाच्या ह्या पाईडपायपरच्या शब्दसुरांचा मागोवा घेणाऱ्या अनेक पिढ्या मला दिसून येतात आणि मजरूह नावाच्या शायरचा सर्वतोमुखी असणारा शेर पुन्हा माझ्याकडे बघून हसून मला सांगतो,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

हातात जरा दे हात:

कतरा कतरा जिंदगी-१४
दैनिक पुण्यनगरी, २८.०९.२०१९

आता गोव्याला आलेय. पावसाळ्याचे दिवस आहेत. अधेमधे पावसाची एखादी सर येतेय. पावसाने विश्रांती घेतली तेव्हा समुद्रकिनारी फिरायला निघाले आणि वाटेतच तो पुन्हा मनसोक्त बरसत गेला. झाकोळून टाकणारा विशालकाय काळासावळा मेघ आसमंत व्यापून उरलाय. भिजणं हा पर्याय निवडलाय मी. सुटलेला भणाण वारा, पाऊस, दाटून आलेली संध्याकाळ, चिंब गारवा आणि पावसाच्या तालनृत्यात साथ करणारा निळाकरडा समुद्र ह्यांचं द्वैत, मी ही जणू ह्यांचाच एक भाग .

ये समंदर पे बरसता पानी
हाय! प्यासों को तरसता पानी

कुठेतरी ऐकलेला शेर मनात नकळत हजेरी लावता झालाय आणि अमृतसरमधलं एक संभाषण मनात डोकावून जातय. तिथे फिरताना सोबत असलेला टॅक्सी ड्रायव्हर फाळणीविषयी बोलताना म्हणाला होता, “और तो सब है ही मॅडम पर पार्टिशन कि वजह से हमसे समुंदर दूर हो गया… आपके मुंबई गये थे एक बार, पर वो तो आपका समुंदर हुआ ना!”. कराचीकडून येणारा समुंदर त्याला त्याचा वाटत होता, त्याच्याकडच्या मागच्या पिढ्यांतल्या कोणाच्या तरी आठवणीतून झिरपलेला, त्या बोलण्यातून त्याच्या परिचयाचा झालेला तो समुद्रकिनारा आणि मुंबईत मात्र त्याला वाटलेलं गर्दीतलं पोरकं परकेपण. हे तसं नेहेमीचंच, पाणी आणि तहान ह्यांचं चुकलेलं समीकरण. समुद्रात पडून त्याच्या खारेपणाला स्विकारणारं पावसाचं पाणी. शायरला इथे तहान न भागवता येण्यातली ह्या जलथेबांची हतबलता दिसत जाते. शेर अर्थांची अनेक रूपं स्वत:त साठवून असतो, त्या रूपांचा शोध घेत जाणं हा एक आवडीचा भाग. आज इथे ह्या किनाऱ्यावर ही रूपंच माझा शोध घेत येताहेत. मनाचे पदर अलवार उलगडतातच अश्यावेळी. “किसी के साथ हूँ ऐसे अज़ल से, समुंदर साथ जैसे तिश्नगी है”, गहिऱ्या समुद्राची साथ आणि न भागणारी तहान ह्यांचं नातं मांडावं असं लिहिणाऱ्यांना केव्हातरी वाटून जातंच, तसाच हा एक शेर. त्याच्या अर्थांची वलयं मनात उमटत असताना चालणारी पावलं पाण्यापर्यंत येऊन पोहोचली आहेत.

समुंदर अदा-फ़हम था रुक गया
कि हम पाँव पानी पे धरने को थे

पायाला पाणी लागतंयसं पाहून नम्रपणे मागे सरकणारा समुद्र… कल्पनेला मनातून दाद जातेय. पुढे येणारी लाट मात्र तिथलं माझं अस्तित्त्व स्विकारतेय. पायाच्या तळव्याशी येणाऱ्या, त्याला वेढा घालत क्षण दोन क्षण रेंगाळून, पायाखालून वाळू घेऊन परतणाऱ्या ह्या जलस्पर्शाची एक निराळीच किमया. लाटांकडे बघते तेव्हा मनातलं काय काय असं तरंगून सामोरं येतं. खळबळीतून येणाऱ्या लाटा. एकामागे एक. क्षणभराची साथ, येऊन आल्यापावली नि:स्पृहपणे परतीची वाट चालणाऱ्या लाटा. कुठून कुठून येतात ह्या. कुठल्या क्षितीजाच्या कथा ऐकून येतात. चिरतरूण मुग्ध तरूणीसारख्याही आणि विरक्त प्रौढेसारख्याही. जलचक्राचे किती फेरे पूर्ण करत ह्या पुन्हा पुन्हा येतात. क्षणभंगुरता आणि चिरंतन, चिरंजीव असणं एकाचवेळी सांगणाऱ्या ह्या. पाण्याचा स्पर्श तनमनाला एक वेगळं चैतन्य आणि विचारांना वाट देणारं गांभिर्यही देऊ पहातोय.

