हातात जरा दे हात:

कतरा कतरा जिंदगी-१४
दैनिक पुण्यनगरी, २८.०९.२०१९

आता गोव्याला आलेय. पावसाळ्याचे दिवस आहेत. अधेमधे पावसाची एखादी सर येतेय. पावसाने विश्रांती घेतली तेव्हा समुद्रकिनारी फिरायला निघाले आणि वाटेतच तो पुन्हा मनसोक्त बरसत गेला. झाकोळून टाकणारा विशालकाय काळासावळा मेघ आसमंत व्यापून उरलाय. भिजणं हा पर्याय निवडलाय मी. सुटलेला भणाण वारा, पाऊस, दाटून आलेली संध्याकाळ, चिंब गारवा आणि पावसाच्या तालनृत्यात साथ करणारा निळाकरडा समुद्र ह्यांचं द्वैत, मी ही जणू ह्यांचाच एक भाग .

ये समंदर पे बरसता पानी
हाय! प्यासों को तरसता पानी

कुठेतरी ऐकलेला शेर मनात नकळत हजेरी लावता झालाय आणि अमृतसरमधलं एक संभाषण मनात डोकावून जातय. तिथे फिरताना सोबत असलेला टॅक्सी ड्रायव्हर फाळणीविषयी बोलताना म्हणाला होता, “और तो सब है ही मॅडम पर पार्टिशन कि वजह से हमसे समुंदर दूर हो गया… आपके मुंबई गये थे एक बार, पर वो तो आपका समुंदर हुआ ना!”. कराचीकडून येणारा समुंदर त्याला त्याचा वाटत होता, त्याच्याकडच्या मागच्या पिढ्यांतल्या कोणाच्या तरी आठवणीतून झिरपलेला, त्या बोलण्यातून त्याच्या परिचयाचा झालेला तो समुद्रकिनारा आणि मुंबईत मात्र त्याला वाटलेलं गर्दीतलं पोरकं परकेपण. हे तसं नेहेमीचंच, पाणी आणि तहान ह्यांचं चुकलेलं समीकरण. समुद्रात पडून त्याच्या खारेपणाला स्विकारणारं पावसाचं पाणी. शायरला इथे तहान न भागवता येण्यातली ह्या जलथेबांची हतबलता दिसत जाते. शेर अर्थांची अनेक रूपं स्वत:त साठवून असतो, त्या रूपांचा शोध घेत जाणं हा एक आवडीचा भाग. आज इथे ह्या किनाऱ्यावर ही रूपंच माझा शोध घेत येताहेत. मनाचे पदर अलवार उलगडतातच अश्यावेळी. “किसी के साथ हूँ ऐसे अज़ल से, समुंदर साथ जैसे तिश्नगी है”, गहिऱ्या समुद्राची साथ आणि न भागणारी तहान ह्यांचं नातं मांडावं असं लिहिणाऱ्यांना केव्हातरी वाटून जातंच, तसाच हा एक शेर. त्याच्या अर्थांची वलयं मनात उमटत असताना चालणारी पावलं पाण्यापर्यंत येऊन पोहोचली आहेत.

समुंदर अदा-फ़हम था रुक गया
कि हम पाँव पानी पे धरने को थे

पायाला पाणी लागतंयसं पाहून नम्रपणे मागे सरकणारा समुद्र… कल्पनेला मनातून दाद जातेय. पुढे येणारी लाट मात्र तिथलं माझं अस्तित्त्व स्विकारतेय. पायाच्या तळव्याशी येणाऱ्या, त्याला वेढा घालत क्षण दोन क्षण रेंगाळून, पायाखालून वाळू घेऊन परतणाऱ्या ह्या जलस्पर्शाची एक निराळीच किमया. लाटांकडे बघते तेव्हा मनातलं काय काय असं तरंगून सामोरं येतं. खळबळीतून येणाऱ्या लाटा. एकामागे एक. क्षणभराची साथ, येऊन आल्यापावली नि:स्पृहपणे परतीची वाट चालणाऱ्या लाटा. कुठून कुठून येतात ह्या. कुठल्या क्षितीजाच्या कथा ऐकून येतात. चिरतरूण मुग्ध तरूणीसारख्याही आणि विरक्त प्रौढेसारख्याही. जलचक्राचे किती फेरे पूर्ण करत ह्या पुन्हा पुन्हा येतात. क्षणभंगुरता आणि चिरंतन, चिरंजीव असणं एकाचवेळी सांगणाऱ्या ह्या. पाण्याचा स्पर्श तनमनाला एक वेगळं चैतन्य आणि विचारांना वाट देणारं गांभिर्यही देऊ पहातोय.

