ट्विंकल स्टार:

अनंत चतुर्दशी… दोन चर्चांनी वेढलेली. नेहमीप्रमाणे वाजतगाजत विसर्जन होत नाहीये म्हणून सुखावलेल्या आणि हळहळणाऱ्या चर्चा. आपण दोन्ही चर्चा वाचाव्यात किंवा तेही करू नये वगैरे तिसऱ्या मितीत…

घरात बाप्पा आहे अजून. त्याला निरोप देणे जमत नाहीये, म्हणूनच की काय मी शांतपणे गॅलरीत येऊन बसलेय. इथेही चर्चा पाठ सोडत नाहीये, विषय बदललाय इतकंच. बिल्डींग मधल्या कुठल्यातरी एक काकू दुसऱ्या काकूंना गव्हातांदळाला कीड लागू नये म्हणूनचे उपाय यावर काहीतरी सांगतायत, आणि दुसऱ्या काकू काहीतरी प्रतिक्रिया देत आहेत. अर्थात ह्या चर्चेबाबतही तिसरीच मिती निवडल्यामुळे चर्चेचा उत्तरार्ध माझ्यापर्यंत पोहोचू नये हे आपोआप साधले जाईल… प्रत्येकाचे विषय वेगवेगळे… गर्दीतून आपल्याला नेमकं काय ऐकू यावं हे ही प्रत्येकाचे ठरलेलं असतं.

या सगळ्या गर्दी गडबडीत एक अतिशय उत्साहाचा प्रामाणिक स्वर मात्र माझ्या पर्यंतची वाट काढून येतोय…

Twinkle twinkle Little star
गणपती बाप्पा Super Star

चिमुरड्यांची एक फौज बाप्पाला निरोप द्यायला निघालेली आहे… मुलांनी मास्क लावलेला असला तरी त्यांचा उत्साह माझ्यापर्यंत सहज येऊन पोहोचणारा…

गणपती बाप्पाला सुपरस्टार ठरवणारी नव्या पिढीची ही नवीच हाक मला नक्कीच आवडतेय. या हाकेत मी रमतेय तोवर मन मात्र धावत्या पावलांनी मनमाडच्या आमच्या कॉलनीत कधीच जाऊन पोहोचलं आहे… साधारण या मुलांच्याच वयाची मीही होते तेव्हा आमच्या कॉलनीला अगदी लागूनच असलेल्या हुडको या वसाहतीच्या मधोमध असणाऱ्या विहिरीत बहुतेक सगळ्यांच्या गणपतींचे विसर्जन व्हायचं… हुडको ही एकसारख्या घरांची वसाहत. आमच्या घरापासून विहिरी पर्यंतचे अंतर साधारण दोनशे किंवा तीनशे मीटर असावं पण बाप्पाला निरोप द्यायला जातांना ते पार करायला मात्र बराच वेळ लागत होता… अर्थात हे अंतर मोजले ते आत्ता, तेव्हा मात्र ह्या काकूंच्या घरापासून त्या काकुंचं घर ओलांडलं की पुढे मैत्रिणीचं घर, ते मागे गेलं की आलीच विहीर असं काहीसं समीकरण होतं…

वाटेवर गणपती बाप्पा मोरयाचा गजर आणि पुढल्या वर्षी लवकर या ही विनंती सारं जसं ठरलेलं… रस्त्यावरचे ओळखीचे अनोळखी सगळेच मग बाप्पाच्या धाग्यानी बांधले जायचे. तो तेव्हा आमच्यातला एक होता… एक-दोन-तीन-चार वर त्याचा जयजयकार व्हायचा, अर्धा लाडू चंद्रावर तेव्हा आमचा बाप्पा उंदरावर असायचा… विहिरीपाशी खिरापत, वाटली डाळ, खोबरं असा प्रसाद खात आरतीचा एक मोठा जयघोष होत मूर्ती पाण्यात सोडली जायची आणि परतीच्या वाटेवर मात्र आमचा बाप्पा गावाला गेल्यामुळे चैन पडेना आम्हाला अशी बहुतेक सगळ्यांचीच भावना असायची…

मनमाड सुटलं तसं मग नासिक, औरंगाबाद, कोकणातलं रोहा, मस्कतला भर अरबी समुद्रात जाऊन केलेलं गणपती विसर्जन तर अबुधाबी आणि शारजाहला केलेलं गणपती विसर्जन सारं काही आता मनासमोर येऊन जात आहे… आम्ही गणपती विसर्जनाला जात असू तेव्हा आमच्याही कुठल्या काकू अशा अलिप्तपणे आम्हाला बघत आपल्या माहेरच्या आठवणीत रमल्या असाव्यात तर कोणीतरी धान्य कसं टिकवावं ह्याची चर्चा करत असाव्यात का असंही क्षणभर वाटून जात आहे.

संध्याकाळ गडद होत जातेय.. दोन प्रहरांच्या संधीकाळात मी भूतकाळ आणि वर्तमानाच्या चौकटीपाशी रेंगाळतेय… किती मोठा प्रवास पार करत आपण “आज” पर्यंत पोहोचलेलो असतो… काळाच्या प्रवाहात मात्र सारं विरून जातं, विसर्जित होऊन जातं. तरीही एखादी आठवण त्या प्रवाहाला छेद देत तळापासून पुन्हा वर येते. काही काळ साथ करते आणि पुन्हा कधीतरी परतण्यासाठी किंवा कायमस्वरुपी काळाच्या पोटात विसर्जित होऊन जाते… आठवण आणि विचारांचे तरंग काळाच्या प्रवाहात एकामागे एक गिरकी घेताहेत…