आता मनात उमटणारे विचार कधी काही सांगणारे तर कधी प्रश्नांचं गरगरतं आवर्त निर्माण करणारे. अंतर्मुख होऊ देणारा समुद्र सोबत…त्याचा तो भिजल्या वाळूचा, माझ्या पावलांचे ठसेही न उमटू देणारा किनारा. कुठलीच खूण मागे न ठेवता चालण्यातल्या मुक्ततेचा नकळत वाटून गेलेला आश्वासक दिलासा. समुद्राची लयीतली नादमय गाज, ओसरलेला पाऊस आणि विचारांच्या मुक्त पक्ष्यांच्या आसमंतातील नक्षीचा नभावर आलेला शहारा. पावलं चालत होती, चालत जाताहेत. स्वत:ला स्वत:शी संवाद करू देणारी वेळ…

मनाच्या अंगणात मागे पडलेलं किती आठवूनसं जातंय. काही स्पष्ट काही अस्पष्ट. विचारांना जोडून येणाऱ्या विचारांच्याही लाटाच जणू. आपल्याच मनाची आपण केलेली अडगळ जाणवून देणारे क्षण हे. विचार तळापासून पृष्ठभागावर आले की तिथेच समुद्राला अर्पण व्हायला हवे हे भान येण्याचे क्षण. मधेच वाकून ओंजळभर पाणी हातात घेत ती ओंजळ सागराला परत करताना मनातल्या विचारांचे अर्घ्यही मी देऊ पहातेय. वातावरणाची संथ लय कायम पण मनात मात्र गोंधळ उडतोय. ’तलातुम’ एक फार सुरेख शब्द वादळासाठी. “दरिया के तलातुम से तो बच सकती है कश्ती, कश्ती में तलातुम हो तो साहिल न मिलेगा”, पाण्यातल्या वादळातून सुटका होईलही पण नावेतला गोंधळ सावरणं कठीण. खरंय किती हे…

कश्ती चला रहा है मगर किस अदा के साथ
हम भी न डूब जाएँ कहीं ना-ख़ुदा के साथ

ना-ख़ुदा- नावाडी. इथे मनाची नाव सावरणारा नावाडी आपणच, कसं पेलतोय आपण हे आव्हान. ह्या लाटांच्या कथा ऐकताना, माझ्या मनातलं कितीतरी त्यांना मुकपणे सांगताना हे नेमकं काहीतरी जाणवून आर्तसा आवंढा का दाटून येतोय? हा समुद्र मला हसतोय का?

चल जाऊ दूर कुठेही
हातात जरा दे हात;
भररस्त्यामध्ये माझा
होणार कधीतरि घात…

मला ग्रेस आठवताहेत आत्ता. समुद्राची साथ हवी की विचारांच्या लाटांसोबत येणाऱ्या मोत्यांची साथ हवी? की पुन्हा पुन्हा गोंधळणाऱ्या मनाला सावरणाऱ्या ह्या क्षणांची साथ?

वाऱ्याचा, समुद्राचा आणि माझ्या श्वासांचा आवाज एक होत जातोय. एकतानता, एकरूपता. किती दुखरं, काही हसरं सारं पुढे येऊन पुन्हा मागे सरतंय. काही गळून पडतंय, काही खोल तळघरात पुन्हा निमुट वस्तीला गेलंय. मी कसलाही ताळेबंद मांडत नाहीये आता. विचार आणि मी वेगळे होत जातोय… काही काळापुरतं का असेना पण हे एक सुटलेपण. असण्याची सारी सूत्र वर्तमानातल्या त्या क्षणाशी येऊन जोडली जाताहेत… आज आत्ता इथे मी उभी आहे, समोर आहे हा समुद्र… अथांग, असीम, क्षितीजाला थेट जाऊन भिडणारा, नद्यांना सामावणारा, आकाशाचा आरसा, रहस्यांचा, निळ्याहिरव्या रंगाच्या अनेक छटांचा, अनंत शक्यतांसह अनंत शक्यतांचा समुद्र! मनाला मोहिनी घालणारा समुद्र. संथ, शांत आणि रौद्रही. दिवसाच्या प्रत्येक प्रहरी वेगळा भासणारा समुद्र. आधारही वाटणारा आणि मन दडपून टाकणारा… गहिऱ्या मायेचा, समुद्र…!

नजरों से नापता हैं समुंदर की वुसअतें
साहिल पे एक शख्स अकेला खडा हुआ

नजरेने समुद्राची व्याप्ती मोजू पहाणारी मी एकटी इथे असणं आणि माझ्यातूनच कितीतरी उमलून पुन्हा कुपीत बंद होत, मनाच्या पाटीचं निराकार होणं…

किती वेळ गेलाय मधे. संध्याकाळ आता अजूनच गहिरी होत जातेय… किनाऱ्यावर दुरवरचा तो माणूस मला परत बोलावतोय. परतीची वाट…

पाण्यातली पावलं… वाळूतली पाऊस थेंबांची, लाटांची नक्षी… भुरभुरता पाऊस.

