प्रवास:

✍🏻 तन्वी अमित

मोराची चिंचोली, सहज म्हणून निवडलेलं एक ठिकाण. रोजच्या धावपळीतून प्रयत्नपूर्वक निसटलेला एक दिवस आणि मुलांनाही जरा विरंगुळा असा साधासा विचार. तिथे पोहोचलो आणि शांत वातावरणात सहज रुळलो. मुळात आपली जी प्रवृत्ती असते तिला साजेसा सभोवताल असला की मन मनाकडे परततं आणि घरी आल्याची एक आश्वासक भावना मनावर अलवार पदर धरते. मन निवतं, विसावतं.

गर्दी फार नसली तरी अगदीच नव्हती असं नाही… आणि होती तिला आपण मोरांच्या नैसर्गिक आवासात आहोत तेव्हा आपण शांततेने त्यांना त्यांचं असू द्यावं ह्या विचाराशी फारकत घेऊन वावरत होती. साहजिकच, केकारव ऐकताना मोर अवतीभवती मोठ्या संख्येने आहेत हे जाणवत असलं तरी ते आमच्या असण्याला सरावले नाहीत आणि चटकन समोर आले नाहीत. सुदैवाने काही वेळातच ही मंडळी, “मोर नाहीत” म्हणून निघून गेली आणि नसलेल्या मोरांनी दर्शन द्यायला सुरूवात केली. आम्ही जिथे होतो त्याच्या जवळच स्वत:चा मळा असणारी एक ताई तिथे होती. आता स्वछंद बागडणारे मोर, ती ताई, तिचा मुलगा आणि मी असेच तिथे होतो. “गर्दी गेलीये ना, आता येतील बघा ते”, ती माझ्याकडे बघून समजूतीने सांगती झाली.

सगळे गेले तरी मी तिथेच होते. ज्या शांततेच्या शोधात मन ठायी ठायी धाव घेत असतं ती अशी स्वत:हून मनात येती होत होती. माझ्या ह्या नव्या मैत्रीणीने एकतर्फी पक्की मैत्री एव्हाना करून टाकली होती. ती पुन्हा बोलती झाली, “आमच्या मळ्यात तर हे असे भरपूर असतात बघा… काही म्हणून पिकू देत नाहीत. पण नसले तर करमतही नाही. आपण आपलं काम करावं, त्यांनी त्यांचं. तू आली ना रहायला तर त्यांनाही तू सवयीची होशील. नाच म्हटलं की नाचून दाखवतात मग ते…” तिच्या चेहेऱ्यावर ती माहिती देताना विलक्षण आनंद नाचत होता. साधंच सगळं पण छानसं… तिथे तिच्या बोलण्याने माझ्या आणि मोरांच्या नुकत्या रूजू लागलेल्या नात्याची लय न मोडणारं काहीसं. ती मग पुन्हा हसली… काही उमजून म्हणाली, “तुला शांत बसायचं आहे ना… बैस… त्यांना चालतंय तू इथे असलेलं…”… जाताना स्वत:कडची मोराची पिसं मला भेट म्हणून देऊन, पुन्हा येशील तेव्हा माझ्याकडे नक्की ये सांगून ती गेली.

समोर स्वत:च्या तालात, डौलात चालणारे मोर, लांडोर… आसपास नि:शब्द शांतता. पक्ष्यांचा, पानांचा, निसर्गाच्या अस्तित्त्वाचा तोच तितका आवाज. माझ्या मनात आता एक एक विचार पावलांचा आवाज न करता हळूच उतरता होऊ लागला…” कोई टोह टोह ना लागे, किस तरह गिरहा ये सुलझे”, जाताना गाडीत लागलेल्या गाण्याच्या ओळी आठवू लागल्या. विचाराचा एक नेमका धागा हाती लागला की सहज सुटते ही विचारांची गाठ ह्याचा पुन:प्रत्यय येत होता… श्वासांची लय जाणवणं, श्वासाचा नाद ऐकू येणं साधलं की मनमोराची पावलं नकळत लयबद्ध होतात हे मला माहीत नाही असं नाहीच की… पण ह्या विचारापाशी मन पुन्हा जाऊ शकतंय हे ह्या क्षणाचं देणं… मी मोरांना पुन्हा पहातेय आता. त्यांच्यापैकी एखादा मान उंचावून माझी दखल घेतल्या न घेतल्यासारखं करतोय… छान चाललंय आमचं.

माझ्या मनात आता रेग्यांची सावित्री डोकावून जातेय. लच्छीचा मोर अट घालतोय, ती नाचली तरच तो येईल. “पण नाचायचं म्हणजे काही साधी गोष्ट नव्हती. हुकुमी नाचायचं, तर मनहि तसंच हवं.”… लच्छी मग आनंदीच राहू लागलीय. आनंदभाविनी. “मोर कधीं, केव्हां येईल याचा नेम नसे. पुढं पुढं मोर येऊन गेला कीं काय याचंहि तिला भान राहत नसे.”…. “मोर हवा तर आपणच मोर व्हायचं. जे जे हवं ते ते आपणच व्हायचं”… लच्छीच्या गोष्टीचं तात्पर्य पुन्हा आठवतंय.

माझ्या समोर असलेल्या मोराला हे समजतंय की काय… हा का असा पिसारा फुलवून छानशी गिरकी घेतोय… घेवो अर्थात. तो त्याच्या आयुष्यात, मी माझ्या. माझं असणं त्याने स्विकारलंय… त्याचं असणं मी. आमचं असणं निसर्गाने. वारा आता छानसा वाहतोय, शेजारच्या जुईच्या वेलीकडून सुगंधाचा मंद सांगावा येतोय. हे असंच तर आहे… इतकंच सोपं, इतकंच अलवार, इतकंच सुटसुटीत. हे असंच असायला हवं…हे उमगलंय, उमगत रहायला हवं.

