पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!

Advertisements

आवर्तन:

एका संग्रहालयात एक हस्तिदंती शिल्प पाहिले. बारीक कोरीव काम केलेले, अत्यंत नाजूक नजाकतीने साकारलेले राधाकृष्णाचे शिल्प. राधेच्या पायी रूतलेला काटा अलवार वेचणारा कृष्ण. हे शिल्प खिळवून ठेवणारे. संपूर्ण दालनच राधा आणि कृष्णमय, तेव्हा त्याच विचारात तिथून बाहेर पडले.

राधा-कृष्ण, अवीट प्रेमाचं, माधुर्याचं, हळूवार असं, काळाच्या कसोटीवर चिरंजीव ठरलेलं नातं. लिहिणाऱ्या प्रत्येक मनाला केव्हातरी साद घालणारं नातं.

हे शिल्प मनात आहे आता. कान्हा भेटीच्या ओढीने निघालेली राधा, यमुनेचा तो तीर, कदंबाच्या तरूतळी ठरलेली ही भेट. वाटेवर तिच्या पायी रुतलेला काटा आणि त्याची पर्वा न करता पुढे चालणारी ती. ती राधिका…गोपिका! माझ्या मनतळी आता विचारांची आवर्तनं उमटताहेत. हा काटा केवळ सांकेतिक म्हणून पहाते तेव्हा तो समाजबंधनांचा, कान्ह्याभोवतीच्या वलयाचा, राधेच्या आणि त्याच्या मैत्रीचा, अनयाच्या आणि तिच्या नात्यातल्या विचारांचा जाणवतो मला. सारे बंध झुगारून निघालेली ती आणि बासरीच्या मनमोहक स्वरांनी आसपास भारून टाकणारा तिचा कान्हा. त्याला तो बोचरा काटा हळूवारपणे काढून टाकताना पहाते तेव्हा राधेच्या चेहेऱ्यावरचे विसावलेले भाव टिपून घेण्यातल्या शिल्पकाराच्या कलेला मनातून एक दाद उमटून जाते.

माझ्याही नकळत मनात एक कविता उमटत जाते:

वाट काटे अंथरते
राधा पुढेच चालते,
देह आकाश होतो
मन वारा होत जाते…

पायी रूतलेले काटे
वाट तरी ना थांबते,
कदंबाच्या सावलीशी
मन झाड होत जाते…

डोळे वाटेकडे तिचे
वाट कान्ह्याची पहाते,
त्याचे उशिराने येणे
मन किती गं दुखते…

आला बघ आला तो
आता लाघवी मार्दव,
त्याचे बोलणे मोहाचे
मन मोहरून येते…

साऱ्या विश्वाचा पैस
त्याचं श्यामल हास्य…
नभ पांघरून येता
मन बावरून जाते…

आला कान्हा राधेपास
काटे हळूच वेचेल…
अलवार फुंकरीशी,
मन मोरपिशी होते…!!

नभश्यामल कान्ह्याच्या हळूवार फुंकरीने राधेची सावरलेली वेदना आणि त्याच्या शब्दांच्या पिसाऱ्यात हरपून मोरपिसाच्या रंगांत न्हायलेलं तिचं मन दिसतं तेव्हा तिच्या कोवळ्या सुखाच्या जाणीवेला काजळाचं तीट लावावं असं मला वाटून जातं.

कविता लिहून कागदावर पूर्ण होते पण मन तिथून पुढे निघत नाही. विचार आता पुन्हा राधेपाशी येताहेत. आता दिसतो, गोकुळ सोडून निघालेला तिचा कान्हा. त्या कदंबाच्या झाडापाशी उभी राधा पुन्हा दिसते. एकटी! ती आता बोलत नाही, अवखळ, अल्लड तिचं रूप जणू गोठून जातं. काळाच्या पटलावरचा तो चिरंजीव ’विरहक्षण’ जेव्हा तो इतिहास घडवायला पुढे निघून गेला आणि ती सहज भूतकाळ झाली. तो क्षणच आता रूतून बसला असावा राधेच्या मनात. ती खिळून गेली असावी त्या क्षणापाशी. त्याची बेडी तिच्या पुढल्या प्रत्येक पावलाभोवती पडली असावी. आयुष्याच्याच पायात रूतलेला हा काटा काळाचे हात तरी वेचू शकतील का ह्या विचारात माझ्या मनाचं जडशीळ पाऊल तिथून उचलत मी पुढे सरकते. मग केव्हातरी मनाला वास्तवाचं भान गाठतं. नजरेसमोरचे काळे अभ्र बाजूला होतात तेव्हा व्यवहारी जग पुन्हा स्वच्छ दिसू लागतं. आणि मनात आता एक वेगळाच सूर कवितेतून उमटू लागतो:

