पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

Advertisements

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!

कतरा कतरा जिंदगी’…

दैनिक पुण्यनगरी, ०५.०१.२०१९

आयुष्य, अखंड प्रवासाची एक मालिका. प्रत्येक जीवाचा, जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंत एक अव्याहत प्रवास. सतत बदलत्या क्षणांच्या साक्षीने सुरू असलेला प्रवाह!! “घरापासून पुन्हा घरापर्यंत” अनेक वाटा वळणांचा रस्ता. या वळणावर अनुभवांची गाठोडी घेऊन आयुष्य उभं असतं. नवनव्या मार्गाचा प्रवास, कधी रुळलेली वाट तर कधी बिकट वाट वहिवाट.

कौन जाने कहाँ कहाँ जाऊँ
हम-सफ़र अब के है सफ़र मेरा

“हम-सफ़र अब के है सफ़र मेरा”, चालताना प्रवासच साथीदार होत जातो. घराबाहेर पडण्याची कारणं दरवेळी निराळी, कसलातरी शोध घेण्यासाठी माणसं निघतात. काहीतरी अपूर्ण पूर्णत्वास नेणे हा हेतू असतो. एका वेळेस अनेक पातळ्यांवर सुरू असतो प्रवास खरं तर. प्रवासात जाणीव जागृत होते आणि नेणीवेत शहाणपण साठत जातं.

रह-ए-तलब में किसे आरज़ू-ए-मंज़िल है
शुऊर हो तो सफ़र ख़ुद सफ़र का हासिल है

प्रवासाला निघालेल्या प्रत्येकालाच काहीतरी हवं असतं असं जरी असलं तरी शुऊर(जाणीव) असेल तर प्रवास हेच अंतिम सत्य आहे. प्रवास करणाऱ्याला हे सहज पटेल असं सांगणाऱ्या अतिशय सार्थ ओळी ह्या. एखाद्या प्रसंगाकडे, अनुभवाकडे नव्या नजरेनी पहाण्याची उर्मी प्रवास देतो आणि त्या घटनेचे नवनवे अन्वय मनात उमटत जातात. “कतरा कतरा मिलती है, कतरा कतरा जीने दो”, आयुष्याचं सार सांगताना गुलजार म्हणतात. क्षण क्षण मिळणारं हे आयुष्य. आपण क्षणांपासून दुरावतो आणि मग प्रश्नांची साखळी उभी राहते. केव्हातरी विसाव्याचा एक दीर्घ श्वास घेतला की खूप काही उमगून येतं. श्वासामागून येणारा श्वास म्हणजे ’आयुष्य’. श्वासांचा एक ’प्रवास’! भविष्याच्या गर्भात काय दडलय याबाबत अनभिज्ञ असणारा शायर मग सहज म्हणतो,

है कोई जो बताए शब के मुसाफ़िरों को
कितना सफ़र हुआ है कितना सफ़र रहा है

या वाटेवर अंधार आहे, मला माझ्या भविष्याबद्दल कुतुहल आहे तेव्हा कोणी आहे का सांगणारं की, “कितना सफ़र हुआ है कितना सफ़र रहा है”. अर्थात या भविष्याबद्दल अज्ञान हे ही त्या भविष्याकडे घेऊन जाणारं एक कारण आहेच की. “मिरी आवारगी ही मेरे होने की अलामत है, मुझे फिर इस सफ़र के ब’अद भी कोई सफ़र देना”, इथे आवारगी शब्दाचा शब्दश: अर्थ न घेता प्रवास करण्यास उत्सुक असा पर्यटक असा घेतला की फार सुरेख अर्थ लागतो. प्रवास करणे, हे माझ्या जीवंत असण्याचं लक्षण आहे. हा प्रवास बाह्य पातळीवर एक, तर मनाच्या डोहात खोल उतरायला लावणारा एक प्रवास. वर्तमानातून भविष्याकडे जाणारी प्रवासाची स्वत:ची अशी एक ठरलेली वाट पण वर्तमानातून भूतकाळात मागे डोकावून पहात जगलेल्या क्षणांकडे पुन्हा परतणे ही देखील प्रवासाची एक रीत. ’You can’t step the same river again’, नदीच्या पाण्यात सतत होणारा बदल विचारात घेतला तर हे वाक्य सहज प्रत्ययास येतं आणि नेमकं तेच तर होतं आयुष्याचंही… हातातून निसटलेली वेळ पुन्हा गाठणं शक्य नसतं. नदीच्या पाण्याची ओंजळ पुन्हा नदीलाच अर्पण करावी तश्या आठवणींच्या वहात्या प्रवाहातून एखादी ओंजळ भरून घेणे इतकेच असते आपल्या हातात. तरीही आठवणींमधे रमतात माणसं. काही जगून झालेलं पुन्हा जगायला तर काही जगायचं राहून गेलय का ह्याचा अदमास घ्यायला.

