जोडशिंपली:


दैनिक पुण्यनगरी, 16.03.2019
(कतरा कतरा जिंदगी)

“मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ”… पडद्यावर दिसणारी हिरव्या वाटेतून मार्ग काढणारी ट्रेन आणि अत्यंत भावगर्भ असे शब्द आपल्यापर्यंत वाहून आणणारा शुभा मुद्गलचा संयमित असा गहिरा दैवी स्वर. मथुरेचा नगरपती पुन्हा गोकुळाकडे निघालेला आहे. राजदंड त्यागलाय, डोक्यावरचा ताज उतरवून ठेवत रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरी सारथ्याला बोलावून हा निघालाय. गोकुळ सोडून निघताना राधेकडे बासरी देत तिने माथ्यावर ठेवलेलं मोरपीस घेऊन पुढल्या वाटेला निघालेला हा कान्हा आज पुन्हा मागे वळून पहातोय… राधेच्या आठवणीने मन भरून आलेला तो. त्याची पावलं निघालीत ती गोकुळाच्या वाटेवर. ऋतुपर्णो घोषच्या “रेनकोट” चित्रपटाची सुरूवात ही. अर्थाने काठोकाठ भरलेले स्वत: ऋतुपर्णोच्या लेखणीतून उतरलेले संवेदनशीलतेने भारलेले प्रवाही शब्द.

रेनकोट हा ऋतुपर्णो घोषचा अप्रतिम चित्रपट. मुळात ऋतुपर्णो म्हणजे तरल संवेदनशीलता. विषयाची मांडणी करताना केलेली अत्यंत बारकाईची कलाकुसर. अतिशय सहज साकारणारं भावभावनांचं अत्यंत मनोज्ञ चित्र. एखाद्या भावनेचं धूसर अस्तित्त्व जाणवावं पण तिच्यापर्यंत पोहोचण्याची वाट हाती लागू नये असं ह्या दिग्दर्शकाचं होत नाही. मानवी मनाच्या प्रांतात अनवट वाटांवरही लीलया पोहोचण्याचं सामर्थ्य ह्या जादूगाराकडे होतं. द लास्ट लियर, चोखेर बाली, मेमरीज इन मार्च असे त्याचे चित्रपट पाहून संपतात तेव्हा आपल्यात काहीतरी अलवार बदलून जातं. संवेदनशीलतेच्या रोपाला कोवळी नवी पालवी फूटलेली असते. ह्याची भेट होण्याआधीचे आपण आणि नंतरचे आपण ह्यात सूक्ष्म काहीसं बदलून टाकण्याची क्षमता असलेला, चित्रपट जगणारा ऋतुपर्णो. आपल्या मनात हे विचार येत असताना गाणं एव्हाना पुढे सरकलेलं असतं, राधेच्या विरहवेदनेने व्याकुळ मथुरेचा तो नगरपती गोकुळात आहे आता.

यमुनेचा तट एकाकी आहे. पूर्वीसारखी गोपिकांची लगबग तिथे नाही. मंद मृदुल पवन वाहतो आहे. क्षण क्षण आठवणींनी व्यापून उरताना, हृदयात आठव दाटून येताना कान्हा आज एकटा आहे. राधा अनयाच्या घरी आहे. ऋतुपर्णोची लेखणी लिहिते,

तुम्हरी प्रिया अब पुरी घरवाली
तुम्हरी राधा अब पुरी घरवाली

विरहाचे अश्रू पुसून टाकत ती तिच्या संसारात रमलीये आणि अश्यावेळी तू परत आलास कान्हा, “का त्या जीवाला पुन्हा दु:ख देणार आहेस? मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ?” ह्या प्रश्नापाशी येत गीत पडद्यावर संपत जातं. माझ्या मनात मात्र सांधेबदल होत हळूहळू प्लॅटफॉर्मवर येत थांबणारी इजाजत मधली ट्रेन डोकावून जाते. अनेकवर्षांनी भेटणारे महेन आणि सुधा इथे माझ्यासोबत येतात. गुलजारांची हळवी प्रगल्भ कथा पुन्हा मनात डोकावत तिचं अस्तित्त्व दर्शवत असताना मनाचा ताबा पुन्हा ऋतुपर्ण घेत जातो. स्त्रीयांच्या मनाचे, सौंदर्याचे, अस्मितेचे, भावनांचे, घुसमटीचे, त्यांच्या समाजातल्या स्थानाविषयीचे अत्यंत संयत केलेले चित्रण हे ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांचे ठळक विशेष. त्यातलाच एक “रेनकोट”. काळाचा मधला तुकडा ओलांडून पुन्हा भेटणारे दोघं, अजय देवगण आणि ऐश्वर्या, मन्नू आणि नीरु. कोलकता हे केवळ एक स्थळ न उरता ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांमधलं महत्त्वाचं पात्र, ते तसं इथेही जाणवत जातं सतत. बाहेर पडणारा पाऊस आणि आठवणींनी चिंब मनं. रेनकोट पडद्यावर संपला तरी ओलावलेल्या मनात खोलवर रूजून बहरतो.