तो
पायातले काटे वेचणारा…
राधे,
ज्याची वाट पाहिलीस तो…

निळ्या मायेचा
दाट कदंबी छायेचा
आकाश होणारा
गुढ गहिऱ्या कायेचा…

तो
सावरेल
तो
सांभाळेल…
शब्दांची
रेशीमलड
अलवार
उलगडेल…

त्या लडीचं बंधन
पायीचं पैंजण….
शब्दांच्या किल्ल्याला
अर्थांचं कुंपण….
अस्तित्वाचं मोल
मागणारं वेसण….

त्या
शब्दांचा
अर्थांचा
काटा मनात रूतेल,
तेव्हा
भुलू नको
लटक्या कारणांना
फसव्या शिष्टाईला…

आपण राधा आहोत
हे राधे
कधीही विसरू नकोस
तो अगदी
कृष्ण असला तरीही!!!

राधेसाठी ह्या दोन्ही कविता मनात आल्या एकाच दिवशी. पाहिलेली एक कलाकृती आणि त्यावरचे परस्पर समांतर विचारांचे तरंग. लिहिताना मला माझ्यातल्या ’मी’ची, स्त्रीत्त्वाची हाक येत असावी. विशीतला नवथर हळवेपणा ओलांडत चाळीशी गाठणारा विचारांचा एक टप्पा, एक आवर्तन. हळव्या राधेच्या तरल मनाचा काठिण्याकडे होणारा अटळ प्रवास. हा प्रवास पुढे सुरू असणार हे मनाशी येतं तेव्हा मात्र राधेविषयीच्या आणि कृष्णाच्या अपरिहार्यते बद्दलच्या समजूतीलाही कदाचित नवेच काही पैलू पडतील अश्या विचारात मग मी ते शिल्प मनात जपून ठेवत पुढे निघते!!

शोर यूँही न परिंदों ने:


✍🏻तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 07
दैनिक पुण्यनगरी, 11.05.2019

शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा
कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा

कैफ़ी आज़मींच्या एका गजलेतला शेर हा. अर्थाच्या अंगाने पहाता तसा सहजसोपा. जंगलापासून दुरावलेल्या शहराकडून कोणीतरी येण्याची चाहूल लागतेय आणि त्या चाहूलीने घाबरून किंवा त्या येण्याची नापसंती व्यक्त करताना पक्ष्यांनी गजबजाट केला आहे हा वरकरणी शब्दश: अर्थ. हा शोर आनंदाने की भितीने हा विचारही क्षणभर चमकून जातो. गजलेला स्वत:चा असा एक सूर असला तरी अनेकदा शेर एकच काही अर्थ सांगेल असं मात्र उर्दू शायरीत किंवा एकूणच काव्याच्या प्रांतात होतं कुठे? अर्थाच्या अनेक छटांचं इंद्रधनू काही शब्दांमध्ये सामावलेलं असणं हेच इथे बलस्थान. आपल्या मनोवृत्तीनुसार, अनुभव सामर्थ्यानुसार वेगळ्याच अर्थाचं अवकाश आपल्यासमोर सादर करणे हे ह्या कलाप्रकाराचं विशेष.

“शोर यूँही न परिंदों ने मचाया होगा”, हे आता मी पुन्हा वाचतेय. पक्ष्यांचा कलकलाट, त्यांच्या पंखांची अस्वस्थ फडफड, त्यांच्या जीवाची तगमग मला आता अधिकच स्पष्ट दिसू लागते. निळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर, हिरव्या वृक्षांच्या गर्दीतून ही पाखरं उडताहेत, आपलं म्हणणं एकमेकांना उच्चरवात सांगताहेत. त्यांच्या त्या सांगण्यातून एक कोलाहल निर्माण होत आहे. “कोई जंगल की तरफ शहर से आया होगा”, इथल्या ’शहर’ शब्दाकडे आता वारंवार लक्ष जातं आहे. हे गाव नाही, हे शहर आहे. गजबजाटाचं, यंत्रांचं, इमारतींचं, यंत्रवत माणसांच्या गर्दीचं. हे शहर जिथे आज आहे तिथे एके काळी जंगल होतं आणि त्या जंगलात पाखरांची वस्ती होती. माणसांच्या जंगलातून दूर लोटल्या गेलेल्या ह्या पाखरांना जेव्हा पुन्हा कोणी त्यांच्या दिशेने येताना जाणवतंय तेव्हा निश्चित भविष्याच्या गर्भातल्या शक्यतांनी त्यांचे चिमुकले मन कातर झाले असावे.