वाहून गेलेल्या काळाकडे मन पुन्हा धावू लागतं कधी एखाद्या शब्दामुळे, कधी प्रसंगामुळे तर गाण्यातल्या एखाद्या ओळीमुळे. अनेक प्रश्नांची उकल करण्याची धडपड आपण सगळेच करत असतो. “ज़िंदगी की भी यक़ीनन कोई मंज़िल होगी, ये सफ़र ही की तरह एक सफ़र है कि नहीं”, शायर म्हणतो तेव्हा पटतं त्याचं म्हणणं. आयुष्याला नक्कीच पोहोचायचं आहे कुठेतरी त्याशिवाय का ते सतत पुढे प्रवास करतय. या धावत्या आयुष्याच्या वेगाशी जुळवून घेताना, कधीतरी थांबून विसाव्याचा श्वास घेताना काळाच्या या अखंड वाहत्या प्रवाहातून ओंजळभर आठवणी हातात घेण्याचा माझा प्रयत्न म्हणजे, ’कतरा कतरा जिंदगी’!!

#नवं_वर्ष_नवी_सुरुवात
#कतरा_कतरा_जिंदगी

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!

कागज की नन्ही कश्तियाँ –

महाराष्ट्र टाईम्स, 29.03.2018
सुख़न- लेख 13

भरदुपार. रणरणत्या उन्हाची साधारण एक दिडची वेळ. सिग्नलला ताटकळणाऱ्या गाड्यांच्या लांबलचक रांगा. त्या गाड्यांच्या खिडक्यांच्या काचा साहजिकच बंद आणि आत एसी सुरू. सगळ्यांना एकाच दिशेने नेणाऱ्या त्या थांब्यावर मोजक्या काही सेकंदांसाठी एकमेकांची साथ करत उभा निर्विकार कोरडा शेजार सगळा. चैत्राची चाहूल अगदी वेशीवर आली तरी तिने गावात पाऊल टाकलेले नव्हते त्यामुळे पर्णहीन वृक्षांची भोवताली दाटी. सचेतन अचेतनातला फरक मिटवणारी रूक्ष दुपार. एफ एम रेडियोवर कंठशोष करणाऱ्या आरजेची बडबड संपून कधी एकदा गाणं लागेल असा काहीसा विचार.

या सगळ्या निरस पार्श्वभूमीवर मला पुढे उभ्या असलेल्या दोन गाड्यांच्या मधल्या जागेतून अचानक तो दिसला. आठ दहा वर्षाचा तो, विकण्यासाठी हातात गजरे. आणि तो चक्क मस्तपैकी नाचत होता. कुठल्याश्या गाडीतून येणाऱ्या गाण्याच्या आवाजावर ताल धरत स्वत:च्या नादात तो रस्त्यावर मनसोक्त नाचत होता. न विकले जाणारे हातातले गजरे आणि डोक्यावर टळटळीत उन, तो मात्र निवांत होता. नकळत हसले मी त्याच्याकडे पाहून. गंमत वाटली त्याच्या त्या निरागस बेपर्वा वृत्तीची. ’अपनी मढ़ी में आप मैं डोलू, खेलूं सहज स्व इच्छा’, कबीर आठवला इथे. मंद वाऱ्याच्या झुळूकीसारखा मनमस्त स्वतंद्र वाटला तो मला, चैत्र येण्यापूर्वीच आनंदाने लगडलेलं लहानसं रोपटं.