संध्याकाळ उतरायला लागलीये. मोर आता दाट झाडांकडे परत वळताहेत… मलाही शहराकडे परतायला हवं. घराकडून घराकडे प्रवास होत रहायला हवा !!

मन असते इवले दगडालाही:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी
दैनिक पुण्यनगरी, २१.१२.२०१९

अंतरिक्ष फिरलो पण गेली न उदासी
लागले न हाताला काही अविनाशी

आणि

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण…

ह्या काही ओळी वाचल्या आणि सहजप्रवाही अर्थाच्या त्या ओळी मनाच्या अवकाशात पक्क्या रूजत गेल्या. एकेका वळणावर एक एक कवी अलगद आपली ओळख सांगत जातो, चिरपरिचयाची एखादी खूण लखकन उमटून जाते तेव्हा वाचक म्हणून आपल्यातल्या बदलांची आपल्यालाच ओळख पटते. म म देशपांडेंची कविता अशीच एका क्षणी माझ्यासमोर आली आणि त्या भावपूर्ण शब्दांशी असलेली आंतरिक ओळख जाणवून गेली.

कवितांची एखादी वाट आपल्याला सहज तिच्याकडे घेऊन जाते तेव्हा तिथे दिशा दाखवणारे काही दीपस्तंभ आपलं अस्तित्त्व राखून असतात. म मं ची कविता अशीच एका वाटेवर सापडली. एक उदास, हळवा सूर मनाला स्पर्श करत असताना ह्या कवीने नेमकेपणाने मनाच्या त्या भावावस्थेचं रूप उलगडून दाखवावं असं होत गेलं.

माझ्या मनाला नेमका
चुकीचाच अर्थ लागे;
आयुष्याची गुंतावळ:
घट्ट पीळ, जुने धागे

अश्या ओळींमधून दोन दिशांच्या, दोन काळांच्या मधला मी तडा आहे असं कवी सांगतो आणि मग मनभर दाटून आलेल्या अंधाराचं सार सूत्र हाती लागतं. म मं ची कविता काही वेळा अल्पाक्षरी आहे, मोजक्या शब्दांत नेमका नेटका प्रभाव तीचा पडतो. गेलेल्या सुखक्षणांचा मनवृक्षाच्या तळाशी पाचोळा दाटलेला आहे, मात्र ह्या पाचोळ्याचाही स्वत:चा म्हणून एक सुवास आहे असं ही कविता सांगते तेव्हा माझ्या मनात क्षणभर द भा धामणस्करांची कविता साद घालून जाते. स्वांतसुखाय लेखनाचं स्वत:चं म्हणून एक स्वतंत्र आकाश असतं, ती कविता आग्रही नसते. शांत स्वरात ती तिचं म्हणणं मांडताना दिसते. म मं च्या कवितेतून तो अलवार अंत:स्वर जाणवत जातो. आत्मसंवादाची एक विचारमग्न सावली सतत ह्या कवितांवर आपलं अस्तित्त्व राखून असलेली दिसते.

“हे न ते मधुरपण, जे हवे होते… वस्तुला बिंबपण, बिंब वस्तु होते”, ह्या ओळी असो की “असेच जगणे, आपल्याच भारे आपणच वाकणे” अश्या अनेक ओळींमधून जीवनाविषयी खोल समजुतीची प्रचिती येते. ही कविता औदासिन्याचा एका धुसर अव्यक्त पदर , एक अनामिक हुरहुर गाठायचा प्रयत्न करत आहेसं जाणवतं. अर्थात ही कविता निराशेची नाही, ती हताश नाही. ती तिचं म्हणणं एका संयत मांडणीतून मांडू पहाते. कवी आपल्याच मनाचे निरनिराळे कोन, काने कोपरे पडताळून पाहतात. मनाच्या डोहातून येणाऱ्या तरंगांची साद कवीच्या संवेदनशीलतेतून प्रत्युत्तरीत होते. ते स्वत:च्याच प्रश्नांसाठी स्वत: उत्तरं शॊधू पाहतात आणि त्या शोधात त्यांच्या लेखणीला जीवनाचं तत्त्व गाठत जातं हे म मं ची कविता वाचताना पुन्हा नव्याने उमजतं. “नाही आत्मज्ञान, वस्तुज्ञान मंद… कुलुपात बंद प्राण माझा” अश्या ओळी ह्या वैयक्तिक नसतात त्या वैश्विकतेचा पैस गाठतात.

“जरि वाटे जड कळले, तळ कळला नाही” असं व्यापक सत्य दोन ओळींच्या अवकाशात सामावलेलं दिसतं तेव्हा त्या कवितेची सौम्य पण अर्थगर्भ ताकद दिसत जाते.

छातीवर दगड जरी ठेवला
तरी ही हिरवी पाने
कुठून फुटतात कळत नाही

एका कवितेत हा प्रश्न येतो. ह्या कवितांत निसर्ग आहे, जगण्याविषयीच्या आस्थेतून आलेलं चिंतनगर्भ तत्त्वज्ञान आहे, मानवी भावभावनांचे आविष्कार आहेत. “तत्त्वज्ञाने विसरून सारी, फक्त जाणतो जिवंतता ही; चिरंजीव क्षण अग्राइतुका, मन असते इवले दगडालाही” असं ही कविता म्हणते तेव्हा ह्या कठीण जगात फुलाचं काळीज घेऊन जगणाऱ्या कवीच्या मनाचा जीवंत हळवेपणा मन मोहवून जातो आणि ही कविता मला माझी वाटते. भौतिकतेच्या पलीकडे जात, विश्वाचा आर्त सच्चा सूर गाठण्याची क्षमता संवेदनशील मनाकडे असते. जगण्याची एक आसक्ती, जगणं समजण्याची एक खोलवर ओढ लेखणीतून वाट शोधते तेव्हा उमटलेले काव्य काळाच्या पटावर चिरकाल शाश्वत होतं. म मं ची कविता जगण्याच्या निद्रेतून जागं करते. मनाला विचार देत जाते.