एक एक शेर मनाचा ताबाच घेतो. गावातल्या कुठल्याश्या भागातली घनदाट झाडं, संध्याकाळचा संधिकाल, हुरहूरता आसपास. पक्ष्यांचा अखंड आवाज. घराकडे परतणाऱ्या पावलांची आणि त्या वातावरणात बुडून गेलेल्या मनाची एक लय. काहीतरी उगाच आठवतं, काहीतरी हवंनकोसं नेमकं सापडतं. मला त्या पाखरांच्या जागी आता माझे विचार दिसताहेत. पंख असलेले, आकाशभर विखुरलेले. अस्ताव्यस्त धावताहेत हे विचार म्हणजे नक्कीच काहीतरी खडा पडलेला आहे मनतळ्यात. वलयांच्या लाटांवर लाटा धडक देताहेत. काहीतरी अप्रिय, दुखरं घडून गेल्यानंतरची मनोवस्था. विचारांचे थवेच्या थवे असे मनाच्या आकाशात. घाबरे विचार, एकमेकांशी जोडलेले किंवा एकमेकांपेक्षा अगदी वेगळे. मनाचं रान ह्या काहूराने थकून जातंय. ते ह्या विचारांना एका जागी निमूट थांबवण्याचा निष्फळ आटोकाट प्रयत्न करतंय. विचारांच्या मागे आता प्रश्नांची आवर्तनं दिसू लागताहेत. पक्ष्यांमागचं आकाश आता झाकोळून जातंय. ह्या अस्वस्थतेचं कारण कधी मी स्वत:, कधी माझ्या भोवतालचं कोणी तर कधी परिस्थिती. पावलं पुढेपुढे चालताहेत, भोवताली काळोख दाटून येण्यातच आहे तितक्यात मला सगळ्या पलीकडे खरं कारण दिसतं ते म्हणजे त्या त्या वेळी परिस्थितीचं आपण केलेलं आकलन. मनाचा तळ ढवळतो ते परिस्थिती हाताळण्याच्या क्षमतेनुसार. विचार पक्ष्यांचा हा थवा ह्या विचाराशी येताना जरा थबकतो. जुन्याच विचारात नव्याने पडतो. कोलाहलाला जरा विश्रांती मिळते.

मनाच्या रानात आलेली ती आगंतुक ’शहरी’ विवंचना आता मन पडताळून पहातं. तिचं गांभीर्य, तिची क्षमता चाचपडून पहातं. विचारांचे पक्षी आता शिस्तीने हळूहळू मनाच्या फांदीफांदीवर उतरू लागतात. कलरव पूर्ण ओसरत नाही पण त्याचा बहर ओसरतो हे खरं. मनात पुढला खडा पडेल तेव्हा तरी हे विचारपक्षी शहाण्यासारखे वागतीलही असा एक नवाच विचार मनात डोकावून जातो.

अपने जंगल से जो घबरा के उडे थे प्यासे
हर सराब उन को समुंदर नजर आया होगा

गजलेतला आणखी एक शेर. तहानेला शरणवत होत जे जंगलातून शहराकडे गेले होते त्यांच्या नजरेला मृगजळही समुद्र वाटले असावे असं शेर सांगतो आणि मला पक्ष्यांच्या त्या आर्त कलकलाटाचे एक नवेच रूप दिसते. शहराकडे जाऊनही ’तिश्नगी’ तशीच आहे, ते आता परतताना दिसताहेत. त्यांच्या ह्या अयशस्वी प्रयत्नाचं दु:ख तर हे पक्षी एकमेकांना सांगत नसावेत. की परतणाऱ्याला घरट्यात सामावून घेण्याची ही लगबग. कोण जाणे नक्की काय ते!

जावेद अख्तर, “शाम होने को है”, ही नज्म सांगताहेत आता:

कुछ परिंदे
क़तारें बनाए
उन्हीं जंगलों को चले
जिन के पेड़ों की शाख़ों पे हैं घोंसले
ये परिंदे
वहीं लौट कर जाएँगे
और सो जाएँगे
हम ही हैरान हैं
इस मकानों के जंगल में
अपना कहीं भी ठिकाना नहीं
शाम होने को है
हम कहाँ जाएँगे

’हम कहाँ जाएँगे’, पाशी येताना विचारांच्या गर्दीला वेगळीच वाट मिळते. घरी परतलेल्या पाखरांसारखे ते ही मनाच्या घरट्यात शांतपणे परतून येतात. पावलं लगबगीने घराच्या दिशेला पडू लागतात!!