आता मनात उमटणारे विचार कधी काही सांगणारे तर कधी प्रश्नांचं गरगरतं आवर्त निर्माण करणारे. अंतर्मुख होऊ देणारा समुद्र सोबत…त्याचा तो भिजल्या वाळूचा, माझ्या पावलांचे ठसेही न उमटू देणारा किनारा. कुठलीच खूण मागे न ठेवता चालण्यातल्या मुक्ततेचा नकळत वाटून गेलेला आश्वासक दिलासा. समुद्राची लयीतली नादमय गाज, ओसरलेला पाऊस आणि विचारांच्या मुक्त पक्ष्यांच्या आसमंतातील नक्षीचा नभावर आलेला शहारा. पावलं चालत होती, चालत जाताहेत. स्वत:ला स्वत:शी संवाद करू देणारी वेळ…

मनाच्या अंगणात मागे पडलेलं किती आठवूनसं जातंय. काही स्पष्ट काही अस्पष्ट. विचारांना जोडून येणाऱ्या विचारांच्याही लाटाच जणू. आपल्याच मनाची आपण केलेली अडगळ जाणवून देणारे क्षण हे. विचार तळापासून पृष्ठभागावर आले की तिथेच समुद्राला अर्पण व्हायला हवे हे भान येण्याचे क्षण. मधेच वाकून ओंजळभर पाणी हातात घेत ती ओंजळ सागराला परत करताना मनातल्या विचारांचे अर्घ्यही मी देऊ पहातेय. वातावरणाची संथ लय कायम पण मनात मात्र गोंधळ उडतोय. ’तलातुम’ एक फार सुरेख शब्द वादळासाठी. “दरिया के तलातुम से तो बच सकती है कश्ती, कश्ती में तलातुम हो तो साहिल न मिलेगा”, पाण्यातल्या वादळातून सुटका होईलही पण नावेतला गोंधळ सावरणं कठीण. खरंय किती हे…

कश्ती चला रहा है मगर किस अदा के साथ
हम भी न डूब जाएँ कहीं ना-ख़ुदा के साथ

ना-ख़ुदा- नावाडी. इथे मनाची नाव सावरणारा नावाडी आपणच, कसं पेलतोय आपण हे आव्हान. ह्या लाटांच्या कथा ऐकताना, माझ्या मनातलं कितीतरी त्यांना मुकपणे सांगताना हे नेमकं काहीतरी जाणवून आर्तसा आवंढा का दाटून येतोय? हा समुद्र मला हसतोय का?

चल जाऊ दूर कुठेही
हातात जरा दे हात;
भररस्त्यामध्ये माझा
होणार कधीतरि घात…

मला ग्रेस आठवताहेत आत्ता. समुद्राची साथ हवी की विचारांच्या लाटांसोबत येणाऱ्या मोत्यांची साथ हवी? की पुन्हा पुन्हा गोंधळणाऱ्या मनाला सावरणाऱ्या ह्या क्षणांची साथ?

वाऱ्याचा, समुद्राचा आणि माझ्या श्वासांचा आवाज एक होत जातोय. एकतानता, एकरूपता. किती दुखरं, काही हसरं सारं पुढे येऊन पुन्हा मागे सरतंय. काही गळून पडतंय, काही खोल तळघरात पुन्हा निमुट वस्तीला गेलंय. मी कसलाही ताळेबंद मांडत नाहीये आता. विचार आणि मी वेगळे होत जातोय… काही काळापुरतं का असेना पण हे एक सुटलेपण. असण्याची सारी सूत्र वर्तमानातल्या त्या क्षणाशी येऊन जोडली जाताहेत… आज आत्ता इथे मी उभी आहे, समोर आहे हा समुद्र… अथांग, असीम, क्षितीजाला थेट जाऊन भिडणारा, नद्यांना सामावणारा, आकाशाचा आरसा, रहस्यांचा, निळ्याहिरव्या रंगाच्या अनेक छटांचा, अनंत शक्यतांसह अनंत शक्यतांचा समुद्र! मनाला मोहिनी घालणारा समुद्र. संथ, शांत आणि रौद्रही. दिवसाच्या प्रत्येक प्रहरी वेगळा भासणारा समुद्र. आधारही वाटणारा आणि मन दडपून टाकणारा… गहिऱ्या मायेचा, समुद्र…!