कितीही म्हटले की मी सुखी आहे
तरी माझ्या गीतांतून
मन का रडते कळत नाही.
कुणा अव्यक्ताशी माझे नाते जोडले आहे
म्हणून मी माझा नाही
आणि सये, तुझाही नाही.

इथे मी येते तेव्हा अनेक प्रश्नांचा उलगडा होतो. जगण्यातलं आश्वासक मर्म माझ्या बंद मुठीत सहज येऊन वसतं. कुठल्या अविनाशी अव्यक्ताची ओढ आपल्या नकळत मनात दाटते, कंठ दाटून येताना कारणांचा उलगडा होत नसतो असं वाटून गेलेलं बरंचंसं म मं ची कविता स्पर्शून जाते आणि तेच आपलं तिच्याशी नातं असतं.

सुखाचे सोबती
दु:खातही राहो
कोसळो हे नभ
भिंती उभ्या राहो

असं पसायदान मागणाऱ्या ह्या कवीच्या प्रतिभेकडे मी विनम्रतेने बघते आणि “मन असते इवले दगडालाही” ह्या ओळीपाशी पुन्हा येते तेव्हा जगण्याच्या धांदलीत दगड होऊ पाहणाऱ्या मनाला त्याचं इवलं मन साद घालत जातं. कुठल्याश्या अविनाशी सत्याचं फुलपाखरू आता क्षणभर मनाच्या काठापास भिरभिरून जातं!!

कारवाँ:

✍🏻 तन्वी अमित

जफ़ा के ज़िक्र पे तुम क्यूँ सँभल के बैठ गए
तुम्हारी बात नहीं बात है ज़माने की

जफ़ा- म्हणजे अन्याय. वफा शब्दाच्या अगदी विरॊधी अर्थाने जाणारा हा शब्द.
कुठेतरी काहीतरी अन्याय झालाय खरा, मग तो माझ्यावर असो की इतर कोणावर… तो तपशील इथे महत्त्वाचा नाही पण शेर असा गमतीदार की तो म्हणतो, या अन्यायाबद्दल मी बोलू जाता तुम्ही का म्हणून चपापले?? तुमच्याबद्दल नाही बोलत मी, इतरांबद्दल बोलतोय… बात है जमाने की. हा असा शेर लिहिणाऱ्या मजरूह सुल्तानपुरींबद्दल आपण काय आणि किती बोलणार हा एक प्रश्नच आहे तसा! ह्याच मजरूहने एका अप्रतिम गजलेत एक शेर लिहीला:

’मजरुह’ लिख रहे हैं वो अहल-ए-वफा का नाम
हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह

“हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह”… काय विचार आहे हा. जफापासून वफापर्यंत येताना विचारांची मांडणी कमाल बदलून जाते. “अहल-ए-वफा “, प्रामाणिक- एकनिष्ठ लोकांची नावं ते लिहिताहेत आणि त्या यादीत आमचंही नाव आहेच की. हम भी खडे हुए हैं गुनहगार की तरह…. वफा करण्याचा हा ’अपराध’ आमच्याहीकडून झालाय. मजरूह शायर म्हणून नुकतेच ओळखीचे होत होते आणि हे एक एक शेर मनात वस्तीला येऊ लागले होते.

यापूर्वी मजरूह म्हणजे जो जिता वही सिकंदर, खामोशी असे अनेक चित्रपट, तुझसे नाराज नही, हमें तुमसे प्यार कितना अश्या अनेकोनेक अजरामर गीतांचे गीतकार म्हणून ओळखीचे आणि आवडते होतेच पण गीतकाराच्या पुढे जात शायर म्हणून ह्या सगळ्यांची ओळख होणं मनाला अत्यंत समृद्ध करणारं असतं हे अनुभवातून एव्हाना जाणवलं होतं. मजरूह, एक शायर म्हणून ओळखीचे होण्यात एक टप्पा होता जेव्हा,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

ह्या शेरपाशी पुन्हा आले. उर्दू शायरी आणि ’शेर’ म्हणजे अगदी काही मोजके शेर अनेकांना ज्ञात असतात, माझेही तसेच होते. हे शेर तर वाट काढत पुढे निघून जातात पण प्रवासात शायरचं नाव मागे कुठेतरी हरवून जातं. हा अत्यंत अर्थपूर्ण शेर लिहिणारी लेखणी होती मजरूहची हे जेव्हा समजलं तेव्हा ह्या वाटेवरही त्यांची माझी ओळख जुनी आहे हे उमगून ही मजरूह नावाची शायरीतली वाट मला स्विकारती झाली. आपल्या मतांवर ठाम असणारा, त्यासाठी तुरुंगवासही भोगण्याची तयारी असणाराच नव्हे तर खरंच ते करून दाखवणाऱ्या ह्या शायरच्या विचारांना मात्र तुरुंग कैद करू शकला नाही… पिंजऱ्याच्या पलीकडे जाऊ शकणारी ही लेखणी जेव्हा लिहिते,

रोक सकता हमें ज़िंदान-ए-बला क्या ‘मजरूह’
हम तो आवाज़ हैं दीवार से छन जाते हैं

तेव्हा तिच्या विलक्षण ताकदीचं दर्शन होतं. अभाव, तुरुंग मला अडवून ठेवण्यात असमर्थ आहेत, माझं अस्तित्त्व हे आवाजासारखं आहे जे वाटेत येणाऱ्या भिंतींचा अडसर सहज पार करत जाण्याची क्षमता बाळगून आहे. हीच लेखणी अत्यंत तरल भाव कितीवेळा सहजपणे मांडते त्याची गणना नाही. है अपना दिल तो आवारा म्हणताना त्याच हृदयासाठी ’ये एक टूटा हुवा तारा’ असं म्हणणारा हा शायर जितका जाणून घेत होते तितकं, आजतागायत अत्यंत आशयघन, अत्यंत लाडकी असलेली बहुतांश गाणी मजरूहची आहेत हे एक सत्य सातत्याने माझा माग काढत माझ्यापर्यंत पोहोचत होतं.