उड़ने दो परिंदो को अभी शोख़ हवा में
फिर लौट के बचपन के ज़माने नहीं आते

असे शेर मनात दाटी करत असताना सिग्नल सुटला. खिडकीची काच खाली करून मी त्याला ’छान हं’ म्हटलं आणि तो चक्क छानसं लाजला. त्याची ती अनलंकृत साधी वृत्ती मनाला बराच वेळ तजेला देऊन गेली. वळीवाची एक आल्हाददायक सर मनावर बरसून गेली. हसरा सुखावणारा मनगंध. परवीन शाकिरच्या लिखाणातून नेमका फुलपाखरासारख्या कोमल वृत्तीचा एक शेर आठवला,

तितलियाँ पकड़ने में दूर तक निकल जाना
कितना अच्छा लगता है फूल जैसे बच्चों पर

आणि जाणवलं, ’मिरे दिल के किसी कोने में एक मासूम सा बच्चा, बडों की देख कर दुनिया बडा होने से डरता है’. आयुष्य नावाच्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत बाल्यावस्थेतली अनाघ्रात कोवळिक हरपत जाते. हसरं स्वच्छंदी बालपण वयाच्या विविध टप्प्यांवरही सांभाळून ठेवता यायला हवं. स्वत:च्या मस्तीत न बागडणारी, स्पर्धेच्या रेट्यात बाल्य हरवलेली, निकोपता हरपलेली लहान मुलं आताशा भोवताली मोठ्या संख्येनं दिसतात, कोवळीक नसलेलं प्रौढत्त्वाचं अदृष्य ओझं मुलांच्या मनांवर दिसतं हल्ली,

जुगनू को दिन के वक़्त परखने की ज़िद करें
बच्चे हमारे अहद के चालाक हो गए

’कागज की नन्ही कश्तियाँ’ या मुलांच्या हातून निसटून जाऊ नयेत हे सजगतेने पहायला हवं असं माझ्यातल्या आईने पुन्हा मनाशी ठरवलं. ’वो लम्हा जब मिरे बच्चे ने माँ पुकारा मुझे, मैं एक शाख़ से कितना घना दरख्त हुई’, विचारमंथन सुरू झालं की एकाच मुद्द्याच्या नानाविध पैलूंना असा स्पर्श होत गेला.

परवा नदीकाठी तो भेटला. पुन्हा असाच दहा बारा वर्षांचा. नदीकाठी होणारे चित्रप्रदर्शन पहायला जमलेलो आम्ही दोघं अनोळखी. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना चंदन टिळा लावणारा तो. हातात त्याचं सामान घेऊन समोर साकारत असलेल्या रंगांच्या अविष्कारात गुंग झाला होता अगदी. हरवून रमून जाणं दिवसेंदिवस कठीण होत असताना त्याचं ते भान हरपणं मला कौतुकाचं वाटलं, ’तुझ्याकडेही तर तुझे रंग आहेत, तू ही एक कलाकार की’ त्याचा फोटो काढताना म्हटलं आणि पुन्हा एक निरागस बुजरं हास्य त्याच्या चेहेऱ्यावर आणि त्याचं प्रतिबिंब माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलं. व्यवहाराच्या गर्दीतून असे निखळ निर्मळतेची साक्ष होणारे क्षण हाती लागतात तेव्हा वर्तमानाच्या वेशीवर उभं राहून पुढे भविष्याकडे पहाताना बरेच काही हसरे, आनंदी आणि उज्ज्वल दिसत जाते. मग वाटतं,

रास्ता रोक लिया मेरा किसी बच्चे ने
इस में कोई तो ’असर’ मेरी भलाई होगी !