नजर में सुरत-ए-साहिल अभी नही आई
मिरे सफर का हर मरहला समुंदर है

आयुष्याला थेट स्पर्श करत किनाऱ्याकडून पुन्हा किनाऱ्याकडचा एक प्रवास. माझ्या आयुष्याचा प्रत्येक काठ, प्रत्येक टप्पा समुद्र आहे… असणारच. नीळे काठ सांभाळत भवसागर पार करायला निघालेल्या मनाचे किनारे सुटत जाणारच… मी पुन्हा समुद्राकडे क्षणभर वळून पुन्हा उभी रहातेय आणि तो माझ्या नजरेत काठोकाठ भरून येतोय. “हातात जरा दे हात”, न मागता केलेलं आर्जव रूजू होतं आणि आम्ही दूरच्या वाटेवर चालू लागतो!!

मनकवडा घन:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-१०
दैनिक पुण्यनगरी, २९.०६.२०१९

भरून आलेला पाऊस. दिवस आणि संध्याकाळची हातमिळवणी. घराच्या गॅलरीत बसलेय मी, किती केव्हाची. वेळाची गणितं मिटून जावीत अशी वेळ. हवंनकोसं वाटवणारी, हुरहुरती वेळ. हल्ली ही अशीच तर असते मी, आत्ताच्या ह्या वेळेसारखी. सीमारेषेवर… ठामपणे हवंही नाही आणि नकोही नाही. काय हवं ह्याचा उमज नाही आणि काय नको त्याची स्पष्टता नाही.

संदिग्ध, धुसर वाट. पण मी चाललेय हिच्यावर किंवा वाट चालतीये. ही वाट कुठे जातेय त्याची कल्पना नसली तरी ती वाट माझी आहे हे नक्की.

भुरूभुरू पाऊस येतोय. थोडासा पाऊस तुषारांच्या चिमुकल्या हातांनी मला स्पर्श करतोय. जरा पुढे नेला हात तर तो ओंजळभर दान देईलही. मी काही हात पुढे करत नाहीये. गाठो हा पाऊस गाठेल तेव्हढा. समोरचं मोगऱ्याचं झाड कडिपत्त्याकडे झुकलंय. आता ह्याने त्याचा गंध उधार घ्यावा की त्याने ह्याचा उसना… ठरवो त्यांचे ते बापडे. मरव्याचं रोप तरी बाजूला सरकवायला हवं असं अस्पष्ट वाटून जातंय फक्त. हलका गारवा घेऊन मिरवणारा वारा सुटलाय. कणाकणाला कुठल्यातरी अज्ञात हातांनी जागं करू पहाणारा! गॅलरीतली रोपं त्याच्या येण्याची वर्दी माना डोलावून एकमेकांना देताहेत. मी तटस्थ की निर्जीव हे ही उमगू नयेच्या सीमारेषेवर पुन्हा. तिथे नुसतं असल्यासारखी, त्या ’असण्याची’ लय बिघडू नयेसं वाटतंय कदाचित.

मोबाईलला गाणी सुरू असणारं ॲपही असंच, स्वत:च्या तंद्रीत कुठलीही गाणी लावत असल्यासारखं. त्या गाण्यांचा क्रमही एकसुरी. मी नाही बदलत ती गाणी. मनतळाशी गेलेल्या उर्मीला सरसरून पुन्हा उंच नेण्याला हे पृष्ठभागावरचे तरंग असमर्थ ठरताहेत. ’सतह पर काई नहीं, बेतरतीब तैरता मौन है मेरा’, गीत चतुर्वेदी म्हणतो. ही वेळ तशीच. चटकन काही आठवावं असंही नाही आणि सारं काही विसरलं आहे असंही नाही. पुन्हा सीमारेषा.

आईना देखिये बिल्किस यहीं हैं क्या आप
आप नें बना रख्खा हैं ये अपना हुलिया कैसा

हा शेर गेल्या वेळेस आला तेव्हा अर्थांच्या वेगळ्या वाटेवरून आला होता. ह्यात वेदनेचा प्रश्नार्थक सूर होता. आज मात्र शेर वेगळा दिसतोय. हे जे रूप आहे आजचं हे निश्चित आधीपेक्षा वेगळं आहे. आणि ते असणारच की. कुठला पदार्थ आवडीचा, रंग कोणता लाडका हे जसं विरून जातं हळूहळू तसं इतरही किती काय काय काळाच्या वाटेवर पावलांच्या खुणांमधे सुटून जातं. अर्थात हे मान्य करण्याचा सूर सहज आहे हे ही नसे थोडके. नुसत्या ’असण्याची’ लय पुन्हा, काही वाटलं तर ठीक मात्र मुद्दामहून काही वाटून घ्यायचं नाही. आहे हे असं आहे. हे इतर कोणाला मान्य होण्याच्या गुंतवळ्यातून पाय सुटल्यालाही काळ लोटलेला. “फूल फुलतां एकदा पुन्हा कळीपण नाही”, इंदिरा संत आठवून जातात. मनातले तरंग मनाभोवतीच फिरू लागताहेत.

