पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

Advertisements

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!