एक चित्र अनेक रंग:


महाराष्ट्र टाईम्स, 15.03.2018
(सुख़न – 11)

औरत को समझता था जो मर्द का खिलौना
उस शख़्स को दामाद भी वैसा ही मिला है

हा शेर वाचला आणि कितीतरी वेळ त्याच्या अर्थाच्या अनेक छटांपाशी थबकले मी. सरळ अंगाने जाणारा अर्थ घेतला तर एक चक्र पूर्ण होताना दिसलं, स्त्रीचा आदर न करणारा तो कोणी एक अनामिक आणि तसाच त्याचा जावई. मुलीच्या वाटेला आलेला भोगवटा, तिची वेदना पहाता त्या अनामिकाला त्याच्या कृत्यांची, वर्तणुकीची जाणीव होणार होती बहुधा. मग दिसली या सगळ्याआड असलेली एक आई. जिने स्वत: आयुष्यात खूप सहन केलं. त्या आईने लेकीच्या जन्मापासून सतत हेच मागणं मागितलं असावं की लेकीचा संसार सुखाचा असावा. एक समंजस जोडीदार तिला मिळावा. या पार्श्वभुमीवर ह्या शेरच्या अर्थाची दाहकता त्या आईच्या नजरेत दिसली तेव्हा मनात चर्र झालं. चुक करणाऱ्या पुरूषाला नियती धडा शिकवताना होरपळलेल्या त्या दोघी कितीतरी वेळ मनात ठाण मांडून बसल्या.

नात्यांच्या विविध रूपांचे साहित्यरंग मनाच्या कॅन्वासवर उमटू लागले. बापलेकीच्या नात्याचा वेध घेताना जाणवलं लेक सासरी निघते, निरोपाचा क्षण येऊन ठेपतो तेव्हा तिला साश्रू नयनांनी निरोप देणाऱ्या वत्सल पित्याबद्दल साहित्य भरभरून बोलतं. ’दिल्या घरी तू सुखी रहा’ म्हणणाऱ्या पित्याच्या दाटून येणाऱ्या कंठाची नोंद काव्यातून, कथांतून अनेकदा प्रत्ययास येते. द भा धामणस्करांची एक कविता यावर फार अलवार व्यक्त होते, केळीचे पान या कवितेत ते म्हणतात:

…तर हिरव्या पाना
अस्तित्वाच्या लांबलचक देठाभोवती मातीनं
सुरक्षित गुंडाळून ठेवलेलं तुझं
शैशव उलगडत जाताना मी
किती हळुवार, किती हळवा झालो होतो हे
तुला नीट सांगताही येणार नाही आता मला…
सुरुवातीच्या पहाटत्या हिरव्यात
अधिकाधिक हिरवेपण कसे भरत गेले याचा
क्षणाक्षणांचा हिशेब माझ्या डोळ्यांत…
आता ऐन नव्हाळीत एक सौंदर्यसंपन्न हिरवा
तुझ्यात काठोकाठ भरून आणि मी
बराचसा कृतार्थ तुझा
आत्यंतिक उत्कटतेचा दिवसही
पाहतो आहे म्हणून्; तसा खूपसा भयभीतही –
तथाकथित जगरहाटीनुसार तुझ्या विनाशाला आता
कधीही सुरुवात होईल म्हणून…

मला दिसते आहे, प्राणपणाने
जपावे असे काही तुझ्यात – तू
एक देखण्या पूर्णत्वाचं प्रतीक तुझ्या अखंडतेत;
या प्रदेशातून वाहणारे चंचल वारे मात्र
माझ्याशी सहमत नाहीत.
भय वाटते ते त्यांचेच…

लेकीला निरोप देताना धास्तावलेला प्रेमळ पिता हे सहसा दिसणारे दृष्य. त्या पित्याशेजारी उभ्या असलेल्या आईबद्दल बोलावे असे फार कोणाला का वाटले नसावे असा विचार मग मनात येतो. एरवी वात्सल्यसिंधू आई साहित्यात ठायीठायी दिसते. या एका प्रसंगी मात्र ती मुक निरोप देते. इथे आठवतो तो लेकीच्या जन्माचा क्षण. फार असोशीने वाटतं आईला की लेकीने पोटी यावं. मलाही वाटायचं आणि ती आलीही आणि अगदी त्याच क्षणी लख्खकन एक जाणीव मनाच्या कान्याकोपऱ्यात चमकून गेली की माझ्या लेकरालाही याच दिव्यातून पार पडायचे आहे. लेकाचं आईपण पेलणारी मी लेकीच्या आईपणाने
अचानक जागी झाले. तो क्षण अंतर्बाह्य बदलाचा असतो. लेकीची आई जपते लेकीला जागोजागी. सजग सावध उभी असते तिच्या पाठीशी.