आयुष्यातले भलुबुरे प्रसंग ज्या गाण्यांच्या, शब्दांच्या अर्थलयींवर मनाभोवती तरळून जातात ती गाणी लिहिणाऱ्या ह्या साऱ्या शायरांचे आपल्यावर किती ऋण आहे हे अनेकदा वाटते. चित्रपटसृष्टीत अर्धशतकापेक्षा अधिक काळ अतिशय अर्थगर्भ लिहिणारे मजरूह हे त्यातलं अग्रगण्य नाव. ’बडी सुनी सुनी है’ हे मिलीमधलं अजरामर गीत लिहीणारे मजरूह एक शेर लिहितात,

‘मजरूह’ क़ाफ़िले की मिरे दास्ताँ ये है
रहबर ने मिल के लूट लिया राहज़न के साथ

तेव्हा तो शेर स्मरणात स्थान मिळवून जातो. ’न कर मुझसे गम मेरे, दिल्लगी ये दिल्लगी’ म्हणणारे मजरूह लिहितात,

ज़बाँ हमारी न समझा यहाँ कोई ‘मजरूह’
हम अजनबी की तरह अपने ही वतन में रहे

तेव्हा त्यातली वेदना जाणवल्याशिवाय राहत नाही. भावभावनांच्या प्रत्येक पदराला अलगद पण तितक्याच आशयासह अर्थप्रवाही लहेज्यात मांडण्याची कला साधलेला हा एक शायर.

सैर-ए-साहिल कर चुके ऐ मौज-ए-साहिल सर न मार
तुझ से क्या बहलेंगे तूफ़ानों के बहलाए हुए

किंवा

तुझे न माने कोई तुझ को इस से क्या मजरूह
चल अपनी राह भटकने दे नुक्ता-चीनों को

तू आपली वाट चालत रहा… टीकाकारांना त्यांचे काम करू दे असं म्हणणारा हा शेर असो, इथे अगदी वेगळीच वाट चालणारी ही शायरी जेव्हा म्हणते, “हम हैं का’बा हम हैं बुत-ख़ाना हमीं हैं काएनात, हो सके तो ख़ुद को भी इक बार सज्दा कीजिए”, तेव्हा ती स्वत:च्या अस्तित्त्वाचा सर्वार्थाने विचार करत त्या गहनगंभीर रहस्याची उकल करण्यात यशस्वी झालेली असावी असे नक्कीच वाटून जाते. “कभी तो यूँ भी उमँडते सरिश्क-ए-ग़म ‘मजरूह’, कि मेरे ज़ख़्म-ए-तमन्ना के दाग़ धो देते”… दु:खाच्या झऱ्यात अपेक्षाभंगांच्या वेदनांनी वाहून जावं असं मागणं मागणाऱ्या मजरूहची १ ऑक्टोबर २०१९ ही जन्मशताब्दी.

ह्या संपन्न, समृद्ध लेखणीचा विचार करते, त्या लेखणीतून उमटलेल्या शब्दांची दीर्घकाळ रसिकांच्या मनोराज्यात मिळवलेल्या अढळ स्थानाचा विचार करते तेव्हा मजरूह नावाच्या ह्या पाईडपायपरच्या शब्दसुरांचा मागोवा घेणाऱ्या अनेक पिढ्या मला दिसून येतात आणि मजरूह नावाच्या शायरचा सर्वतोमुखी असणारा शेर पुन्हा माझ्याकडे बघून हसून मला सांगतो,

मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया

हातात जरा दे हात:

कतरा कतरा जिंदगी-१४
दैनिक पुण्यनगरी, २८.०९.२०१९

आता गोव्याला आलेय. पावसाळ्याचे दिवस आहेत. अधेमधे पावसाची एखादी सर येतेय. पावसाने विश्रांती घेतली तेव्हा समुद्रकिनारी फिरायला निघाले आणि वाटेतच तो पुन्हा मनसोक्त बरसत गेला. झाकोळून टाकणारा विशालकाय काळासावळा मेघ आसमंत व्यापून उरलाय. भिजणं हा पर्याय निवडलाय मी. सुटलेला भणाण वारा, पाऊस, दाटून आलेली संध्याकाळ, चिंब गारवा आणि पावसाच्या तालनृत्यात साथ करणारा निळाकरडा समुद्र ह्यांचं द्वैत, मी ही जणू ह्यांचाच एक भाग .