मोबाईलच्या गाण्यांकडे लक्ष जातंय तेव्हा लताचा आर्त स्वर कानी पडतोय, ऐ दिल-ए-नादाँ! पहिल्यांदा करूणेने घातलेली साद नादाँ दिलसाठी आणि त्याच्या पुढली वेदनेने ओतप्रोत,ओथंबलेली. “आरजू क्या हैं… जुस्तजू क्या है??”… संतुरची मन व्यापुन उरणारी सुरावट. जाँ निसार अख्तरांचे गहिऱ्या अर्थाचे शब्द. मनाचा ताबा सहज घेण्याची ह्या साऱ्याची हातोटी. आपल्या कोषात गेलेले मन हळूच डोकावून पहातेय. सारं काही दैवभारलं. दैवी सूर, शब्द आणि संगीतही.

एव्हाना गाणं पुढे आलंय, ’कैसी उलझन है, क्युँ ये उलझन है’ हा शोध घेत दश्त-ओ-सेहरा पार होतंय. संतुरची साथ लताच्या बरोबरीने आणि नंतर पुन्हा एकटीही. लताचा स्वर आर्ततेची सीमा गाठत वेदनेचा ठाव घेतोय,

क्या कयामत है, क्या मुसीबत है
कह नहीं सकतें, किसका अरमां है
जिंदगी जैसे खोयी खोयी है
हैरां हैरां हैं

आणि मग ती स्तब्धता. सारं काही असूनही कसलाही आवाज नसलेली शांतता. क्षण दोन क्षणांचा तो विराम… “ये जमीं चूप है, आसमाँ चूप है”.

अनाहत!

फिर ये धडकन सी चार सू क्या है?

इथे मन पुन्हा जागं होतं. भान येतं. सारं काही शांत असूनही चारही दिशांनी अस्तित्त्वाचा नादमय हुंकार भरणारी धडकन स्पष्ट जाणवते. कितीतरी अस्पष्टाचं असणंही पूर्ण जाणवून जातं. निराकारातला आकार मन सहज रेखाटतं. पावसाची रिमझिम थांबलीये आता. हवेच्या ताज्या प्रसन्न गंधाला मृद्गंधाचं वलय आहे. बंद मनाची दारं किलकिली करणारा सुगंधाचा मंत्र हा.

स्वत:पाशी स्वत:चा स्विकार. खूप घडामोडींनंतर साधलेल्या बेतरतीब तैरणाऱ्या मौनाचा साकार स्विकार. उमगून आलेलं केवळ ’असणं’. आभाळ पुन्हा भरून येतं… घुमणारा ’मनकवडा’ व्याकुळ घन सारं ओळखून पुन्हा बरसू लागतो आणि आपल्याही नकळत हात पुढे होत ओंजळ त्या जलधारांनी चिंब भजू लागते!!

पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!

आवर्तन:

एका संग्रहालयात एक हस्तिदंती शिल्प पाहिले. बारीक कोरीव काम केलेले, अत्यंत नाजूक नजाकतीने साकारलेले राधाकृष्णाचे शिल्प. राधेच्या पायी रूतलेला काटा अलवार वेचणारा कृष्ण. हे शिल्प खिळवून ठेवणारे. संपूर्ण दालनच राधा आणि कृष्णमय, तेव्हा त्याच विचारात तिथून बाहेर पडले.

राधा-कृष्ण, अवीट प्रेमाचं, माधुर्याचं, हळूवार असं, काळाच्या कसोटीवर चिरंजीव ठरलेलं नातं. लिहिणाऱ्या प्रत्येक मनाला केव्हातरी साद घालणारं नातं.

हे शिल्प मनात आहे आता. कान्हा भेटीच्या ओढीने निघालेली राधा, यमुनेचा तो तीर, कदंबाच्या तरूतळी ठरलेली ही भेट. वाटेवर तिच्या पायी रुतलेला काटा आणि त्याची पर्वा न करता पुढे चालणारी ती. ती राधिका…गोपिका! माझ्या मनतळी आता विचारांची आवर्तनं उमटताहेत. हा काटा केवळ सांकेतिक म्हणून पहाते तेव्हा तो समाजबंधनांचा, कान्ह्याभोवतीच्या वलयाचा, राधेच्या आणि त्याच्या मैत्रीचा, अनयाच्या आणि तिच्या नात्यातल्या विचारांचा जाणवतो मला. सारे बंध झुगारून निघालेली ती आणि बासरीच्या मनमोहक स्वरांनी आसपास भारून टाकणारा तिचा कान्हा. त्याला तो बोचरा काटा हळूवारपणे काढून टाकताना पहाते तेव्हा राधेच्या चेहेऱ्यावरचे विसावलेले भाव टिपून घेण्यातल्या शिल्पकाराच्या कलेला मनातून एक दाद उमटून जाते.