नजरों से नापता हैं समुंदर की वुसअतें
साहिल पे एक शख्स अकेला खडा हुआ

नजरेने समुद्राची व्याप्ती मोजू पहाणारी मी एकटी इथे असणं आणि माझ्यातूनच कितीतरी उमलून पुन्हा कुपीत बंद होत, मनाच्या पाटीचं निराकार होणं…

किती वेळ गेलाय मधे. संध्याकाळ आता अजूनच गहिरी होत जातेय… किनाऱ्यावर दुरवरचा तो माणूस मला परत बोलावतोय. परतीची वाट…

पाण्यातली पावलं… वाळूतली पाऊस थेंबांची, लाटांची नक्षी… भुरभुरता पाऊस.

नजर में सुरत-ए-साहिल अभी नही आई
मिरे सफर का हर मरहला समुंदर है

आयुष्याला थेट स्पर्श करत किनाऱ्याकडून पुन्हा किनाऱ्याकडचा एक प्रवास. माझ्या आयुष्याचा प्रत्येक काठ, प्रत्येक टप्पा समुद्र आहे… असणारच. नीळे काठ सांभाळत भवसागर पार करायला निघालेल्या मनाचे किनारे सुटत जाणारच… मी पुन्हा समुद्राकडे क्षणभर वळून पुन्हा उभी रहातेय आणि तो माझ्या नजरेत काठोकाठ भरून येतोय. “हातात जरा दे हात”, न मागता केलेलं आर्जव रूजू होतं आणि आम्ही दूरच्या वाटेवर चालू लागतो!!

ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब:

Screenshot_20190727-140714__01कतरा कतरा जिंदगी-११

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं
साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

दीर्घ श्वास घेते मी दरवेळी हे वाचते तेव्हा. जागृतीचा श्वास. जाणीवेतून उमटलेला जगण्याचा हुंकार. जगण्याच्या अखंड धांदलीतला हा क्षणभराचा विराम किती सांगणारा, जागं करणारा. पुढल्या श्वासाचं अस्तित्त्व ’असण्या’पर्यंत मला निमिषात नेऊन सोडणारा.

श्वासांची माळ मी पुन्हा हातात घेते. ’तस्बीह’, जपमाळेचं उर्दूतलं अर्थगर्भ सुरेख नाव क्षणभर मन:पटलावर चमकून जातं. श्वासांची जाणीव अशीच सुरेख असते. धावपळीत नेमकी ही जाणीवच लोप पावते आणि सारा गोंधळ सुरू होतो. प्रश्नांची उकल अजूनही होत नाहीच पण त्यांच्या नेमक्या स्वरूपापाशी आणून ठेवणारी जाणीव.

रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं…

यथार्थ!! गीत चतुर्वेदीचं लेखन. बिट्वीन द लाईन्स, एक संपूर्ण विचारचक्र दडवून ठेवणारं. गद्यमय लयबद्ध काव्याच्या ह्या अविष्कारापाशी मन थांबून रहातं. तो थांबलेला रस्ता आणि त्यावरून चालणारी पावलं. ही पावलं हरक्षणी बदलतात, रस्ता त्या बदलाकडे साक्षीभावाने बघतो. माणसं पुढे जातात, रस्ता तिथेच.. तसाच… निर्लेप!! सारं वाहून नेत पुन्हा शांत. रात्री पहावं त्याचं रूप. अलिप्त.. योग्यासारखं. गजबजीत असून गजबज न होणारं.

मी वाट की वाटसरू?