सासरी गेलेल्या लेकीला उमगतं तिचं स्त्री असणं आणि आईची नजर वाचते तिच्या डोळ्याच्या तळ्यातले सगळे स्पष्ट आणि धूसरही तरंग. ती ठेवते लेकीच्या पाठीवर पिढ्यानुपिढ्यांच्या सर्जनाचा विश्वासाचा हात. वडिलांच्या खंबीर साथीची शिदोरी घेत सासरी गेलेली लेक माहेरी मात्र परतते ती आईच्या मायेच्या उबदार कुशीत विसावण्यासाठी. या विसावलेल्या मायलेकी कधी कुजबुजतात तर कधी पुन्हा भरपुर गप्पा मारू लागतात आणि इथे साहित्याचा पान्हा पुन्हा फुटतो. बहिणाबाई आठवते आणि ती स्पष्टपणे सांगते, ’लेकीच्या माहेरासाठी माय सासरी नांदते’.

शेर आता पुन्हा सामोरा येतो, वाटतं या आईने नक्की घडवलं असेल लेकीला सामर्थ्याने. नसेल शरण जाणार ही लेक परिस्थितीला, परंपरेला. असेलही तो दामाद तिच्या वडिलांसारखा, ही लेक मात्र स्वत:च्या वाटेवरचे काटे वेचत आईच्याही हाती सुगंधी फुलांची ओंजळ देईल. पुढचा शेर मग समोर येतो:

अभी रौशन हुआ जाता है रस्ता
वो देखो एक औरत आ रही है

औरत: वाट उजळून टाकणारी दिवली . एक चित्र अनेक रंग, त्या छटांची नोंद आजच्या सुख़नमधे !

है तो है :


महाराष्ट्र टाईम्स, 08.03.2018
(सुख़न – 10)

“वो नहीं मेरा अगर उस से मुहब्बत है तो है
ये अगर रस्मों रिवाजों से बगावत है तो है”

शब्दांची, विचारांची काय वेगळीच मांडणी आहे ही. ’है तो है’ असं कठीण रदीफ घेत गजल लिहीली जाते आणि ती इतकी अत्युत्तम असते की दीप्ति मिश्र नावाच्या शायराची ती ओळख बनते. स्वत: दीप्तिंच्या गोड आवाजात, गजल पेश करण्याच्या अनोख्या अंदाजात ही गजल ऐका किंवा गुलाम अलींच्या धीरगंभीर आवाजात, गुलाम अली आणि कविता कृष्णमूर्तींनी गायलेली हीच गजल ऐका तिची मोहिनी पडल्याशिवाय रहात नाही. ’सच को मैंने सच कहा, जब कह दिया तो कह दिया… अब जमाने की नजर में ये हिमाकत है तो है’, प्रवाहाच्या विरोधात ठाम जरा बंडखोर अर्थांचे अनवट वळण घेत गजल पुढे निघते आणि ’कब कहाँ मैंने कि वो मिल जाए मुझको मै उसे… गैर ना हो जाए वो बस इतनी हसरत है तो है’ असं मागणं मागत गजल विराम तर घेते पण रसिकांच्या मनात बराच काळ रेंगाळते.

दीप्ति मिश्रंच्या लिखाणात प्रेमभावनांच्या अभिव्यक्तीचे अनेक पैलू सहज सामोरे येतात. त्यांच्या रचनांमधली स्त्री ही प्रामुख्याने हळवी, उदास, कातर आहे मात्र त्याचवेळेस ती अत्यंत सजगतेने स्वत्त्वाबद्दल, स्वाभिमानाबद्दल बोलताना दिसते. ’शब्द नही अहसास लिखा हैं, जो था मेरे पास लिखा है… भला बुरा अब दुनिया जाने, मैंने तो बिन्दास लिखा है’ असा एखादा सहज सुर शायरीत येतो तेव्हा ही भाषा गमतीची वाटते. ही भाषा उर्दू नाही आणि हिंदीच्याही कोण्या एका धाटणीच्या बंधनात अडकणारी नाही. प्रवाही, तरल भावनांचा अविष्कार त्यांच्या एकुणच लेखनाचा बाज आहे. ’है तो है’, ’बर्फ में पलती हुई आग’ अश्या गजलसंग्रहातून हे सतत अधोरेखित होत जाते. ’चोटों के नाम’ अशी आपल्या गजलसंग्रहाची अर्पणपत्रिका लिहिणाऱ्या दीप्ति म्हणतात, ’जब से कलम हाथ आई है, निरन्तर कुछ खोज रही हूँ। क्या, नही पता। मुझे नही पता मुझे क्या चाहिए। किंतू क्या नही चाहिए यह बहुत अच्छी तरह जान गई हूँ।’