विचारांपाशी आता तटस्थ थांबतेय मी. तिसऱ्या मितीतून त्यांच्याहीकडे बघत असल्यासारखी. त्यांच्यापाशी आहेही आणि नसल्यासारखी… हा ही एक प्रवासच…

मघा गेलेली चिमुकली फौज आता परतीच्या वाटेवर दिसतेय… मघाचा उत्साह आता फिकुटला आहे… आपापसात काहीतरी बोलताहेत पण पावलांना घराची ओढ आहे. वातावरणाचा रंग गहिरा होत जातोय…अंधाराची लाट आता वेढू लागतेय…

घरात बाप्पा आहे अजून…

घरात परतताना मनात विचारांची एक लहानशी चांदणी चमकते…

विसर्जनात सर्जन आहे… विस्मरणापाशी स्मरणही आहे…

ह्या चांदणीच्या, लहानशा ट्विंकल स्टारच्या अस्तित्वात प्रकाशाची दिशा ठरते आणि मूर्तीपुढच्या समईतली वात प्रकाशमान होते…!!!

✍🏻 तन्वी अमित

प्रवास:

✍🏻 तन्वी अमित

मोराची चिंचोली, सहज म्हणून निवडलेलं एक ठिकाण. रोजच्या धावपळीतून प्रयत्नपूर्वक निसटलेला एक दिवस आणि मुलांनाही जरा विरंगुळा असा साधासा विचार. तिथे पोहोचलो आणि शांत वातावरणात सहज रुळलो. मुळात आपली जी प्रवृत्ती असते तिला साजेसा सभोवताल असला की मन मनाकडे परततं आणि घरी आल्याची एक आश्वासक भावना मनावर अलवार पदर धरते. मन निवतं, विसावतं.

गर्दी फार नसली तरी अगदीच नव्हती असं नाही… आणि होती तिला आपण मोरांच्या नैसर्गिक आवासात आहोत तेव्हा आपण शांततेने त्यांना त्यांचं असू द्यावं ह्या विचाराशी फारकत घेऊन वावरत होती. साहजिकच, केकारव ऐकताना मोर अवतीभवती मोठ्या संख्येने आहेत हे जाणवत असलं तरी ते आमच्या असण्याला सरावले नाहीत आणि चटकन समोर आले नाहीत. सुदैवाने काही वेळातच ही मंडळी, “मोर नाहीत” म्हणून निघून गेली आणि नसलेल्या मोरांनी दर्शन द्यायला सुरूवात केली. आम्ही जिथे होतो त्याच्या जवळच स्वत:चा मळा असणारी एक ताई तिथे होती. आता स्वछंद बागडणारे मोर, ती ताई, तिचा मुलगा आणि मी असेच तिथे होतो. “गर्दी गेलीये ना, आता येतील बघा ते”, ती माझ्याकडे बघून समजूतीने सांगती झाली.

सगळे गेले तरी मी तिथेच होते. ज्या शांततेच्या शोधात मन ठायी ठायी धाव घेत असतं ती अशी स्वत:हून मनात येती होत होती. माझ्या ह्या नव्या मैत्रीणीने एकतर्फी पक्की मैत्री एव्हाना करून टाकली होती. ती पुन्हा बोलती झाली, “आमच्या मळ्यात तर हे असे भरपूर असतात बघा… काही म्हणून पिकू देत नाहीत. पण नसले तर करमतही नाही. आपण आपलं काम करावं, त्यांनी त्यांचं. तू आली ना रहायला तर त्यांनाही तू सवयीची होशील. नाच म्हटलं की नाचून दाखवतात मग ते…” तिच्या चेहेऱ्यावर ती माहिती देताना विलक्षण आनंद नाचत होता. साधंच सगळं पण छानसं… तिथे तिच्या बोलण्याने माझ्या आणि मोरांच्या नुकत्या रूजू लागलेल्या नात्याची लय न मोडणारं काहीसं. ती मग पुन्हा हसली… काही उमजून म्हणाली, “तुला शांत बसायचं आहे ना… बैस… त्यांना चालतंय तू इथे असलेलं…”… जाताना स्वत:कडची मोराची पिसं मला भेट म्हणून देऊन, पुन्हा येशील तेव्हा माझ्याकडे नक्की ये सांगून ती गेली.

समोर स्वत:च्या तालात, डौलात चालणारे मोर, लांडोर… आसपास नि:शब्द शांतता. पक्ष्यांचा, पानांचा, निसर्गाच्या अस्तित्त्वाचा तोच तितका आवाज. माझ्या मनात आता एक एक विचार पावलांचा आवाज न करता हळूच उतरता होऊ लागला…” कोई टोह टोह ना लागे, किस तरह गिरहा ये सुलझे”, जाताना गाडीत लागलेल्या गाण्याच्या ओळी आठवू लागल्या. विचाराचा एक नेमका धागा हाती लागला की सहज सुटते ही विचारांची गाठ ह्याचा पुन:प्रत्यय येत होता… श्वासांची लय जाणवणं, श्वासाचा नाद ऐकू येणं साधलं की मनमोराची पावलं नकळत लयबद्ध होतात हे मला माहीत नाही असं नाहीच की… पण ह्या विचारापाशी मन पुन्हा जाऊ शकतंय हे ह्या क्षणाचं देणं… मी मोरांना पुन्हा पहातेय आता. त्यांच्यापैकी एखादा मान उंचावून माझी दखल घेतल्या न घेतल्यासारखं करतोय… छान चाललंय आमचं.