श्वासांची तस्बीह, मधे विचारांच्या धाग्याने गुंफलेली असते हे पुन्हा सांगणारी प्रश्नांची मालिका मनात उमटायला लागते. कुठून कुठवर हा प्रवास?? सारं काही प्रवासात आहे, माझा भोवताल, चराचर, ही पृथ्वी… साऱ्यांचा स्वतंत्र आणि एकत्र प्रवास. कुठून.. कुठवर? चालत्या ट्रेनमधून धावती झाडं दिसावीत तसं. नेमकं कोण प्रवासात आणि कोण स्थिर? गतिमानता की स्थैर्य? गतिमानता हेच स्थैर्य!! चालती ट्रेनही पुढे जाते आणि उभं झाडही बदलतंच की क्षणोक्षणी. जपमाळ पुढे पुढे… विचारचक्रही. प्रवास… मागे पडलं ते संपलं. येणारा प्रत्येक क्षण आधीसारखाच, सृष्टीने तराजूत मोजून मापून दिलेला. सापेक्षतेची परिमाणं लावूून त्याचं रूप बदलून टाकत त्याला आधीपेक्षा पूर्ण नवा करणारे आपण. त्याच्या नव्या कोऱ्या असण्यात आपलं सजीवत्त्व, आपली चेतना दडलेली.

मागे पडलेल्या अनेक मृतप्राय क्षणांच्या ढिगाऱ्यावर उभं राहून चेतनेचा प्रत्येक नवा क्षण मागे टाकणारं मी माध्यम एक. एक दिवस हे माध्यमही त्या क्षणांमधे विलीन होणारं. हे भान येईपर्यंत बदल अनिवार्य…

बदलो, थोडा और बदलो
बदल-बदलकर एक रोज
तुम ऐन अपने जैसे हो जाओगे

’अपने जैसे’ म्हणजे नेमकं कसं हाच तर शोध. कालची मी आणि आजची मी मोजून मापून दिलेल्या त्या क्षणाइतपतच सारखी. पण ’काल’चं पान गळून पडताना ’आज’च्या पालवीचा नवा फुटवा ल्यायलेलं माझं रूप पुन्हा वेगळंच. ’बदलो, थोडा और बदलो’ ह्या वाक्याच्या नादाशी मनात वेगळाच नाद समांतर ताल धरू पहातोय…. ’बदल’ म्हणजे बॉयझोनचं नो मॅटर व्हॉट, गेली कित्येक वर्ष सूत्र म्हणून मनात पक्कं.

No matter what they tell you
No matter what they do
No matter what they teach you
What you believe is true!!!

“What I believe”, नाही म्हटलं तरी हे काही प्रमाणात हाती लागलेलं आहे की. अस्तित्त्वाच्या देठातून प्रसंगी उमटणारे होकार/नकार ओळखण्याइतपत, त्यांचा तोल सांभाळण्याइतपत वाट पुढे सरली आहेच की. “What you believe is true”… ह्या “truth” च्या गतिमान चकव्यापाशी अडतय आता. काही हाती लागत काही निसटण्याची संदिग्धता पुन्हा मनाला गाठते. पाऱ्यासारखं रूप पालटणारं, ’सत्य’! क्षणोक्षणी बदलत पुन्हा शाश्वतही हेच… सत्य. ह्याचा शोध घेणं सुरू आहे. हाच तर प्रवास. शोध बाहेरही आणि स्वत:तही. “आँख ही खुद आँख को कहाँ देख पाती है”… मन मिटलेल्या डोळ्यांच्या ’नजरेतूनही’ पाहू लागतं.

साँस भी मुई, कौन-सा हर पल चलती हैं

हरवून गेलेल्या श्वासांमधला आजचा जागृतीचा श्वास. असण्याच्या व्याख्येत कळत नकळत झालेले बदल, साठलेलं, साठवलेलं कितीतरी समोर दिसून येण्याचा क्षण. कविता पुढे म्हणते,

आमने-सामने रखे दो आईनों के बीच
ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब डोलता है

आता कोडं काहीसं उलगडतय. साचलेलं, साठवलेलं काळाच्या वाहत्या पाण्यात सोडून कोऱ्या पाटीवर मुळाक्षरं गिरवता यायला हवीत. ’अजनबी और पराया होना सुखद होता है’… जपमाळेत एक नवा मंत्र. हे परकेपण स्वत:बाबत वाटतं ती पुन्हा एक नवी सुरूवात. ’स्व’ची ही नव्याने होणारी ओळख. ही ओळख निर्माण करण्याची क्षमता, ही उर्मी हेच ह्या प्रवासाच्या जीवंतपणाचं लक्षण. हवहवसं वाटणारं, प्रतिबिंबाला स्थान देणारं ’खालीपन’. हे गाठलं की वाट-वाटसरूमधलं द्वैत नाहीसं होतं आणि उमगतो “रास्ता हर कदम पर रुका होता हैं” चा व्रतस्थ साक्षीभाव. मन आता जीवापास सांभाळून ठेवतं, ’ऐन अपने जैसे’ होतानाच्या वाटेवरचं हे डोलणारं, शून्य होण्यातलं महत्त्वाचं, ’ख़ालीपन का प्रतिबिम्ब’!!

पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!

असा मोगरा समोर फुलता…


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 06

घरासाठी रोपं आणायची ठरवली तेव्हा पहिला मान होता तो मोगऱ्याचा. मोगऱ्याचं रोप आणलं, ते रूजलं, बहरलं, फुलू लागलं आणि ’माझं’ होत गेलं. त्याच्या सोबतीने कधी त्याच्या शेजारी बसावं आणि विचारांची कुपी अलगद उघडावी हे नेहेमीचं झालं मग. मोगऱ्याची नावंही किती सुरेख. मल्लीका, हृदयगंधा तर उर्दू जास्मिन. शायरीमधे मोगरा ह्याच नावाने आलेला एक शेर वाचनात आला तेव्हा गंमत वाटली होती,

ये मोतिया ये चमेली ये मोगरा ये गुलाब
ये सारे गहने ये ज़ेवर उसी से मिलते हैं

उन्हाची काहिली जाणवायला लागते तेव्हा त्या झळांनी तापून निघणाऱ्या जिवाचा विसावा सापडतो तो निसर्गाच्या बदलायला लागलेल्या रूपात. चैत्राच्या आगमनाची चाहूल, तांबुस पोपटी नवी पालवी. कडूनिंबाचा, करंजीचा उग्रसर दरवळ तर एकीकडे अश्वत्थाची नवी कोवळी सळसळ. शाल्मली कुठे तर पळस पांगारा कुठे. दुपारच्या रखरखत्या उन्हालाही मागे टाकायला भाग पाडेल असा बहरलेला नीलमोहोर आणि शिरीष. मात्र ह्या सगळ्या वर्दळीत कुठून तरी एक गंध येतो, तनामनावर आपल्या अस्तित्त्वाचं गारूड करणारा. त्याच्या नुसत्या असण्याचं भान इतकं मोहक की त्या कोमलतेच्या केवळ स्पर्शानं निसर्गाच्या साऱ्या प्रसन्नतेचा मनावर शिडकावा व्हावा. वाऱ्याच्या येणाऱ्या झुळूकेबरोबर तो अवचिता झुळूकणारा अळुमाळु परिमळ सांगावा आणतो तो मोगऱ्याचाच.

मोगऱ्याशी नातं तसं प्रत्येकाचं. पृथ्वीचं प्रेमगीत लिहिणारे कुसुमाग्रज मोगऱ्यावर लिहितात तेव्हा लेखणी किती अलगद शब्द मांडते ते पहाण्यासारखे:

असा मोगरा समोर फुलता
दूरपणाचा दत्तक बाणा
कसा रहावा…

किती खरं आहे हे. सृष्टीतल्या साऱ्या सकारात्मकेचं प्रतीक दैवी गंधाची मुक्त हस्ताने पाखरण करणारी ही शुभ्रधवल फुलं. ह्यांचं व्यक्तित्त्व परमेश्वराच्या अंशाचं कोंदण ल्यायलेलं.