माझ्याही नकळत मनात एक कविता उमटत जाते:

वाट काटे अंथरते
राधा पुढेच चालते,
देह आकाश होतो
मन वारा होत जाते…

पायी रूतलेले काटे
वाट तरी ना थांबते,
कदंबाच्या सावलीशी
मन झाड होत जाते…

डोळे वाटेकडे तिचे
वाट कान्ह्याची पहाते,
त्याचे उशिराने येणे
मन किती गं दुखते…

आला बघ आला तो
आता लाघवी मार्दव,
त्याचे बोलणे मोहाचे
मन मोहरून येते…

साऱ्या विश्वाचा पैस
त्याचं श्यामल हास्य…
नभ पांघरून येता
मन बावरून जाते…

आला कान्हा राधेपास
काटे हळूच वेचेल…
अलवार फुंकरीशी,
मन मोरपिशी होते…!!

नभश्यामल कान्ह्याच्या हळूवार फुंकरीने राधेची सावरलेली वेदना आणि त्याच्या शब्दांच्या पिसाऱ्यात हरपून मोरपिसाच्या रंगांत न्हायलेलं तिचं मन दिसतं तेव्हा तिच्या कोवळ्या सुखाच्या जाणीवेला काजळाचं तीट लावावं असं मला वाटून जातं.

कविता लिहून कागदावर पूर्ण होते पण मन तिथून पुढे निघत नाही. विचार आता पुन्हा राधेपाशी येताहेत. आता दिसतो, गोकुळ सोडून निघालेला तिचा कान्हा. त्या कदंबाच्या झाडापाशी उभी राधा पुन्हा दिसते. एकटी! ती आता बोलत नाही, अवखळ, अल्लड तिचं रूप जणू गोठून जातं. काळाच्या पटलावरचा तो चिरंजीव ’विरहक्षण’ जेव्हा तो इतिहास घडवायला पुढे निघून गेला आणि ती सहज भूतकाळ झाली. तो क्षणच आता रूतून बसला असावा राधेच्या मनात. ती खिळून गेली असावी त्या क्षणापाशी. त्याची बेडी तिच्या पुढल्या प्रत्येक पावलाभोवती पडली असावी. आयुष्याच्याच पायात रूतलेला हा काटा काळाचे हात तरी वेचू शकतील का ह्या विचारात माझ्या मनाचं जडशीळ पाऊल तिथून उचलत मी पुढे सरकते. मग केव्हातरी मनाला वास्तवाचं भान गाठतं. नजरेसमोरचे काळे अभ्र बाजूला होतात तेव्हा व्यवहारी जग पुन्हा स्वच्छ दिसू लागतं. आणि मनात आता एक वेगळाच सूर कवितेतून उमटू लागतो:

तो
पायातले काटे वेचणारा…
राधे,
ज्याची वाट पाहिलीस तो…

निळ्या मायेचा
दाट कदंबी छायेचा
आकाश होणारा
गुढ गहिऱ्या कायेचा…

तो
सावरेल
तो
सांभाळेल…
शब्दांची
रेशीमलड
अलवार
उलगडेल…

त्या लडीचं बंधन
पायीचं पैंजण….
शब्दांच्या किल्ल्याला
अर्थांचं कुंपण….
अस्तित्वाचं मोल
मागणारं वेसण….

त्या
शब्दांचा
अर्थांचा
काटा मनात रूतेल,
तेव्हा
भुलू नको
लटक्या कारणांना
फसव्या शिष्टाईला…

आपण राधा आहोत
हे राधे
कधीही विसरू नकोस
तो अगदी
कृष्ण असला तरीही!!!

राधेसाठी ह्या दोन्ही कविता मनात आल्या एकाच दिवशी. पाहिलेली एक कलाकृती आणि त्यावरचे परस्पर समांतर विचारांचे तरंग. लिहिताना मला माझ्यातल्या ’मी’ची, स्त्रीत्त्वाची हाक येत असावी. विशीतला नवथर हळवेपणा ओलांडत चाळीशी गाठणारा विचारांचा एक टप्पा, एक आवर्तन. हळव्या राधेच्या तरल मनाचा काठिण्याकडे होणारा अटळ प्रवास. हा प्रवास पुढे सुरू असणार हे मनाशी येतं तेव्हा मात्र राधेविषयीच्या आणि कृष्णाच्या अपरिहार्यते बद्दलच्या समजूतीलाही कदाचित नवेच काही पैलू पडतील अश्या विचारात मग मी ते शिल्प मनात जपून ठेवत पुढे निघते!!