माझ्या मनात आता रेग्यांची सावित्री डोकावून जातेय. लच्छीचा मोर अट घालतोय, ती नाचली तरच तो येईल. “पण नाचायचं म्हणजे काही साधी गोष्ट नव्हती. हुकुमी नाचायचं, तर मनहि तसंच हवं.”… लच्छी मग आनंदीच राहू लागलीय. आनंदभाविनी. “मोर कधीं, केव्हां येईल याचा नेम नसे. पुढं पुढं मोर येऊन गेला कीं काय याचंहि तिला भान राहत नसे.”…. “मोर हवा तर आपणच मोर व्हायचं. जे जे हवं ते ते आपणच व्हायचं”… लच्छीच्या गोष्टीचं तात्पर्य पुन्हा आठवतंय.

माझ्या समोर असलेल्या मोराला हे समजतंय की काय… हा का असा पिसारा फुलवून छानशी गिरकी घेतोय… घेवो अर्थात. तो त्याच्या आयुष्यात, मी माझ्या. माझं असणं त्याने स्विकारलंय… त्याचं असणं मी. आमचं असणं निसर्गाने. वारा आता छानसा वाहतोय, शेजारच्या जुईच्या वेलीकडून सुगंधाचा मंद सांगावा येतोय. हे असंच तर आहे… इतकंच सोपं, इतकंच अलवार, इतकंच सुटसुटीत. हे असंच असायला हवं…हे उमगलंय, उमगत रहायला हवं.

संध्याकाळ उतरायला लागलीये. मोर आता दाट झाडांकडे परत वळताहेत… मलाही शहराकडे परतायला हवं. घराकडून घराकडे प्रवास होत रहायला हवा !!

मन असते इवले दगडालाही:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी
दैनिक पुण्यनगरी, २१.१२.२०१९

अंतरिक्ष फिरलो पण गेली न उदासी
लागले न हाताला काही अविनाशी

आणि

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण…

ह्या काही ओळी वाचल्या आणि सहजप्रवाही अर्थाच्या त्या ओळी मनाच्या अवकाशात पक्क्या रूजत गेल्या. एकेका वळणावर एक एक कवी अलगद आपली ओळख सांगत जातो, चिरपरिचयाची एखादी खूण लखकन उमटून जाते तेव्हा वाचक म्हणून आपल्यातल्या बदलांची आपल्यालाच ओळख पटते. म म देशपांडेंची कविता अशीच एका क्षणी माझ्यासमोर आली आणि त्या भावपूर्ण शब्दांशी असलेली आंतरिक ओळख जाणवून गेली.

कवितांची एखादी वाट आपल्याला सहज तिच्याकडे घेऊन जाते तेव्हा तिथे दिशा दाखवणारे काही दीपस्तंभ आपलं अस्तित्त्व राखून असतात. म मं ची कविता अशीच एका वाटेवर सापडली. एक उदास, हळवा सूर मनाला स्पर्श करत असताना ह्या कवीने नेमकेपणाने मनाच्या त्या भावावस्थेचं रूप उलगडून दाखवावं असं होत गेलं.

माझ्या मनाला नेमका
चुकीचाच अर्थ लागे;
आयुष्याची गुंतावळ:
घट्ट पीळ, जुने धागे

अश्या ओळींमधून दोन दिशांच्या, दोन काळांच्या मधला मी तडा आहे असं कवी सांगतो आणि मग मनभर दाटून आलेल्या अंधाराचं सार सूत्र हाती लागतं. म मं ची कविता काही वेळा अल्पाक्षरी आहे, मोजक्या शब्दांत नेमका नेटका प्रभाव तीचा पडतो. गेलेल्या सुखक्षणांचा मनवृक्षाच्या तळाशी पाचोळा दाटलेला आहे, मात्र ह्या पाचोळ्याचाही स्वत:चा म्हणून एक सुवास आहे असं ही कविता सांगते तेव्हा माझ्या मनात क्षणभर द भा धामणस्करांची कविता साद घालून जाते. स्वांतसुखाय लेखनाचं स्वत:चं म्हणून एक स्वतंत्र आकाश असतं, ती कविता आग्रही नसते. शांत स्वरात ती तिचं म्हणणं मांडताना दिसते. म मं च्या कवितेतून तो अलवार अंत:स्वर जाणवत जातो. आत्मसंवादाची एक विचारमग्न सावली सतत ह्या कवितांवर आपलं अस्तित्त्व राखून असलेली दिसते.

“हे न ते मधुरपण, जे हवे होते… वस्तुला बिंबपण, बिंब वस्तु होते”, ह्या ओळी असो की “असेच जगणे, आपल्याच भारे आपणच वाकणे” अश्या अनेक ओळींमधून जीवनाविषयी खोल समजुतीची प्रचिती येते. ही कविता औदासिन्याचा एका धुसर अव्यक्त पदर , एक अनामिक हुरहुर गाठायचा प्रयत्न करत आहेसं जाणवतं. अर्थात ही कविता निराशेची नाही, ती हताश नाही. ती तिचं म्हणणं एका संयत मांडणीतून मांडू पहाते. कवी आपल्याच मनाचे निरनिराळे कोन, काने कोपरे पडताळून पाहतात. मनाच्या डोहातून येणाऱ्या तरंगांची साद कवीच्या संवेदनशीलतेतून प्रत्युत्तरीत होते. ते स्वत:च्याच प्रश्नांसाठी स्वत: उत्तरं शॊधू पाहतात आणि त्या शोधात त्यांच्या लेखणीला जीवनाचं तत्त्व गाठत जातं हे म मं ची कविता वाचताना पुन्हा नव्याने उमजतं. “नाही आत्मज्ञान, वस्तुज्ञान मंद… कुलुपात बंद प्राण माझा” अश्या ओळी ह्या वैयक्तिक नसतात त्या वैश्विकतेचा पैस गाठतात.

“जरि वाटे जड कळले, तळ कळला नाही” असं व्यापक सत्य दोन ओळींच्या अवकाशात सामावलेलं दिसतं तेव्हा त्या कवितेची सौम्य पण अर्थगर्भ ताकद दिसत जाते.