प्रेमात खोलवर दुखावली असावी एक स्त्री, एकटेपणाने घेरलेली, दीप्तिंच्या लेखनात सतत ती स्त्री डोकावते. ती म्हणते, ’खुद अपने गुनाहों को कबुलेगा कहाँ वो,उस शख्स के हिस्से की भी ला मुझको सजा दे’. स्त्रीमनाच्या आंदोलनांना पेलणं मुळात कठीण काम, त्यात आकंठ प्रेम करू शकणाऱ्या बुद्धिमान स्त्रीचे मन हे एकाचवेळी अलवार आणि कणखर असते. ती स्त्री मग अमृता प्रीतम असते आणि तोच वारसा दीप्तिंकडेही आल्याचे स्पष्ट जाणवते.

दिल से अपनाया न उसने ग़ैर भी समझा नहीं
ये भी इक रिश्ता है जिसमें कोई भी रिश्ता नहीं

स्त्री पुरूष नात्यांचे नानाविध कंगोरे अलगद उलगडत त्यावर ही शायरा पुन्हा पुन्हा बोलते तेव्हा क्षणभर जाणवते ती काव्यपटलाच्या परिघाची मर्यादा. अर्थात हे वर्तुळ लहान असले तरी इथे नात्यांच्या परिघावरच्या प्रत्येक बिंदूला स्पर्श निश्चित होतो. याबद्दल बोलताना मग एका क्षणी पुन्हा जाणीव होते की ही मर्यादा हेच या स्त्रीचं ठळक वैशिष्ट्य आहे. स्त्री पुरुष नात्यातल्या एका गाठीपाशी थबकलेली ही स्त्री ती गाठ निरंतर उलगडू पहातेय आणि त्यातल्या प्रत्येक धाग्याला अलगद सावरतेय.

दुखती रग पर उंगली रख कर पूछ रहे हो कैसी हो
तुमसे ये उम्मीद नहीं थी दुनिया चाहे जैसी हो

दीप्ति फार सहज मांडतात हे सारं. एखादा शेर मग असा येतो,

हैरां-सी हमको ढूँढती फिरती है जिंदगी
हम जिंदगी के बीच से होकर निकल गए

तेव्हा आकाशात चमकून जाणाऱ्या वीजेसारखा तो भासतो. ’फकत इन बददुवाओं से मेरा बुरा कहाँ होगा, मुझे बर्बाद करने का जरा बीडा उठाओ तो’ किंवा ’बहुत फ़र्क़ है फिर भी है एक जैसी, हमारी कहानी तुम्हारी कहानी’ म्हणणाऱ्या दीप्ति जेव्हा, ’दो मुझे ताकत कि अब मैं सत्य परिभाषित करूँ, या कलम तोडो मेरी और सर्जनाएँ छीन लो’ असं म्हणतात तेव्हा ते मागणं वैयक्तिक नसतं, ते वैश्विकतेचा पैस गाठत जातं.

अभिनयाच्या क्षेत्रातही आपला ठसा उमटवणारी अशी एखादी ताकदीची शायरा शायरीच्या मुशायऱ्यांमधे जेव्हा उभी रहाते तेव्हा कुठेतरी मन सुखावतं. ’अभी अभी तो जली हूँ अभी न छेड मुझे, अभी तो राख मे होगा कोई शरारा भी’ असा इशारा देणाऱ्या या शायराच्या स्पर्शाने चमचमणाऱ्या तेजाच्या शब्दांचे शरारे आजच्या सुख़नमधे.