शोर यूँही न परिंदों ने:


✍🏻तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 07
दैनिक पुण्यनगरी, 11.05.2019

शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा
कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा

कैफ़ी आज़मींच्या एका गजलेतला शेर हा. अर्थाच्या अंगाने पहाता तसा सहजसोपा. जंगलापासून दुरावलेल्या शहराकडून कोणीतरी येण्याची चाहूल लागतेय आणि त्या चाहूलीने घाबरून किंवा त्या येण्याची नापसंती व्यक्त करताना पक्ष्यांनी गजबजाट केला आहे हा वरकरणी शब्दश: अर्थ. हा शोर आनंदाने की भितीने हा विचारही क्षणभर चमकून जातो. गजलेला स्वत:चा असा एक सूर असला तरी अनेकदा शेर एकच काही अर्थ सांगेल असं मात्र उर्दू शायरीत किंवा एकूणच काव्याच्या प्रांतात होतं कुठे? अर्थाच्या अनेक छटांचं इंद्रधनू काही शब्दांमध्ये सामावलेलं असणं हेच इथे बलस्थान. आपल्या मनोवृत्तीनुसार, अनुभव सामर्थ्यानुसार वेगळ्याच अर्थाचं अवकाश आपल्यासमोर सादर करणे हे ह्या कलाप्रकाराचं विशेष.

“शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा”, हे आता मी पुन्हा वाचतेय. पक्ष्यांचा कलकलाट, त्यांच्या पंखांची अस्वस्थ फडफड, त्यांच्या जीवाची तगमग मला आता अधिकच स्पष्ट दिसू लागते. निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर, हिरव्या वृक्षांच्या गर्दीतून ही पाखरं उडताहेत, आपलं म्हणणं एकमेकांना उच्चरवात सांगताहेत. त्यांच्या त्या सांगण्यातून एक कोलाहल निर्माण होत आहे. “कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा”, इथल्या ’शहर’ शब्दाकडे आता वारंवार लक्ष जातं आहे. हे गाव नाही, हे शहर आहे. गजबजाटाचं, यंत्रांचं, इमारतींचं, यंत्रवत माणसांच्या गर्दीचं. हे शहर जिथे आज आहे तिथे एके काळी जंगल होतं आणि त्या जंगलात पाखरांची वस्ती होती. माणसांच्या जंगलातून दूर लोटल्या गेलेल्या ह्या पाखरांना जेव्हा पुन्हा कोणी त्यांच्या दिशेने येताना जाणवतंय तेव्हा निश्चित भविष्याच्या गर्भातल्या शक्यतांनी त्यांचे चिमुकले मन कातर झाले असावे.

एक एक शेर मनाचा ताबाच घेतो. गावातल्या कुठल्याश्या भागातली घनदाट झाडं, संध्याकाळचा संधिकाल, हुरहूरता आसपास. पक्ष्यांचा अखंड आवाज. घराकडे परतणाऱ्या पावलांची आणि त्या वातावरणात बुडून गेलेल्या मनाची एक लय. काहीतरी उगाच आठवतं, काहीतरी हवंनकोसं नेमकं सापडतं. मला त्या पाखरांच्या जागी आता माझे विचार दिसताहेत. पंख असलेले, आकाशभर विखुरलेले. अस्ताव्यस्त धावताहेत हे विचार म्हणजे नक्कीच काहीतरी खडा पडलेला आहे मनतळ्यात. वलयांच्या लाटांवर लाटा धडक देताहेत. काहीतरी अप्रिय, दुखरं घडून गेल्यानंतरची मनोवस्था. विचारांचे थवेच्या थवे असे मनाच्या आकाशात. घाबरे विचार, एकमेकांशी जोडलेले किंवा एकमेकांपेक्षा अगदी वेगळे. मनाचं रान ह्या काहूराने थकून जातंय. ते ह्या विचारांना एका जागी निमूट थांबवण्याचा निष्फळ आटोकाट प्रयत्न करतंय. विचारांच्या मागे आता प्रश्नांची आवर्तनं दिसू लागताहेत. पक्ष्यांमागचं आकाश आता झाकोळून जातंय. ह्या अस्वस्थतेचं कारण कधी मी स्वत:, कधी माझ्या भोवतालचं कोणी तर कधी परिस्थिती. पावलं पुढेपुढे चालताहेत, भोवताली काळोख दाटून येण्यातच आहे तितक्यात मला सगळ्या पलीकडे खरं कारण दिसतं ते म्हणजे त्या त्या वेळी परिस्थितीचं आपण केलेलं आकलन. मनाचा तळ ढवळतो ते परिस्थिती हाताळण्याच्या क्षमतेनुसार. विचार पक्ष्यांचा हा थवा ह्या विचाराशी येताना जरा थबकतो. जुन्याच विचारात नव्याने पडतो. कोलाहलाला जरा विश्रांती मिळते.

मनाच्या रानात आलेली ती आगंतुक ’शहरी’ विवंचना आता मन पडताळून पहातं. तिचं गांभीर्य, तिची क्षमता चाचपडून पहातं. विचारांचे पक्षी आता शिस्तीने हळूहळू मनाच्या फांदीफांदीवर उतरू लागतात. कलरव पूर्ण ओसरत नाही पण त्याचा बहर ओसरतो हे खरं. मनात पुढला खडा पडेल तेव्हा तरी हे विचारपक्षी शहाण्यासारखे वागतीलही असा एक नवाच विचार मनात डोकावून जातो.