छातीवर दगड जरी ठेवला
तरी ही हिरवी पाने
कुठून फुटतात कळत नाही

एका कवितेत हा प्रश्न येतो. ह्या कवितांत निसर्ग आहे, जगण्याविषयीच्या आस्थेतून आलेलं चिंतनगर्भ तत्त्वज्ञान आहे, मानवी भावभावनांचे आविष्कार आहेत. “तत्त्वज्ञाने विसरून सारी, फक्त जाणतो जिवंतता ही; चिरंजीव क्षण अग्राइतुका, मन असते इवले दगडालाही” असं ही कविता म्हणते तेव्हा ह्या कठीण जगात फुलाचं काळीज घेऊन जगणाऱ्या कवीच्या मनाचा जीवंत हळवेपणा मन मोहवून जातो आणि ही कविता मला माझी वाटते. भौतिकतेच्या पलीकडे जात, विश्वाचा आर्त सच्चा सूर गाठण्याची क्षमता संवेदनशील मनाकडे असते. जगण्याची एक आसक्ती, जगणं समजण्याची एक खोलवर ओढ लेखणीतून वाट शोधते तेव्हा उमटलेले काव्य काळाच्या पटावर चिरकाल शाश्वत होतं. म मं ची कविता जगण्याच्या निद्रेतून जागं करते. मनाला विचार देत जाते.

कितीही म्हटले की मी सुखी आहे
तरी माझ्या गीतांतून
मन का रडते कळत नाही.
कुणा अव्यक्ताशी माझे नाते जोडले आहे
म्हणून मी माझा नाही
आणि सये, तुझाही नाही.

इथे मी येते तेव्हा अनेक प्रश्नांचा उलगडा होतो. जगण्यातलं आश्वासक मर्म माझ्या बंद मुठीत सहज येऊन वसतं. कुठल्या अविनाशी अव्यक्ताची ओढ आपल्या नकळत मनात दाटते, कंठ दाटून येताना कारणांचा उलगडा होत नसतो असं वाटून गेलेलं बरंचंसं म मं ची कविता स्पर्शून जाते आणि तेच आपलं तिच्याशी नातं असतं.

सुखाचे सोबती
दु:खातही राहो
कोसळो हे नभ
भिंती उभ्या राहो

असं पसायदान मागणाऱ्या ह्या कवीच्या प्रतिभेकडे मी विनम्रतेने बघते आणि “मन असते इवले दगडालाही” ह्या ओळीपाशी पुन्हा येते तेव्हा जगण्याच्या धांदलीत दगड होऊ पाहणाऱ्या मनाला त्याचं इवलं मन साद घालत जातं. कुठल्याश्या अविनाशी सत्याचं फुलपाखरू आता क्षणभर मनाच्या काठापास भिरभिरून जातं!!

ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब:

Screenshot_20190727-140714__01कतरा कतरा जिंदगी-११

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं
साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

दीर्घ श्वास घेते मी दरवेळी हे वाचते तेव्हा. जागृतीचा श्वास. जाणीवेतून उमटलेला जगण्याचा हुंकार. जगण्याच्या अखंड धांदलीतला हा क्षणभराचा विराम किती सांगणारा, जागं करणारा. पुढल्या श्वासाचं अस्तित्त्व ’असण्या’पर्यंत मला निमिषात नेऊन सोडणारा.

श्वासांची माळ मी पुन्हा हातात घेते. ’तस्बीह’, जपमाळेचं उर्दूतलं अर्थगर्भ सुरेख नाव क्षणभर मन:पटलावर चमकून जातं. श्वासांची जाणीव अशीच सुरेख असते. धावपळीत नेमकी ही जाणीवच लोप पावते आणि सारा गोंधळ सुरू होतो. प्रश्नांची उकल अजूनही होत नाहीच पण त्यांच्या नेमक्या स्वरूपापाशी आणून ठेवणारी जाणीव.

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं…

यथार्थ!! गीत चतुर्वेदीचं लेखन. बिट्वीन द लाईन्स, एक संपूर्ण विचारचक्र दडवून ठेवणारं. गद्यमय लयबद्ध काव्याच्या ह्या अविष्कारापाशी मन थांबून रहातं. तो थांबलेला रस्ता आणि त्यावरून चालणारी पावलं. ही पावलं हरक्षणी बदलतात, रस्ता त्या बदलाकडे साक्षीभावाने बघतो. माणसं पुढे जातात, रस्ता तिथेच.. तसाच… निर्लेप!! सारं वाहून नेत पुन्हा शांत. रात्री पहावं त्याचं रूप. अलिप्त.. योग्यासारखं. गजबजीत असून गजबज न होणारं.

मी वाट की वाटसरू?

श्वासांची तस्बीह, मधे विचारांच्या धाग्याने गुंफलेली असते हे पुन्हा सांगणारी प्रश्नांची मालिका मनात उमटायला लागते. कुठून कुठवर हा प्रवास?? सारं काही प्रवासात आहे, माझा भोवताल, चराचर, ही पृथ्वी… साऱ्यांचा स्वतंत्र आणि एकत्र प्रवास. कुठून.. कुठवर? चालत्या ट्रेनमधून धावती झाडं दिसावीत तसं. नेमकं कोण प्रवासात आणि कोण स्थिर? गतिमानता की स्थैर्य? गतिमानता हेच स्थैर्य!! चालती ट्रेनही पुढे जाते आणि उभं झाडही बदलतंच की क्षणोक्षणी. जपमाळ पुढे पुढे… विचारचक्रही. प्रवास… मागे पडलं ते संपलं. येणारा प्रत्येक क्षण आधीसारखाच, सृष्टीने तराजूत मोजून मापून दिलेला. सापेक्षतेची परिमाणं लावूून त्याचं रूप बदलून टाकत त्याला आधीपेक्षा पूर्ण नवा करणारे आपण. त्याच्या नव्या कोऱ्या असण्यात आपलं सजीवत्त्व, आपली चेतना दडलेली.