अलीकडे रस्त्यावर प्रवास करताना लागणारे सिग्नल आणि मोगरा हे समीकरण सहज परिचयाचं. त्यात दिसले सिग्नलला गाडीच्या बाजूला असलेल्या वाहतुक बेटावरचे ते सगळे. एक वयस्कर स्त्री, तिचा बहुधा मुलगा आणि सून. सूनेच्या कुशीतलं लहानसं बाळ आणि आजीच्या समोर असलेली मोगऱ्याच्या अर्धउमललेल्या कळ्यांची रास. त्या राशीतल्या कळ्यांचे गजरे विणताना मधेच आपल्या नातवाच्या डोक्यावर मायेने हात फिरवणारी ती आजी दिसली तेव्हा मन अनेक वर्ष ओलांडून थेट बालपणात जातं झालं. मोगरा आणि आजोळ, मोगरा आणि परिक्षेनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्य़ा असं नातं मनात पक्कं. आजोळच्या अंगणातलं ते मोगऱ्याचं घमघमतं रोप, हिरव्या पदरावर सुगंधी चांदण्यांची ती नक्षी मनात वस्तीला आली ती कायमची. मोगऱ्याची फुलं आजी ’वेचायची’ तेव्हा कळ्यांना धक्काही लागू न देता तिने वेचलेली ती फुलं तिचा पदर भरून टाकत. सूर्याची किरणं परत फिरायची, सांज हलकेच उतरू लागायची तेव्हा आजीच्या अवतीभोवती आम्ही सगळे आणि एक एक फूल गुंफत गजरा विणणारी ती. तिच्या अस्तित्त्वालाच तेव्हा मोगऱ्याचा गंध यायचा. माठातल्या पाण्यात मोगऱ्याची काही फुलं जात आणि उरलेल्या फुलांचे गजरे ती आम्हा नातींच्या केसांत माळायची तेव्हा तिच्या हाताची ओंजळ मोगऱ्याची होत जायची. उबदार प्रेममयी आठवणींचा हा मोगरा मनात फुलला तो निरंतर.

आठवणींच्या वाटेवरून मनाची पावलं परतायची होती अजून तितक्यात आलेल्या पुढल्या सिग्नलला तो आला, असेल ८-९ वर्षांचा. गजरे हवेत का हे खूणेनेच विचारत होता. माझी नजर मात्र त्या गजऱ्यांकडून त्याच्या चेहेऱ्याकडे गेली आणि तिथेच थबकली. मोहक प्रसन्न हास्य, अत्यंत बोलके डोळे, मोगऱ्याच्या गंधाने व तेजाने जणू उजळलेला तो. सिग्नल सुटायला अवघ्या काही सेकंदांचा असलेला अवकाश मी त्याला खूणेनेच सांगितला. ’काही हरकत नाही, मी सिग्नलच्या पलीकडच्या बाजूला येतो’, असं त्याने सांगता मात्र माझा जीव घाबरा झाला. सिग्नलच्या पुढे धावणारी ही मुलं विचारात पाडतात ती नेहेमीच. ’मला गजरा नको’ हे त्याला चटकन ठाम सांगितलं पण त्याचा उर्जेचं रूप असलेला चेहेरा, हातातले गजरे, सुटलेला सिग्नल आणि धावणारी मुलं मनातून जाईनात. गाडी तिथून पुढे निघाली तरी मन रेंगाळलं तिथेच. आणि “का मोगरा फुलेना?” लिहिणारे गदिमा आठवले.

बरसात चांदण्याची, वारा कसा हलेना
का मोगरा फुलेना…
हिरवा दिसे पिसारा, परि का कळी धरेना
का मोगरा फुलेना…

म्हणताना गदिमा म्हणाले, ’चुकते कुठे कुणाचे माझे मला कळेना, का मोगरा फुलेना’, तेव्हा मोगरा पुन्हा वेगळ्याच रूपात सामोरा आला. काहिसं उदास मन होत होतं आणि एकीकडे पुन्हा पुन्हा त्या हसऱ्या नजरेतले स्वत:वरच्या ठाम विश्वासाचं प्रतीक असलेले, अनंत स्वप्नांना कवेत घेण्याची क्षमता असलेले ते लहानसे डोळे नजरेसमोर येत होते. ते इवलेसे रोप आपल्या सामर्थ्यासह उंच होणार होते. त्याच्या निरागस खंबीर हसण्याची आठवण झाली आणि लहानश्या पण स्वर्गीय अस्तित्वाच्या अंगभूत तेजाने दरवळणाऱ्या मोगऱ्याच्या फुलांचे नेमके वर्णन करणारे तात्यांचे शब्द आठवत गेले. समुद्राकडे धावत निघालेल्या जीवनसरितेला क्षणभर रोखून ठेवण्याचं सामर्थ्य मांडताना कुसुमाग्रज म्हणतात…

सागर विसरूनी धवल फुलांनो
तुमच्यासाठी उभी राहिली
जीवनसरिता…

सकारात्मकतेवरच्या विश्वासाची शुभ्रधवल कळी आता मनात पुन्हा स्वच्छ उमलली!!