अपने जंगल से जो घबरा के उडे थे प्यासे
हर सराब उन को समुंदर नजर आया होगा

गजलेतला आणखी एक शेर. तहानेला शरणवत होत जे जंगलातून शहराकडे गेले होते त्यांच्या नजरेला मृगजळही समुद्र वाटले असावे असं शेर सांगतो आणि मला पक्ष्यांच्या त्या आर्त कलकलाटाचे एक नवेच रूप दिसते. शहराकडे जाऊनही ’तिश्नगी’ तशीच आहे, ते आता परतताना दिसताहेत. त्यांच्या ह्या अयशस्वी प्रयत्नाचं दु:ख तर हे पक्षी एकमेकांना सांगत नसावेत. की परतणाऱ्याला घरट्यात सामावून घेण्याची ही लगबग. कोण जाणे नक्की काय ते!

जावेद अख्तर, “शाम होने को है”, ही नज्म सांगताहेत आता:

कुछ परिंदे
क़तारें बनाए
उन्हीं जंगलों को चले
जिन के पेड़ों की शाख़ों पे हैं घोंसले
ये परिंदे
वहीं लौट कर जाएँगे
और सो जाएँगे
हम ही हैरान हैं
इस मकानों के जंगल में
अपना कहीं भी ठिकाना नहीं
शाम होने को है
हम कहाँ जाएँगे

’हम कहाँ जाएँगे’, पाशी येताना विचारांच्या गर्दीला वेगळीच वाट मिळते. घरी परतलेल्या पाखरांसारखे ते ही मनाच्या घरट्यात शांतपणे परतून येतात. पावलं लगबगीने घराच्या दिशेला पडू लागतात!!

#Remembering_Kaifi_Azami

असा मोगरा समोर फुलता…


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 06

घरासाठी रोपं आणायची ठरवली तेव्हा पहिला मान होता तो मोगऱ्याचा. मोगऱ्याचं रोप आणलं, ते रूजलं, बहरलं, फुलू लागलं आणि ’माझं’ होत गेलं. त्याच्या सोबतीने कधी त्याच्या शेजारी बसावं आणि विचारांची कुपी अलगद उघडावी हे नेहेमीचं झालं मग. मोगऱ्याची नावंही किती सुरेख. मल्लीका, हृदयगंधा तर उर्दू जास्मिन. शायरीमधे मोगरा ह्याच नावाने आलेला एक शेर वाचनात आला तेव्हा गंमत वाटली होती,

ये मोतिया ये चमेली ये मोगरा ये गुलाब
ये सारे गहने ये ज़ेवर उसी से मिलते हैं

उन्हाची काहिली जाणवायला लागते तेव्हा त्या झळांनी तापून निघणाऱ्या जिवाचा विसावा सापडतो तो निसर्गाच्या बदलायला लागलेल्या रूपात. चैत्राच्या आगमनाची चाहूल, तांबुस पोपटी नवी पालवी. कडूनिंबाचा, करंजीचा उग्रसर दरवळ तर एकीकडे अश्वत्थाची नवी कोवळी सळसळ. शाल्मली कुठे तर पळस पांगारा कुठे. दुपारच्या रखरखत्या उन्हालाही मागे टाकायला भाग पाडेल असा बहरलेला नीलमोहोर आणि शिरीष. मात्र ह्या सगळ्या वर्दळीत कुठून तरी एक गंध येतो, तनामनावर आपल्या अस्तित्त्वाचं गारूड करणारा. त्याच्या नुसत्या असण्याचं भान इतकं मोहक की त्या कोमलतेच्या केवळ स्पर्शानं निसर्गाच्या साऱ्या प्रसन्नतेचा मनावर शिडकावा व्हावा. वाऱ्याच्या येणाऱ्या झुळूकेबरोबर तो अवचिता झुळूकणारा अळुमाळु परिमळ सांगावा आणतो तो मोगऱ्याचाच.

मोगऱ्याशी नातं तसं प्रत्येकाचं. पृथ्वीचं प्रेमगीत लिहिणारे कुसुमाग्रज मोगऱ्यावर लिहितात तेव्हा लेखणी किती अलगद शब्द मांडते ते पहाण्यासारखे:

असा मोगरा समोर फुलता
दूरपणाचा दत्तक बाणा
कसा रहावा…

किती खरं आहे हे. सृष्टीतल्या साऱ्या सकारात्मकेचं प्रतीक दैवी गंधाची मुक्त हस्ताने पाखरण करणारी ही शुभ्रधवल फुलं. ह्यांचं व्यक्तित्त्व परमेश्वराच्या अंशाचं कोंदण ल्यायलेलं.