मागे पडलेल्या अनेक मृतप्राय क्षणांच्या ढिगाऱ्यावर उभं राहून चेतनेचा प्रत्येक नवा क्षण मागे टाकणारं मी माध्यम एक. एक दिवस हे माध्यमही त्या क्षणांमधे विलीन होणारं. हे भान येईपर्यंत बदल अनिवार्य…

बदलो, थोडा और बदलो
बदल-बदलकर एक रोज
तुम ऐन अपने जैसे हो जाओगे

’अपने जैसे’ म्हणजे नेमकं कसं हाच तर शोध. कालची मी आणि आजची मी मोजून मापून दिलेल्या त्या क्षणाइतपतच सारखी. पण ’काल’चं पान गळून पडताना ’आज’च्या पालवीचा नवा फुटवा ल्यायलेलं माझं रूप पुन्हा वेगळंच. ’बदलो, थोडा और बदलो’ ह्या वाक्याच्या नादाशी मनात वेगळाच नाद समांतर ताल धरू पहातोय…. ’बदल’ म्हणजे बॉयझोनचं नो मॅटर व्हॉट, गेली कित्येक वर्ष सूत्र म्हणून मनात पक्कं.

No matter what they tell you
No matter what they do
No matter what they teach you
What you believe is true!!!

“What I believe”, नाही म्हटलं तरी हे काही प्रमाणात हाती लागलेलं आहे की. अस्तित्त्वाच्या देठातून प्रसंगी उमटणारे होकार/नकार ओळखण्याइतपत, त्यांचा तोल सांभाळण्याइतपत वाट पुढे सरली आहेच की. “What you believe is true”… ह्या “truth” च्या गतिमान चकव्यापाशी अडतय आता. काही हाती लागत काही निसटण्याची संदिग्धता पुन्हा मनाला गाठते. पाऱ्यासारखं रूप पालटणारं, ’सत्य’! क्षणोक्षणी बदलत पुन्हा शाश्वतही हेच… सत्य. ह्याचा शोध घेणं सुरू आहे. हाच तर प्रवास. शोध बाहेरही आणि स्वत:तही. “आँख ही खुद आँख को कहाँ देख पाती है”… मन मिटलेल्या डोळ्यांच्या ’नजरेतूनही’ पाहू लागतं.

साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

हरवून गेलेल्या श्वासांमधला आजचा जागृतीचा श्वास. असण्याच्या व्याख्येत कळत नकळत झालेले बदल, साठलेलं, साठवलेलं कितीतरी समोर दिसून येण्याचा क्षण. कविता पुढे म्हणते,

आमने-सामने रखे दो आईनों के बीच
ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब डोलता है

आता कोडं काहीसं उलगडतय. साचलेलं, साठवलेलं काळाच्या वाहत्या पाण्यात सोडून कोऱ्या पाटीवर मुळाक्षरं गिरवता यायला हवीत. ’अजनबी और पराया होना सुखद होता है’… जपमाळेत एक नवा मंत्र. हे परकेपण स्वत:बाबत वाटतं ती पुन्हा एक नवी सुरूवात. ’स्व’ची ही नव्याने होणारी ओळख. ही ओळख निर्माण करण्याची क्षमता, ही उर्मी हेच ह्या प्रवासाच्या जीवंतपणाचं लक्षण. हवहवसं वाटणारं, प्रतिबिंबाला स्थान देणारं ’खालीपन’. हे गाठलं की वाट-वाटसरूमधलं द्वैत नाहीसं होतं आणि उमगतो “रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं” चा व्रतस्थ साक्षीभाव. मन आता जीवापास सांभाळून ठेवतं, ’ऐन अपने जैसे’ होतानाच्या वाटेवरचं हे डोलणारं, शून्य होण्यातलं महत्त्वाचं, ’ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब’!!

असा मोगरा समोर फुलता…


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 06

घरासाठी रोपं आणायची ठरवली तेव्हा पहिला मान होता तो मोगऱ्याचा. मोगऱ्याचं रोप आणलं, ते रूजलं, बहरलं, फुलू लागलं आणि ’माझं’ होत गेलं. त्याच्या सोबतीने कधी त्याच्या शेजारी बसावं आणि विचारांची कुपी अलगद उघडावी हे नेहेमीचं झालं मग. मोगऱ्याची नावंही किती सुरेख. मल्लीका, हृदयगंधा तर उर्दू जास्मिन. शायरीमधे मोगरा ह्याच नावाने आलेला एक शेर वाचनात आला तेव्हा गंमत वाटली होती,

ये मोतिया ये चमेली ये मोगरा ये गुलाब
ये सारे गहने ये ज़ेवर उसी से मिलते हैं

उन्हाची काहिली जाणवायला लागते तेव्हा त्या झळांनी तापून निघणाऱ्या जिवाचा विसावा सापडतो तो निसर्गाच्या बदलायला लागलेल्या रूपात. चैत्राच्या आगमनाची चाहूल, तांबुस पोपटी नवी पालवी. कडूनिंबाचा, करंजीचा उग्रसर दरवळ तर एकीकडे अश्वत्थाची नवी कोवळी सळसळ. शाल्मली कुठे तर पळस पांगारा कुठे. दुपारच्या रखरखत्या उन्हालाही मागे टाकायला भाग पाडेल असा बहरलेला नीलमोहोर आणि शिरीष. मात्र ह्या सगळ्या वर्दळीत कुठून तरी एक गंध येतो, तनामनावर आपल्या अस्तित्त्वाचं गारूड करणारा. त्याच्या नुसत्या असण्याचं भान इतकं मोहक की त्या कोमलतेच्या केवळ स्पर्शानं निसर्गाच्या साऱ्या प्रसन्नतेचा मनावर शिडकावा व्हावा. वाऱ्याच्या येणाऱ्या झुळूकेबरोबर तो अवचिता झुळूकणारा अळुमाळु परिमळ सांगावा आणतो तो मोगऱ्याचाच.