ये समंदर पे बरसता पानी
हाय! प्यासों को तरसता पानी

कुठेतरी ऐकलेला शेर मनात नकळत हजेरी लावता झालाय आणि अमृतसरमधलं एक संभाषण मनात डोकावून जातय. तिथे फिरताना सोबत असलेला टॅक्सी ड्रायव्हर फाळणीविषयी बोलताना म्हणाला होता, “और तो सब है ही मॅडम पर पार्टिशन कि वजह से हमसे समुंदर दूर हो गया… आपके मुंबई गये थे एक बार, पर वो तो आपका समुंदर हुआ ना!”. कराचीकडून येणारा समुंदर त्याला त्याचा वाटत होता, त्याच्याकडच्या मागच्या पिढ्यांतल्या कोणाच्या तरी आठवणीतून झिरपलेला, त्या बोलण्यातून त्याच्या परिचयाचा झालेला तो समुद्रकिनारा आणि मुंबईत मात्र त्याला वाटलेलं गर्दीतलं पोरकं परकेपण. हे तसं नेहेमीचंच, पाणी आणि तहान ह्यांचं चुकलेलं समीकरण. समुद्रात पडून त्याच्या खारेपणाला स्विकारणारं पावसाचं पाणी. शायरला इथे तहान न भागवता येण्यातली ह्या जलथेबांची हतबलता दिसत जाते. शेर अर्थांची अनेक रूपं स्वत:त साठवून असतो, त्या रूपांचा शोध घेत जाणं हा एक आवडीचा भाग. आज इथे ह्या किनाऱ्यावर ही रूपंच माझा शोध घेत येताहेत. मनाचे पदर अलवार उलगडतातच अश्यावेळी. “किसी के साथ हूँ ऐसे अज़ल से, समुंदर साथ जैसे तिश्नगी है”, गहिऱ्या समुद्राची साथ आणि न भागणारी तहान ह्यांचं नातं मांडावं असं लिहिणाऱ्यांना केव्हातरी वाटून जातंच, तसाच हा एक शेर. त्याच्या अर्थांची वलयं मनात उमटत असताना चालणारी पावलं पाण्यापर्यंत येऊन पोहोचली आहेत.

समुंदर अदा-फ़हम था रुक गया
कि हम पाँव पानी पे धरने को थे

पायाला पाणी लागतंयसं पाहून नम्रपणे मागे सरकणारा समुद्र… कल्पनेला मनातून दाद जातेय. पुढे येणारी लाट मात्र तिथलं माझं अस्तित्त्व स्विकारतेय. पायाच्या तळव्याशी येणाऱ्या, त्याला वेढा घालत क्षण दोन क्षण रेंगाळून, पायाखालून वाळू घेऊन परतणाऱ्या ह्या जलस्पर्शाची एक निराळीच किमया. लाटांकडे बघते तेव्हा मनातलं काय काय असं तरंगून सामोरं येतं. खळबळीतून येणाऱ्या लाटा. एकामागे एक. क्षणभराची साथ, येऊन आल्यापावली नि:स्पृहपणे परतीची वाट चालणाऱ्या लाटा. कुठून कुठून येतात ह्या. कुठल्या क्षितीजाच्या कथा ऐकून येतात. चिरतरूण मुग्ध तरूणीसारख्याही आणि विरक्त प्रौढेसारख्याही. जलचक्राचे किती फेरे पूर्ण करत ह्या पुन्हा पुन्हा येतात. क्षणभंगुरता आणि चिरंतन, चिरंजीव असणं एकाचवेळी सांगणाऱ्या ह्या. पाण्याचा स्पर्श तनमनाला एक वेगळं चैतन्य आणि विचारांना वाट देणारं गांभिर्यही देऊ पहातोय.

आता मनात उमटणारे विचार कधी काही सांगणारे तर कधी प्रश्नांचं गरगरतं आवर्त निर्माण करणारे. अंतर्मुख होऊ देणारा समुद्र सोबत…त्याचा तो भिजल्या वाळूचा, माझ्या पावलांचे ठसेही न उमटू देणारा किनारा. कुठलीच खूण मागे न ठेवता चालण्यातल्या मुक्ततेचा नकळत वाटून गेलेला आश्वासक दिलासा. समुद्राची लयीतली नादमय गाज, ओसरलेला पाऊस आणि विचारांच्या मुक्त पक्ष्यांच्या आसमंतातील नक्षीचा नभावर आलेला शहारा. पावलं चालत होती, चालत जाताहेत. स्वत:ला स्वत:शी संवाद करू देणारी वेळ…

मनाच्या अंगणात मागे पडलेलं किती आठवूनसं जातंय. काही स्पष्ट काही अस्पष्ट. विचारांना जोडून येणाऱ्या विचारांच्याही लाटाच जणू. आपल्याच मनाची आपण केलेली अडगळ जाणवून देणारे क्षण हे. विचार तळापासून पृष्ठभागावर आले की तिथेच समुद्राला अर्पण व्हायला हवे हे भान येण्याचे क्षण. मधेच वाकून ओंजळभर पाणी हातात घेत ती ओंजळ सागराला परत करताना मनातल्या विचारांचे अर्घ्यही मी देऊ पहातेय. वातावरणाची संथ लय कायम पण मनात मात्र गोंधळ उडतोय. ’तलातुम’ एक फार सुरेख शब्द वादळासाठी. “दरिया के तलातुम से तो बच सकती है कश्ती, कश्ती में तलातुम हो तो साहिल न मिलेगा”, पाण्यातल्या वादळातून सुटका होईलही पण नावेतला गोंधळ सावरणं कठीण. खरंय किती हे…

कश्ती चला रहा है मगर किस अदा के साथ
हम भी न डूब जाएँ कहीं ना-ख़ुदा के साथ

ना-ख़ुदा- नावाडी. इथे मनाची नाव सावरणारा नावाडी आपणच, कसं पेलतोय आपण हे आव्हान. ह्या लाटांच्या कथा ऐकताना, माझ्या मनातलं कितीतरी त्यांना मुकपणे सांगताना हे नेमकं काहीतरी जाणवून आर्तसा आवंढा का दाटून येतोय? हा समुद्र मला हसतोय का?