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!

हमें रास्ते फिर बुलाने लगे:

दरियाओं की नज़्र हुए
धीरे धीरे सब तैराक

काही शेर स्तब्ध करतात, हा त्यातलाच एक. वाटतं, हे शब्द लिहिण्यापूर्वी नेमकं कोण आठवलं असावं या शायरला. की हे त्याच्या स्वत:च्या अनुभवातून आलेलं शहाणपण… प्रवाहाच्या विरुद्ध पोहून दमल्या थकल्यानंतर किंवा त्या एकूणच प्रयत्नांचा फोलपणा जाणवून केव्हातरी याने स्वत:ला प्रवाहात सोडून दिलय. तिथे फार काही करावे लागत नाही… प्रवाह नेतो ओढत ढकलत. पण मग मी थांबते त्या ’धीरे धीरे’ शब्दावर. दरियाओं की नज़्र होण्याची ही क्रिया आपल्या गतीने झालीये. प्रत्येकासाठी हा काळ वेगळा. टिकून रहाण्यातली उर्मी आणि लढा देण्याची प्रवृत्ती, आजुबाजूची परिस्थिती प्रत्येकाचीच वेगळी. त्यामुळे प्रवाहात स्वत:ला अर्पण करणं, झोकून देणं ’धीरे धीरे’ होतं पण पोहणाऱ्या सगळ्यांचंच हे होतं असं म्हणणं एकतर निराशेतूनही येऊ शकतं किंवा मग खूप काही उमगल्यानंतरही.

कहा था तुम से कि ये रास्ता भी ठीक नहीं
कभी तो क़ाफ़िले वालों की बात रख लेते

इथेही पुन्हा तीच भावना समोर येते. कोणीतरी रूळलेल्या वाटेवरून जाण्याचा किंवा एखादी वाट टाळण्याचा दिलेला सल्ला, पण तो सल्ला दिलाय ते आहेत ’क़ाफ़िल्याचे’ सदस्य. म्हणजे पुन्हा प्रवाह, झुंड, काफिला. खरंतर, स्वप्न- ख़्वाब आणि उर्दू शायरी असा विचार करत होते. नजरेखालून गेलेली ओळखीची शायरी आठवत असताना अनवट वाटेवरचे काही शेर समोर आले आणि ते होते ’आशुफ़्ता चंगेज़ी’ नामक शायरचे. फारसा परिचय नसला तरी या शायरबाबत ऐकले होते की अचानक नाहीसा झालाय हा. हा असा पुन्हा माझ्या भेटीला आला आणि जणू सांगत गेला प्रवास त्याचा. ’समझ में कुछ नहीं आता समुंदर जब बुलाता है, किसी साहिल का कोई मशवरा अच्छा नहीं लगता’… असे एक एक शेर वाचत गेले आणि जाणवला विचारांचा एक प्रवास. मनात येणाऱ्या विचारांच्या गर्दीने लिखाणात शोधलेली मोकळं होण्याची वाट… ही वाटच केव्हातरी मंजिल होत जाते तेव्हा शेर उमटतो, “दूर तक फैला समुंदर मुझ पे साहिल हो गया, लौट कर जाना यहाँ से और मुश्किल हो गया.”

“घर की हद में सहरा है, आगे दरिया बहता है”… हा शायर सहज लिहीतो आणि मी पुन्हा विचारात पडते. घरात चौकटीत वाळवंट भासतेय आणि बाहेर मात्र दरिया असा शब्दश: अर्थ व्यक्त करताना नेमकी हीच शब्दांची मांडणी कराविशी वाटलेला शायर कोणकोणत्या प्रसंगांचा विचार करत असावा असा प्रश्न पडतो. आणि तेव्हा आपल्याही अवतीभोवती बंद दारांमागे किती जणांची नेमकी हीच व्यथा आहे ते प्रकर्षाने जाणवून जाते. अर्थात हे इतक्यावर थांबत नाहीच म्हणा,

उड़ने वाला पंछी क्यूँ
पँख समेटे बैठा है

या शेरपाशी आता मी कितीतरी वेळ थांबते. नाईलाजाने किंवा स्वेच्छेने पंख समेटून बसलेला तो पक्षी आणि त्याच्या घरट्यात त्याला रूक्ष कोरडं वाळवंट वाटल्याचा विचार येणं, मला पुढे जाताच येत नाही काही काळ. “हवाएँ तेज़ थीं ये तो फ़क़त बहाने थे, सफ़ीने यूँ भी किनारे पे कब लगाने थे”… मला मुळात परतून यायचंच नाही, माझ्या नावेला किनारा गाठायचाच नाही असा हट्टीपणा कुठेतरी अलगद डोकावतोही.