#Remembering_Kaifi_Azami

जोडशिंपली:


दैनिक पुण्यनगरी, 16.03.2019
(कतरा कतरा जिंदगी)

“मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ”… पडद्यावर दिसणारी हिरव्या वाटेतून मार्ग काढणारी ट्रेन आणि अत्यंत भावगर्भ असे शब्द आपल्यापर्यंत वाहून आणणारा शुभा मुद्गलचा संयमित असा गहिरा दैवी स्वर. मथुरेचा नगरपती पुन्हा गोकुळाकडे निघालेला आहे. राजदंड त्यागलाय, डोक्यावरचा ताज उतरवून ठेवत रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरी सारथ्याला बोलावून हा निघालाय. गोकुळ सोडून निघताना राधेकडे बासरी देत तिने माथ्यावर ठेवलेलं मोरपीस घेऊन पुढल्या वाटेला निघालेला हा कान्हा आज पुन्हा मागे वळून पहातोय… राधेच्या आठवणीने मन भरून आलेला तो. त्याची पावलं निघालीत ती गोकुळाच्या वाटेवर. ऋतुपर्णो घोषच्या “रेनकोट” चित्रपटाची सुरूवात ही. अर्थाने काठोकाठ भरलेले स्वत: ऋतुपर्णोच्या लेखणीतून उतरलेले संवेदनशीलतेने भारलेले प्रवाही शब्द.

रेनकोट हा ऋतुपर्णो घोषचा अप्रतिम चित्रपट. मुळात ऋतुपर्णो म्हणजे तरल संवेदनशीलता. विषयाची मांडणी करताना केलेली अत्यंत बारकाईची कलाकुसर. अतिशय सहज साकारणारं भावभावनांचं अत्यंत मनोज्ञ चित्र. एखाद्या भावनेचं धूसर अस्तित्त्व जाणवावं पण तिच्यापर्यंत पोहोचण्याची वाट हाती लागू नये असं ह्या दिग्दर्शकाचं होत नाही. मानवी मनाच्या प्रांतात अनवट वाटांवरही लीलया पोहोचण्याचं सामर्थ्य ह्या जादूगाराकडे होतं. द लास्ट लियर, चोखेर बाली, मेमरीज इन मार्च असे त्याचे चित्रपट पाहून संपतात तेव्हा आपल्यात काहीतरी अलवार बदलून जातं. संवेदनशीलतेच्या रोपाला कोवळी नवी पालवी फूटलेली असते. ह्याची भेट होण्याआधीचे आपण आणि नंतरचे आपण ह्यात सूक्ष्म काहीसं बदलून टाकण्याची क्षमता असलेला, चित्रपट जगणारा ऋतुपर्णो. आपल्या मनात हे विचार येत असताना गाणं एव्हाना पुढे सरकलेलं असतं, राधेच्या विरहवेदनेने व्याकुळ मथुरेचा तो नगरपती गोकुळात आहे आता.

यमुनेचा तट एकाकी आहे. पूर्वीसारखी गोपिकांची लगबग तिथे नाही. मंद मृदुल पवन वाहतो आहे. क्षण क्षण आठवणींनी व्यापून उरताना, हृदयात आठव दाटून येताना कान्हा आज एकटा आहे. राधा अनयाच्या घरी आहे. ऋतुपर्णोची लेखणी लिहिते,