चल जाऊ दूर कुठेही
हातात जरा दे हात;
भररस्त्यामध्ये माझा
होणार कधीतरि घात…

मला ग्रेस आठवताहेत आत्ता. समुद्राची साथ हवी की विचारांच्या लाटांसोबत येणाऱ्या मोत्यांची साथ हवी? की पुन्हा पुन्हा गोंधळणाऱ्या मनाला सावरणाऱ्या ह्या क्षणांची साथ?

वाऱ्याचा, समुद्राचा आणि माझ्या श्वासांचा आवाज एक होत जातोय. एकतानता, एकरूपता. किती दुखरं, काही हसरं सारं पुढे येऊन पुन्हा मागे सरतंय. काही गळून पडतंय, काही खोल तळघरात पुन्हा निमुट वस्तीला गेलंय. मी कसलाही ताळेबंद मांडत नाहीये आता. विचार आणि मी वेगळे होत जातोय… काही काळापुरतं का असेना पण हे एक सुटलेपण. असण्याची सारी सूत्र वर्तमानातल्या त्या क्षणाशी येऊन जोडली जाताहेत… आज आत्ता इथे मी उभी आहे, समोर आहे हा समुद्र… अथांग, असीम, क्षितीजाला थेट जाऊन भिडणारा, नद्यांना सामावणारा, आकाशाचा आरसा, रहस्यांचा, निळ्याहिरव्या रंगाच्या अनेक छटांचा, अनंत शक्यतांसह अनंत शक्यतांचा समुद्र! मनाला मोहिनी घालणारा समुद्र. संथ, शांत आणि रौद्रही. दिवसाच्या प्रत्येक प्रहरी वेगळा भासणारा समुद्र. आधारही वाटणारा आणि मन दडपून टाकणारा… गहिऱ्या मायेचा, समुद्र…!

नजरों से नापता हैं समुंदर की वुसअतें
साहिल पे एक शख्स अकेला खडा हुआ

नजरेने समुद्राची व्याप्ती मोजू पहाणारी मी एकटी इथे असणं आणि माझ्यातूनच कितीतरी उमलून पुन्हा कुपीत बंद होत, मनाच्या पाटीचं निराकार होणं…

किती वेळ गेलाय मधे. संध्याकाळ आता अजूनच गहिरी होत जातेय… किनाऱ्यावर दुरवरचा तो माणूस मला परत बोलावतोय. परतीची वाट…

पाण्यातली पावलं… वाळूतली पाऊस थेंबांची, लाटांची नक्षी… भुरभुरता पाऊस.

नजर में सुरत-ए-साहिल अभी नही आई
मिरे सफर का हर मरहला समुंदर है

आयुष्याला थेट स्पर्श करत किनाऱ्याकडून पुन्हा किनाऱ्याकडचा एक प्रवास. माझ्या आयुष्याचा प्रत्येक काठ, प्रत्येक टप्पा समुद्र आहे… असणारच. नीळे काठ सांभाळत भवसागर पार करायला निघालेल्या मनाचे किनारे सुटत जाणारच… मी पुन्हा समुद्राकडे क्षणभर वळून पुन्हा उभी रहातेय आणि तो माझ्या नजरेत काठोकाठ भरून येतोय. “हातात जरा दे हात”, न मागता केलेलं आर्जव रूजू होतं आणि आम्ही दूरच्या वाटेवर चालू लागतो!!

ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब:

Screenshot_20190727-140714__01कतरा कतरा जिंदगी-११

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं
साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

दीर्घ श्वास घेते मी दरवेळी हे वाचते तेव्हा. जागृतीचा श्वास. जाणीवेतून उमटलेला जगण्याचा हुंकार. जगण्याच्या अखंड धांदलीतला हा क्षणभराचा विराम किती सांगणारा, जागं करणारा. पुढल्या श्वासाचं अस्तित्त्व ’असण्या’पर्यंत मला निमिषात नेऊन सोडणारा.

श्वासांची माळ मी पुन्हा हातात घेते. ’तस्बीह’, जपमाळेचं उर्दूतलं अर्थगर्भ सुरेख नाव क्षणभर मन:पटलावर चमकून जातं. श्वासांची जाणीव अशीच सुरेख असते. धावपळीत नेमकी ही जाणीवच लोप पावते आणि सारा गोंधळ सुरू होतो. प्रश्नांची उकल अजूनही होत नाहीच पण त्यांच्या नेमक्या स्वरूपापाशी आणून ठेवणारी जाणीव.

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं…

यथार्थ!! गीत चतुर्वेदीचं लेखन. बिट्वीन द लाईन्स, एक संपूर्ण विचारचक्र दडवून ठेवणारं. गद्यमय लयबद्ध काव्याच्या ह्या अविष्कारापाशी मन थांबून रहातं. तो थांबलेला रस्ता आणि त्यावरून चालणारी पावलं. ही पावलं हरक्षणी बदलतात, रस्ता त्या बदलाकडे साक्षीभावाने बघतो. माणसं पुढे जातात, रस्ता तिथेच.. तसाच… निर्लेप!! सारं वाहून नेत पुन्हा शांत. रात्री पहावं त्याचं रूप. अलिप्त.. योग्यासारखं. गजबजीत असून गजबज न होणारं.

मी वाट की वाटसरू?