मोगऱ्याशी नातं तसं प्रत्येकाचं. पृथ्वीचं प्रेमगीत लिहिणारे कुसुमाग्रज मोगऱ्यावर लिहितात तेव्हा लेखणी किती अलगद शब्द मांडते ते पहाण्यासारखे:

असा मोगरा समोर फुलता
दूरपणाचा दत्तक बाणा
कसा रहावा…

किती खरं आहे हे. सृष्टीतल्या साऱ्या सकारात्मकेचं प्रतीक दैवी गंधाची मुक्त हस्ताने पाखरण करणारी ही शुभ्रधवल फुलं. ह्यांचं व्यक्तित्त्व परमेश्वराच्या अंशाचं कोंदण ल्यायलेलं.

अलीकडे रस्त्यावर प्रवास करताना लागणारे सिग्नल आणि मोगरा हे समीकरण सहज परिचयाचं. त्यात दिसले सिग्नलला गाडीच्या बाजूला असलेल्या वाहतुक बेटावरचे ते सगळे. एक वयस्कर स्त्री, तिचा बहुधा मुलगा आणि सून. सूनेच्या कुशीतलं लहानसं बाळ आणि आजीच्या समोर असलेली मोगऱ्याच्या अर्धउमललेल्या कळ्यांची रास. त्या राशीतल्या कळ्यांचे गजरे विणताना मधेच आपल्या नातवाच्या डोक्यावर मायेने हात फिरवणारी ती आजी दिसली तेव्हा मन अनेक वर्ष ओलांडून थेट बालपणात जातं झालं. मोगरा आणि आजोळ, मोगरा आणि परिक्षेनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्य़ा असं नातं मनात पक्कं. आजोळच्या अंगणातलं ते मोगऱ्याचं घमघमतं रोप, हिरव्या पदरावर सुगंधी चांदण्यांची ती नक्षी मनात वस्तीला आली ती कायमची. मोगऱ्याची फुलं आजी ’वेचायची’ तेव्हा कळ्यांना धक्काही लागू न देता तिने वेचलेली ती फुलं तिचा पदर भरून टाकत. सूर्याची किरणं परत फिरायची, सांज हलकेच उतरू लागायची तेव्हा आजीच्या अवतीभोवती आम्ही सगळे आणि एक एक फूल गुंफत गजरा विणणारी ती. तिच्या अस्तित्त्वालाच तेव्हा मोगऱ्याचा गंध यायचा. माठातल्या पाण्यात मोगऱ्याची काही फुलं जात आणि उरलेल्या फुलांचे गजरे ती आम्हा नातींच्या केसांत माळायची तेव्हा तिच्या हाताची ओंजळ मोगऱ्याची होत जायची. उबदार प्रेममयी आठवणींचा हा मोगरा मनात फुलला तो निरंतर.

आठवणींच्या वाटेवरून मनाची पावलं परतायची होती अजून तितक्यात आलेल्या पुढल्या सिग्नलला तो आला, असेल ८-९ वर्षांचा. गजरे हवेत का हे खूणेनेच विचारत होता. माझी नजर मात्र त्या गजऱ्यांकडून त्याच्या चेहेऱ्याकडे गेली आणि तिथेच थबकली. मोहक प्रसन्न हास्य, अत्यंत बोलके डोळे, मोगऱ्याच्या गंधाने व तेजाने जणू उजळलेला तो. सिग्नल सुटायला अवघ्या काही सेकंदांचा असलेला अवकाश मी त्याला खूणेनेच सांगितला. ’काही हरकत नाही, मी सिग्नलच्या पलीकडच्या बाजूला येतो’, असं त्याने सांगता मात्र माझा जीव घाबरा झाला. सिग्नलच्या पुढे धावणारी ही मुलं विचारात पाडतात ती नेहेमीच. ’मला गजरा नको’ हे त्याला चटकन ठाम सांगितलं पण त्याचा उर्जेचं रूप असलेला चेहेरा, हातातले गजरे, सुटलेला सिग्नल आणि धावणारी मुलं मनातून जाईनात. गाडी तिथून पुढे निघाली तरी मन रेंगाळलं तिथेच. आणि “का मोगरा फुलेना?” लिहिणारे गदिमा आठवले.

बरसात चांदण्याची, वारा कसा हलेना
का मोगरा फुलेना…
हिरवा दिसे पिसारा, परि का कळी धरेना
का मोगरा फुलेना…

म्हणताना गदिमा म्हणाले, ’चुकते कुठे कुणाचे माझे मला कळेना, का मोगरा फुलेना’, तेव्हा मोगरा पुन्हा वेगळ्याच रूपात सामोरा आला. काहिसं उदास मन होत होतं आणि एकीकडे पुन्हा पुन्हा त्या हसऱ्या नजरेतले स्वत:वरच्या ठाम विश्वासाचं प्रतीक असलेले, अनंत स्वप्नांना कवेत घेण्याची क्षमता असलेले ते लहानसे डोळे नजरेसमोर येत होते. ते इवलेसे रोप आपल्या सामर्थ्यासह उंच होणार होते. त्याच्या निरागस खंबीर हसण्याची आठवण झाली आणि लहानश्या पण स्वर्गीय अस्तित्वाच्या अंगभूत तेजाने दरवळणाऱ्या मोगऱ्याच्या फुलांचे नेमके वर्णन करणारे तात्यांचे शब्द आठवत गेले. समुद्राकडे धावत निघालेल्या जीवनसरितेला क्षणभर रोखून ठेवण्याचं सामर्थ्य मांडताना कुसुमाग्रज म्हणतात…

सागर विसरूनी धवल फुलांनो
तुमच्यासाठी उभी राहिली
जीवनसरिता…

सकारात्मकतेवरच्या विश्वासाची शुभ्रधवल कळी आता मनात पुन्हा स्वच्छ उमलली!!