तुम्हरी प्रिया अब पुरी घरवाली
तुम्हरी राधा अब पुरी घरवाली

विरहाचे अश्रू पुसून टाकत ती तिच्या संसारात रमलीये आणि अश्यावेळी तू परत आलास कान्हा, “का त्या जीवाला पुन्हा दु:ख देणार आहेस? मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ?” ह्या प्रश्नापाशी येत गीत पडद्यावर संपत जातं. माझ्या मनात मात्र सांधेबदल होत हळूहळू प्लॅटफॉर्मवर येत थांबणारी इजाजत मधली ट्रेन डोकावून जाते. अनेकवर्षांनी भेटणारे महेन आणि सुधा इथे माझ्यासोबत येतात. गुलजारांची हळवी प्रगल्भ कथा पुन्हा मनात डोकावत तिचं अस्तित्त्व दर्शवत असताना मनाचा ताबा पुन्हा ऋतुपर्ण घेत जातो. स्त्रीयांच्या मनाचे, सौंदर्याचे, अस्मितेचे, भावनांचे, घुसमटीचे, त्यांच्या समाजातल्या स्थानाविषयीचे अत्यंत संयत केलेले चित्रण हे ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांचे ठळक विशेष. त्यातलाच एक “रेनकोट”. काळाचा मधला तुकडा ओलांडून पुन्हा भेटणारे दोघं, अजय देवगण आणि ऐश्वर्या, मन्नू आणि नीरु. कोलकता हे केवळ एक स्थळ न उरता ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांमधलं महत्त्वाचं पात्र, ते तसं इथेही जाणवत जातं सतत. बाहेर पडणारा पाऊस आणि आठवणींनी चिंब मनं. रेनकोट पडद्यावर संपला तरी ओलावलेल्या मनात खोलवर रूजून बहरतो.

पुन्हा राधेकडे जाणारा कृष्ण. संसारात रमलेली राधा. राधा-कृष्ण आणि अनय, ह्यांचा विचार मनात हलकेच उतरतो तेव्हा आठवते अरूणाताईंची राधा. कृष्णाचा किनारा शोधत आयुष्याच्या अखेरच्या प्रहरी सरत्या सांजेला द्वारकेत त्याला भेटायला आलेली राधा. काही प्रश्न तिच्या लाडक्या श्रीरंगाला विचारायला, त्याचा निरोप घ्यायला आलेली काहीशी थकली भागली राधा. द्वारकेचा समुद्र, खारा मिरमिरता वारा, पौर्णिमेचा चंद्र साक्ष होतोय राधेच्या संवादाचा. कितीतरी उमजून येतय राधेला आणि कृष्णालाही. राधेला एक स्त्री म्हणून कृष्णाची सखी असलेल्या द्रौपदीची अगदी आतून असलेली ओळख साक्षात कृष्णाला नवी. “अनयाचं प्रेम वास्तव आणि कृष्णाचं दाट निळं प्रेम हे ही वास्तवच. आपलं अस्तित्त्व हेच ह्या प्रेमाचं मिरवणं” ह्या जाणीवेपर्यंत आलेली राधा. कृष्णेच्या मदतीला वेळीच का नाही रे धावलास असं अधिकारवाणीने विचारणारी राधा… राधेची किती रूपं. प्रेमाचं प्रतीक राधा!!

उत्तररात्रही कललीये आता. क्षितीज आता नवे रंग पांघरणार. कृष्ण परत निघालाय आणि राधेने समुद्राच्या वाळूतून टिपून एक भेट दिलीये त्याच्या हातात. गुलाबी छटेची जोडशिंपली. मोरपीस देणाऱ्या राधेने आयुष्याचं मर्म पुन्हा कान्ह्याला दिले आहे. तो परत फिरलाय द्वारकेकडे. राधा तिथेच त्या समुद्राच्या काठी… रेनकोटमधल्या मन्नूला आता त्याच्या नीरूने त्याला दिलेला तिच्याकडे असलेला एकमेव सोन्याचा दागिना सापडतोय. राधेनी इथेही भेट दिलीये कृष्णाला. साऱ्या आयुष्याचं दान सहज देऊन टाकणारी “राधा” आणि तिला लाभलेलं विरहाचं दान. काही कोड्यांची उकल होत नाही, काही वेदना चिरंतनाचं वलय घेऊन येतात.

भरून आलेल्या मनाला एखादा हलकासा धक्का लागतो तेव्हा त्या कलाकृतींच्या वाटेने झरझर वाहतात. ऋतुपर्णो, गुलजार आणि अरुणाताई एकत्रच आठवतात. शाश्वताचा अर्थ असा उलगडत असताना मनाच्या पटलावर इजाजतमधला शशी कपुर नावाचा अनय त्याचं ते सारं उमजून येणारं नितळ निर्मळ चिरविलक्षण हलकसं विश्वासपूर्ण हसू चेहेऱ्यावर ठेवत पुढे निघतोय….मला पुन्हा दिसत जाते प्रेमाच्या, विरहाच्या, हुरहुरीच्या अर्थांच्या किती कोनातून लकाकणारे मोती स्वत:त दडवून ठेवलेली ती अनमोल जोडशिंपली. काळाची एक जोडशिंपली.. त्या जोडशिंपलीच्या स्पर्शाचं मोरपिशी फुलपाखरू माझ्या हातावर येऊन विसावतं ते कायमस्वरूपी!!

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!