श्वासांची तस्बीह, मधे विचारांच्या धाग्याने गुंफलेली असते हे पुन्हा सांगणारी प्रश्नांची मालिका मनात उमटायला लागते. कुठून कुठवर हा प्रवास?? सारं काही प्रवासात आहे, माझा भोवताल, चराचर, ही पृथ्वी… साऱ्यांचा स्वतंत्र आणि एकत्र प्रवास. कुठून.. कुठवर? चालत्या ट्रेनमधून धावती झाडं दिसावीत तसं. नेमकं कोण प्रवासात आणि कोण स्थिर? गतिमानता की स्थैर्य? गतिमानता हेच स्थैर्य!! चालती ट्रेनही पुढे जाते आणि उभं झाडही बदलतंच की क्षणोक्षणी. जपमाळ पुढे पुढे… विचारचक्रही. प्रवास… मागे पडलं ते संपलं. येणारा प्रत्येक क्षण आधीसारखाच, सृष्टीने तराजूत मोजून मापून दिलेला. सापेक्षतेची परिमाणं लावूून त्याचं रूप बदलून टाकत त्याला आधीपेक्षा पूर्ण नवा करणारे आपण. त्याच्या नव्या कोऱ्या असण्यात आपलं सजीवत्त्व, आपली चेतना दडलेली.

मागे पडलेल्या अनेक मृतप्राय क्षणांच्या ढिगाऱ्यावर उभं राहून चेतनेचा प्रत्येक नवा क्षण मागे टाकणारं मी माध्यम एक. एक दिवस हे माध्यमही त्या क्षणांमधे विलीन होणारं. हे भान येईपर्यंत बदल अनिवार्य…

बदलो, थोडा और बदलो
बदल-बदलकर एक रोज
तुम ऐन अपने जैसे हो जाओगे

’अपने जैसे’ म्हणजे नेमकं कसं हाच तर शोध. कालची मी आणि आजची मी मोजून मापून दिलेल्या त्या क्षणाइतपतच सारखी. पण ’काल’चं पान गळून पडताना ’आज’च्या पालवीचा नवा फुटवा ल्यायलेलं माझं रूप पुन्हा वेगळंच. ’बदलो, थोडा और बदलो’ ह्या वाक्याच्या नादाशी मनात वेगळाच नाद समांतर ताल धरू पहातोय…. ’बदल’ म्हणजे बॉयझोनचं नो मॅटर व्हॉट, गेली कित्येक वर्ष सूत्र म्हणून मनात पक्कं.

No matter what they tell you
No matter what they do
No matter what they teach you
What you believe is true!!!

“What I believe”, नाही म्हटलं तरी हे काही प्रमाणात हाती लागलेलं आहे की. अस्तित्त्वाच्या देठातून प्रसंगी उमटणारे होकार/नकार ओळखण्याइतपत, त्यांचा तोल सांभाळण्याइतपत वाट पुढे सरली आहेच की. “What you believe is true”… ह्या “truth” च्या गतिमान चकव्यापाशी अडतय आता. काही हाती लागत काही निसटण्याची संदिग्धता पुन्हा मनाला गाठते. पाऱ्यासारखं रूप पालटणारं, ’सत्य’! क्षणोक्षणी बदलत पुन्हा शाश्वतही हेच… सत्य. ह्याचा शोध घेणं सुरू आहे. हाच तर प्रवास. शोध बाहेरही आणि स्वत:तही. “आँख ही खुद आँख को कहाँ देख पाती है”… मन मिटलेल्या डोळ्यांच्या ’नजरेतूनही’ पाहू लागतं.

साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

हरवून गेलेल्या श्वासांमधला आजचा जागृतीचा श्वास. असण्याच्या व्याख्येत कळत नकळत झालेले बदल, साठलेलं, साठवलेलं कितीतरी समोर दिसून येण्याचा क्षण. कविता पुढे म्हणते,

आमने-सामने रखे दो आईनों के बीच
ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब डोलता है

आता कोडं काहीसं उलगडतय. साचलेलं, साठवलेलं काळाच्या वाहत्या पाण्यात सोडून कोऱ्या पाटीवर मुळाक्षरं गिरवता यायला हवीत. ’अजनबी और पराया होना सुखद होता है’… जपमाळेत एक नवा मंत्र. हे परकेपण स्वत:बाबत वाटतं ती पुन्हा एक नवी सुरूवात. ’स्व’ची ही नव्याने होणारी ओळख. ही ओळख निर्माण करण्याची क्षमता, ही उर्मी हेच ह्या प्रवासाच्या जीवंतपणाचं लक्षण. हवहवसं वाटणारं, प्रतिबिंबाला स्थान देणारं ’खालीपन’. हे गाठलं की वाट-वाटसरूमधलं द्वैत नाहीसं होतं आणि उमगतो “रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं” चा व्रतस्थ साक्षीभाव. मन आता जीवापास सांभाळून ठेवतं, ’ऐन अपने जैसे’ होतानाच्या वाटेवरचं हे डोलणारं, शून्य होण्यातलं महत्त्वाचं, ’ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब’!!

मनकवडा घन:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-१०
दैनिक पुण्यनगरी, २९.०६.२०१९

भरून आलेला पाऊस. दिवस आणि संध्याकाळची हातमिळवणी. घराच्या गॅलरीत बसलेय मी, किती केव्हाची. वेळाची गणितं मिटून जावीत अशी वेळ. हवंनकोसं वाटवणारी, हुरहुरती वेळ. हल्ली ही अशीच तर असते मी, आत्ताच्या ह्या वेळेसारखी. सीमारेषेवर… ठामपणे हवंही नाही आणि नकोही नाही. काय हवं ह्याचा उमज नाही आणि काय नको त्याची स्पष्टता नाही.

संदिग्ध, धुसर वाट. पण मी चाललेय हिच्यावर किंवा वाट चालतीये. ही वाट कुठे जातेय त्याची कल्पना नसली तरी ती वाट माझी आहे हे नक्की.