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!

वाऱ्याचे उगमस्थळ…


महाराष्ट्र टाईम्स, 10.05.2018
(सुख़न -19)

बाराव्या शतकात ग्वान दाओचेंग नामक एका संवेदनशील चिनी चित्रकार/कवयित्रीने, दुसरं लग्न करू इच्छिणाऱ्या आपल्या नवऱ्यासाठी लिहीलेली एक अत्यंत तरल कविता वाचनात आली,

You and I
Have so much love,
That it
Burns like a fire,
In which we bake a lump of clay
Molded into a figure of you
And a figure of me.
Then we take both of them,
And break them into pieces,
And mix the pieces with water,
And mold again a figure of you,
And a figure of me.
I am in your clay.
You are in my clay.
In life we share a single quilt.
In death we will share one coffin.

प्रेमाच्या प्रवासातलं स्वत:चं अस्तित्व पूर्ण विसरून एकरूप होणं आणि त्या विरघळलेल्या एकतानतेतून नव्या स्वतंत्र सुरांनी जन्माला येणं. ”माझा रंग तू घे तुझा रंग मला दे’’च्या अर्थाचं काव्य मनाशी घट्ट येत असताना विचारांच्या लाटाही एकामागोमाग एक येत गेल्या.

ही कविता आज वाचताना जाणवतं, हे नातं नवरा बायकोचं, त्यात ही गुंतागुंत त्या दोघांची तर असतेच पण नातेवाईक, मुलं, करियर इत्यादी समावेश होत जातॊ आणि नात्याचा आत्मा प्रवासाच्या अपरिहार्यतेत हरपत जातो. अद्वैतातही द्वैत जपणं, नात्याचा तोल न ढळू देणं, स्वत:ची ’स्पेस’ राखता येणं असे कितीतरी मुद्दे येत जातात. परस्परांविषयी आदर, विश्वास असला आणि प्रवासातही त्याचा प्रवाह निखळ नितळ खळखळता ठेवता आला तर फार सुरेख होतो प्रवास. हेच यशाचं गुपित आणि इथेच खरी मेख असते.

या कवितेला समांतर जाणारा एका लेखातला हा भाग लिहीत होते, “तुला जी जशी मी वाटले त्यातली काही मी आहे आणि बरीचशी वेगळीच आहे असंही जाणवेल प्रवासात, तेव्हा मला बदलण्याचा प्रयत्न करू नकोस. मी जे आहे/होते त्यात तुला जे तुझं वाटलं आणि थांबावसं वाटलं माझ्यापाशी ते ही हरवून जाईल तुझ्या या प्रयत्नात. हे जसं माझ्याबाबत तसंच तुझ्याहीबाबत. प्रवासात आपण एकमेकांचं एकमेकांपासून वेगळं, स्वतंत्र अस्तित्त्व असणं विसरायला लागू तिथून पुढे प्रवास कठीण अगतिक होत जाईल, सहजता हरवलेला. बदल होतातच, होणारच असतात पण ते व्हावेत त्यांच्या गतीने, काहीसे नकळत काहीसे जाणीवपूर्वक. तिथे बळ वापरलं की नात्यावर त्याचे ओझे होणारच. या अश्या बदलांच्या प्रक्रियेत गुंता वाढेल आणि त्याची बेडी आपल्याच पायात पडेल. सोबतीने चालताना आपण सहज बदलतो आपला वेग, एकत्र पडावीत पावलं म्हणून. चालायचं असतं ते आपल्याच पावलांनी, एकमेकांच्या वाटेत न येता, अडलं तर एकमेकांना आणि वाटेलाही सावरत. त्यासाठी अखंड सांभाळावं लागेल आपल्याला आपल्यातलं मैत्रीचं रोप.”

मैत्री शब्दापाशी आठवली ग्रेसची एक विराणी. कमी शब्दांत मोठा आशय असलेली,

Well friend
you destroy me,
don’t distort!
If you want, delete me,
don’t edit me!!

या विराणीतला ’फ्रेंड’ शब्द स्पष्ट अधोरेखितसा. ह्या शब्दाला अर्थ आहे तोपर्यंत असं नेमकं थेट सांगता बोलता येतं. या शब्दाभोवती नात्यांचं वलय पडत गेलं की कधी कधी फिकुटत जातो हा शब्द आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दडतो त्याचा अर्थ. वाट आणि वाटसरू सवयीचे होत जातात. तरीही या सवयींनी घुसमट न होऊ देणं प्रवासाच्या सुखकर वाटचालीसाठी क्रमप्राप्त असतं. इथे पुन्हा ग्रेस आठवतात. द्वैताची द्विभाषा, आत्मभाषा.. ते लिहीतात.