हम अपने शानों पे फिरते हैं क़त्ल-गाह लिए
ख़ुद अपने क़त्ल की साज़िश हमारा विर्सा है

स्वत:च्या खांद्यांवर (शानों पे) स्वत:चा मृत्यु घेऊन फिरणे हा माझा वारसा आहे असंही म्हणणारा हा शायर जेव्हा ’दुश्वारियाँ कुछ और ज़ियादा ही बढ़ गईं, घर से चले तो राह में इतने शजर मिले” हे लिहीतो तेव्हा मात्र परित्याग करून निघालेल्या त्याच्या वाटेवरही त्याच्याकडे टिकून असलेली माणूसपणाची ही लोभस किनार सुखाचा एक श्वास माझ्या मनापर्यंत वाहून नेते. औदासिन्य एकदा नव्हे तर अनेकदा डोकावतं या लिखाणात. काही हळवे, प्रेमभावनेच्या कडेने जाणारे शेर आलेही वाचनात पण मुख्यत्त्वाने लिखाणावर प्रभाव विरक्तीचाच. खंत डोकावते ठायी ठायी पण ती सादर होते ती मात्र त्रयस्थ स्विकाराने, केवळ नमुद व्हावी इतकीच… गहिरा आक्रोश ती कुठेही करत नाही. “सुना है आगे कहीं सम्तें बाँटी जाती हैं, तुम अपनी राह चुनो साथ चल न पाएँगे”… वाटेवर दिशा ठरवावी लागेल तेव्हा तू तुझ्या वाटेने जा असं हा शायर आपल्या साथीदारालाही म्हणू शकतो.

इल्ज़ाम लगाता है यही हम पे ज़माना
तस्वीर बनाते हैं किसी और जहाँ की

या लोकात राहून दूर कुठल्यातरी सृष्टीचं स्वप्न डोळ्यात साठवू पहाणाऱ्या सगळ्यांच्याच नजरेला अनेक प्रश्न कायमच विचारले गेले आहेत आणि जातील. आणि हा माणूस त्यासगळ्याच्या पलीकडे काय म्हणतो,

बहुत ख़ुशी हुई तरकश के ख़ाली होने पर
ज़रा जो ग़ौर किया तीर सब कमान में थे

बाणांचा भाता रिकामा झाला आहे म्हणून मी सुखावलो पण प्रत्यक्षात ते भात्यातले बाण तिथेच होते. हे रसायन किती गंभीर आहे हे जाणवत जातं मग मला. ही वाट कुठली, किती गहन… मी थांबवते इथे हा विचार आणि वाचनही…

घरदार मागे टाकून पुढे पहाणारा हा शायर पुढे मग म्हणतो,

घर के अंदर जाने के
और कई दरवाजे है

हे घर म्हणजे, चार भिंतींनी बंद होत वाळवंट वाटणारं घर, जिथे पंख पसरण्याचं स्वातंत्र्य नाही…”शाम से ही घरों में पड़ीं कुंडियाँ, चाँद इस शहर में क्यूँ निकलता नहीं” असं हे घर आहे का? …नक्कीच नसावं. मग जाणवतं स्पष्ट अगदी की आता हा माणूस घराच्या बंदिस्त चौकटीच्या पलीकडे पहातोय… त्याच्या नजरेने आता क्षितीजाचाही टप्पा ओलांडलाय. हे आहे ज्ञानदेवांच्या ’हे विश्वची माझे घर’ मधलं स्वातंत्र्याची हवा रंध्रारंध्राला देऊ शकणारं घर. “घर के अंदर जाने के, और कई दरवाजे है” शेर अर्थ पुन्हा पुन्हा सांगतो, विचार आता चार भिंती ओलांडून व्यापक होत जातो तेव्हा तो स्वत:च्याच अंगभूत तेजाने लख्खकन चमकत मनात उतरतो आणि तिथेच कायमचा थांबतो !!