अलीकडे रस्त्यावर प्रवास करताना लागणारे सिग्नल आणि मोगरा हे समीकरण सहज परिचयाचं. त्यात दिसले सिग्नलला गाडीच्या बाजूला असलेल्या वाहतुक बेटावरचे ते सगळे. एक वयस्कर स्त्री, तिचा बहुधा मुलगा आणि सून. सूनेच्या कुशीतलं लहानसं बाळ आणि आजीच्या समोर असलेली मोगऱ्याच्या अर्धउमललेल्या कळ्यांची रास. त्या राशीतल्या कळ्यांचे गजरे विणताना मधेच आपल्या नातवाच्या डोक्यावर मायेने हात फिरवणारी ती आजी दिसली तेव्हा मन अनेक वर्ष ओलांडून थेट बालपणात जातं झालं. मोगरा आणि आजोळ, मोगरा आणि परिक्षेनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्य़ा असं नातं मनात पक्कं. आजोळच्या अंगणातलं ते मोगऱ्याचं घमघमतं रोप, हिरव्या पदरावर सुगंधी चांदण्यांची ती नक्षी मनात वस्तीला आली ती कायमची. मोगऱ्याची फुलं आजी ’वेचायची’ तेव्हा कळ्यांना धक्काही लागू न देता तिने वेचलेली ती फुलं तिचा पदर भरून टाकत. सूर्याची किरणं परत फिरायची, सांज हलकेच उतरू लागायची तेव्हा आजीच्या अवतीभोवती आम्ही सगळे आणि एक एक फूल गुंफत गजरा विणणारी ती. तिच्या अस्तित्त्वालाच तेव्हा मोगऱ्याचा गंध यायचा. माठातल्या पाण्यात मोगऱ्याची काही फुलं जात आणि उरलेल्या फुलांचे गजरे ती आम्हा नातींच्या केसांत माळायची तेव्हा तिच्या हाताची ओंजळ मोगऱ्याची होत जायची. उबदार प्रेममयी आठवणींचा हा मोगरा मनात फुलला तो निरंतर.

आठवणींच्या वाटेवरून मनाची पावलं परतायची होती अजून तितक्यात आलेल्या पुढल्या सिग्नलला तो आला, असेल ८-९ वर्षांचा. गजरे हवेत का हे खूणेनेच विचारत होता. माझी नजर मात्र त्या गजऱ्यांकडून त्याच्या चेहेऱ्याकडे गेली आणि तिथेच थबकली. मोहक प्रसन्न हास्य, अत्यंत बोलके डोळे, मोगऱ्याच्या गंधाने व तेजाने जणू उजळलेला तो. सिग्नल सुटायला अवघ्या काही सेकंदांचा असलेला अवकाश मी त्याला खूणेनेच सांगितला. ’काही हरकत नाही, मी सिग्नलच्या पलीकडच्या बाजूला येतो’, असं त्याने सांगता मात्र माझा जीव घाबरा झाला. सिग्नलच्या पुढे धावणारी ही मुलं विचारात पाडतात ती नेहेमीच. ’मला गजरा नको’ हे त्याला चटकन ठाम सांगितलं पण त्याचा उर्जेचं रूप असलेला चेहेरा, हातातले गजरे, सुटलेला सिग्नल आणि धावणारी मुलं मनातून जाईनात. गाडी तिथून पुढे निघाली तरी मन रेंगाळलं तिथेच. आणि “का मोगरा फुलेना?” लिहिणारे गदिमा आठवले.

बरसात चांदण्याची, वारा कसा हलेना
का मोगरा फुलेना…
हिरवा दिसे पिसारा, परि का कळी धरेना
का मोगरा फुलेना…

म्हणताना गदिमा म्हणाले, ’चुकते कुठे कुणाचे माझे मला कळेना, का मोगरा फुलेना’, तेव्हा मोगरा पुन्हा वेगळ्याच रूपात सामोरा आला. काहिसं उदास मन होत होतं आणि एकीकडे पुन्हा पुन्हा त्या हसऱ्या नजरेतले स्वत:वरच्या ठाम विश्वासाचं प्रतीक असलेले, अनंत स्वप्नांना कवेत घेण्याची क्षमता असलेले ते लहानसे डोळे नजरेसमोर येत होते. ते इवलेसे रोप आपल्या सामर्थ्यासह उंच होणार होते. त्याच्या निरागस खंबीर हसण्याची आठवण झाली आणि लहानश्या पण स्वर्गीय अस्तित्वाच्या अंगभूत तेजाने दरवळणाऱ्या मोगऱ्याच्या फुलांचे नेमके वर्णन करणारे तात्यांचे शब्द आठवत गेले. समुद्राकडे धावत निघालेल्या जीवनसरितेला क्षणभर रोखून ठेवण्याचं सामर्थ्य मांडताना कुसुमाग्रज म्हणतात…

सागर विसरूनी धवल फुलांनो
तुमच्यासाठी उभी राहिली
जीवनसरिता…

सकारात्मकतेवरच्या विश्वासाची शुभ्रधवल कळी आता मनात पुन्हा स्वच्छ उमलली!!