अनेक शतकांनंतरही ग्वानच्या कवितेचा प्रेमळ अलवार पदर वाऱ्याच्या हळूवार झुळूकीसारखा फडफडताना दिसतो आणि समोरच्या किनाऱ्यावरची ग्रेसची विराणी तर ’वाऱ्याचे उगमस्थळ’. काळाच्या वाळूवरच्या या दोन ठळक पाऊलखूणा. मला मात्र एकाच वेळी दोहोंकडे बघताना ’मैत्री’ नावाचा पुल पुन्हा पुन्हा दिसत जातो…

कॅलिडोस्कोप:

महाराष्ट्र टाईम्स, 26.04.2018
(सुख़न – 17)

पुर-सुकूँ लगती है कितनी झील के पानी पे बत
पैरों की बे-ताबियाँ पानी के अंदर देखिए

मनाजवळचे शेर सांगा असं काही असेल तर आठवणाऱ्या यादीत हा शेर अग्रक्रमावर असणार हे नक्की. झील, त्यातलं पाणी, पाण्यावरचे तरंग आणि पाण्यावर विहरत अलगद संथ लयीने पुढे सरकणारे ‘बत’ नजरेसमोर येते आणि त्याचवेळेस पृष्ठभागाखाली पाण्यात असणारे वल्ह्यासारखे कमाल वेगाने हलते त्याचे पाय. पुर-सुकूँ हा शब्दच इतका विलक्षण मोहक आहे की मुळात त्याच्यापाशीच बराच वेळ मन रेंगाळते. सुकूँ- स्थैर्य, शांतता. याचीही पुढली पायरी पुर-सुकूँ. हा शब्द स्वत:तच एक खोल गहिरी शांतता सामावलेला आहे. शब्दश: प्रकटणाऱ्या अर्थाच्या पुढे मन निघते तेव्हा समोर येते या दोन ओळींमधे खोलवर दडलेले तत्त्वज्ञान, प्रत्येकाच्या आयुष्याशी सहज जोडला जाणारा अर्थाचा प्रवाह. वरकरणी स्थिर भासणारी माणसं आणि जगण्याच्या लढ्यातला प्रत्येकाचा तगमगता संघर्ष. भवसागर संसार नावाच्या झीलच्या पाण्यातले बेताब पैर.

वैयक्तिक पातळीवरून पुढे निघतो शेर तेव्हा भौतिकतेच्या विळख्यात अडकलेल्या एकूण समाजाबद्दल बोलू पहातो. तिथेही पुन्हा तेच. वरवर शांतता आणि अंतर्गत कोलाहलाने भरलेले भारलेले जीवन. “ब-ज़ाहिर पुर-सुकूँ है सारी बस्ती, मगर अंदर से हंगामा बहुत है” शब्द वेगळे पण भावना तीच, अगदी तशीच.

पुर-सुकूँ आप का चेहरा ये चमकती आँखें
आप भी शहर में लगता है नए हैं अब तक

हे शहर म्हणजे जीवनप्रवाह. हा उलगडत नाही तोवर, आधार असतो तोवर नजरेत असतो की ठामपणा. मग मात्र अडकतो माणूस ’कश्मकश’मधे. पुर-सुकूँ बद्दलचा विचार कश्मकशच्या थांब्यावरूनच फिरून परत येतो. “इरादे बाँधता हूँ सोचता हूँ छोड देता हूँ, कहीं ऐसा न हो जाए कहीं वैसा न हो जाए”. द्वंद्वाच्या या प्रवासात नाव डोलायला लागते, पावलं कधी स्व मुळे कधी परिस्थितीमुळे दोलायमान होतात. क्षणभंगुरता, अस्थिरता घेरून येतेच पदोपदी. पिंजऱ्यात कैद पक्ष्यासारखे अस्तित्त्व अडकून पडते,

फड़कूँ तो सर फटे है न फड़कूँ तो जी घटे
तंग इस क़दर दिया मुझे सय्याद ने क़फ़स

क़फ़स(तुरुंग) देखील असा की ज्यात रहाणेही शक्य नाही आणि ज्यातून सुटकाही नाही. विवंचनेच्या फेऱ्यात अडकणं होत जातं. “ज़ब्त करता हूँ घुटता है क़फ़स में मिरा दम, आह करता हूँ तो सय्याद ख़फ़ा होता है”. ज़ब्तचा (स्वत:वर ताबा) प्रयत्न करताना या तुरूंगात माझा जीव गुदमरतो आणि तक्रार केली तर ऐकायला कोणी नाही अशी काहीशी अवस्था होते.

सुकून-ए-दिल जहान-ए-बेश-ओ-कम में ढूँढने वाले
यहाँ हर चीज़ मिलती है सुकून-ए-दिल नहीं मिलता

या मायाबाजारात सगळं काही मिळेल पण शांतता, समाधान नाही मिळणार. एक एक धडा मिळत जातो. “तंग आ चुके हैं कशमकश-ए-ज़िंदगी से हम, ठुकरा न दें जहाँ को कहीं बे-दिली से हम” साहिर म्हणतो. हा माझ्यामते परिवर्तनाचा बिंदू असावा. जाणीवेचा क्षण. आयुष्याला नाकारून आयुष्य जगता येत नाही. या टप्प्याला पार करून, तावून सुलाखून निघताना पुन्हा वाट सापडते ती सुकूनकडे नेणारी असते. आणि यावेळेस मिळणाऱ्या शांत समाधानाची चव आगळी असते.

सुरूवातीचा शेर पुन्हा येतो नजरेसमोर. यावेळेस दूसरी ओळ आधी उमटते मनात, ती सांगते, ’असू देत की कितीही गोंधळ तुमच्या आयुष्यात. अनेक लढे देतही असाल तुम्ही वैयक्तिक जीवनात मात्र त्याचं प्रतिबिंब चेहेऱ्यावर न उमटू देणं, विचलित न होणं हीदेखील एक साधना आहे”. समुद्राच्या आत उलथापालथ तरी सतह शांत. शब्दांचे कॅलिडोस्कोप आणि अर्थाचे रंग, पुर-सुकूँ- असीम शांततेचे हे क्षण जगण्याचं बळ देत जातात!!