भुरूभुरू पाऊस येतोय. थोडासा पाऊस तुषारांच्या चिमुकल्या हातांनी मला स्पर्श करतोय. जरा पुढे नेला हात तर तो ओंजळभर दान देईलही. मी काही हात पुढे करत नाहीये. गाठो हा पाऊस गाठेल तेव्हढा. समोरचं मोगऱ्याचं झाड कडिपत्त्याकडे झुकलंय. आता ह्याने त्याचा गंध उधार घ्यावा की त्याने ह्याचा उसना… ठरवो त्यांचे ते बापडे. मरव्याचं रोप तरी बाजूला सरकवायला हवं असं अस्पष्ट वाटून जातंय फक्त. हलका गारवा घेऊन मिरवणारा वारा सुटलाय. कणाकणाला कुठल्यातरी अज्ञात हातांनी जागं करू पहाणारा! गॅलरीतली रोपं त्याच्या येण्याची वर्दी माना डोलावून एकमेकांना देताहेत. मी तटस्थ की निर्जीव हे ही उमगू नयेच्या सीमारेषेवर पुन्हा. तिथे नुसतं असल्यासारखी, त्या ’असण्याची’ लय बिघडू नयेसं वाटतंय कदाचित.

मोबाईलला गाणी सुरू असणारं ॲपही असंच, स्वत:च्या तंद्रीत कुठलीही गाणी लावत असल्यासारखं. त्या गाण्यांचा क्रमही एकसुरी. मी नाही बदलत ती गाणी. मनतळाशी गेलेल्या उर्मीला सरसरून पुन्हा उंच नेण्याला हे पृष्ठभागावरचे तरंग असमर्थ ठरताहेत. ’सतह पर काई नहीं, बेतरतीब तैरता मौन है मेरा’, गीत चतुर्वेदी म्हणतो. ही वेळ तशीच. चटकन काही आठवावं असंही नाही आणि सारं काही विसरलं आहे असंही नाही. पुन्हा सीमारेषा.

आईना देखिये बिल्किस यहीं हैं क्या आप
आप नें बना रख्खा हैं ये अपना हुलिया कैसा

हा शेर गेल्या वेळेस आला तेव्हा अर्थांच्या वेगळ्या वाटेवरून आला होता. ह्यात वेदनेचा प्रश्नार्थक सूर होता. आज मात्र शेर वेगळा दिसतोय. हे जे रूप आहे आजचं हे निश्चित आधीपेक्षा वेगळं आहे. आणि ते असणारच की. कुठला पदार्थ आवडीचा, रंग कोणता लाडका हे जसं विरून जातं हळूहळू तसं इतरही किती काय काय काळाच्या वाटेवर पावलांच्या खुणांमधे सुटून जातं. अर्थात हे मान्य करण्याचा सूर सहज आहे हे ही नसे थोडके. नुसत्या ’असण्याची’ लय पुन्हा, काही वाटलं तर ठीक मात्र मुद्दामहून काही वाटून घ्यायचं नाही. आहे हे असं आहे. हे इतर कोणाला मान्य होण्याच्या गुंतवळ्यातून पाय सुटल्यालाही काळ लोटलेला. “फूल फुलतां एकदा पुन्हा कळीपण नाही”, इंदिरा संत आठवून जातात. मनातले तरंग मनाभोवतीच फिरू लागताहेत.

मोबाईलच्या गाण्यांकडे लक्ष जातंय तेव्हा लताचा आर्त स्वर कानी पडतोय, ऐ दिल-ए-नादाँ! पहिल्यांदा करूणेने घातलेली साद नादाँ दिलसाठी आणि त्याच्या पुढली वेदनेने ओतप्रोत,ओथंबलेली. “आरजू क्या हैं… जुस्तजू क्या है??”… संतुरची मन व्यापुन उरणारी सुरावट. जाँ निसार अख्तरांचे गहिऱ्या अर्थाचे शब्द. मनाचा ताबा सहज घेण्याची ह्या साऱ्याची हातोटी. आपल्या कोषात गेलेले मन हळूच डोकावून पहातेय. सारं काही दैवभारलं. दैवी सूर, शब्द आणि संगीतही.

एव्हाना गाणं पुढे आलंय, ’कैसी उलझन है, क्युँ ये उलझन है’ हा शोध घेत दश्त-ओ-सेहरा पार होतंय. संतुरची साथ लताच्या बरोबरीने आणि नंतर पुन्हा एकटीही. लताचा स्वर आर्ततेची सीमा गाठत वेदनेचा ठाव घेतोय,

क्या कयामत है, क्या मुसीबत है
कह नहीं सकतें, किसका अरमां है
जिंदगी जैसे खोयी खोयी है
हैरां हैरां हैं

आणि मग ती स्तब्धता. सारं काही असूनही कसलाही आवाज नसलेली शांतता. क्षण दोन क्षणांचा तो विराम… “ये जमीं चूप है, आसमाँ चूप है”.

अनाहत!

फिर ये धडकन सी चार सू क्या है?

इथे मन पुन्हा जागं होतं. भान येतं. सारं काही शांत असूनही चारही दिशांनी अस्तित्त्वाचा नादमय हुंकार भरणारी धडकन स्पष्ट जाणवते. कितीतरी अस्पष्टाचं असणंही पूर्ण जाणवून जातं. निराकारातला आकार मन सहज रेखाटतं. पावसाची रिमझिम थांबलीये आता. हवेच्या ताज्या प्रसन्न गंधाला मृद्गंधाचं वलय आहे. बंद मनाची दारं किलकिली करणारा सुगंधाचा मंत्र हा.

स्वत:पाशी स्वत:चा स्विकार. खूप घडामोडींनंतर साधलेल्या बेतरतीब तैरणाऱ्या मौनाचा साकार स्विकार. उमगून आलेलं केवळ ’असणं’. आभाळ पुन्हा भरून येतं… घुमणारा ’मनकवडा’ व्याकुळ घन सारं ओळखून पुन्हा बरसू लागतो आणि आपल्याही नकळत हात पुढे होत ओंजळ त्या जलधारांनी चिंब भजू लागते!!

पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!