पुन्हा राधेकडे जाणारा कृष्ण. संसारात रमलेली राधा. राधा-कृष्ण आणि अनय, ह्यांचा विचार मनात हलकेच उतरतो तेव्हा आठवते अरूणाताईंची राधा. कृष्णाचा किनारा शोधत आयुष्याच्या अखेरच्या प्रहरी सरत्या सांजेला द्वारकेत त्याला भेटायला आलेली राधा. काही प्रश्न तिच्या लाडक्या श्रीरंगाला विचारायला, त्याचा निरोप घ्यायला आलेली काहीशी थकली भागली राधा. द्वारकेचा समुद्र, खारा मिरमिरता वारा, पौर्णिमेचा चंद्र साक्ष होतोय राधेच्या संवादाचा. कितीतरी उमजून येतय राधेला आणि कृष्णालाही. राधेला एक स्त्री म्हणून कृष्णाची सखी असलेल्या द्रौपदीची अगदी आतून असलेली ओळख साक्षात कृष्णाला नवी. “अनयाचं प्रेम वास्तव आणि कृष्णाचं दाट निळं प्रेम हे ही वास्तवच. आपलं अस्तित्त्व हेच ह्या प्रेमाचं मिरवणं” ह्या जाणीवेपर्यंत आलेली राधा. कृष्णेच्या मदतीला वेळीच का नाही रे धावलास असं अधिकारवाणीने विचारणारी राधा… राधेची किती रूपं. प्रेमाचं प्रतीक राधा!!

उत्तररात्रही कललीये आता. क्षितीज आता नवे रंग पांघरणार. कृष्ण परत निघालाय आणि राधेने समुद्राच्या वाळूतून टिपून एक भेट दिलीये त्याच्या हातात. गुलाबी छटेची जोडशिंपली. मोरपीस देणाऱ्या राधेने आयुष्याचं मर्म पुन्हा कान्ह्याला दिले आहे. तो परत फिरलाय द्वारकेकडे. राधा तिथेच त्या समुद्राच्या काठी… रेनकोटमधल्या मन्नूला आता त्याच्या नीरूने त्याला दिलेला तिच्याकडे असलेला एकमेव सोन्याचा दागिना सापडतोय. राधेनी इथेही भेट दिलीये कृष्णाला. साऱ्या आयुष्याचं दान सहज देऊन टाकणारी “राधा” आणि तिला लाभलेलं विरहाचं दान. काही कोड्यांची उकल होत नाही, काही वेदना चिरंतनाचं वलय घेऊन येतात.

भरून आलेल्या मनाला एखादा हलकासा धक्का लागतो तेव्हा त्या कलाकृतींच्या वाटेने झरझर वाहतात. ऋतुपर्णो, गुलजार आणि अरुणाताई एकत्रच आठवतात. शाश्वताचा अर्थ असा उलगडत असताना मनाच्या पटलावर इजाजतमधला शशी कपुर नावाचा अनय त्याचं ते सारं उमजून येणारं नितळ निर्मळ चिरविलक्षण हलकसं विश्वासपूर्ण हसू चेहेऱ्यावर ठेवत पुढे निघतोय….मला पुन्हा दिसत जाते प्रेमाच्या, विरहाच्या, हुरहुरीच्या अर्थांच्या किती कोनातून लकाकणारे मोती स्वत:त दडवून ठेवलेली ती अनमोल जोडशिंपली. काळाची एक जोडशिंपली.. त्या जोडशिंपलीच्या स्पर्शाचं मोरपिशी फुलपाखरू माझ्या हातावर येऊन विसावतं ते कायमस्वरूपी!!

Advertisements

दिवली:

 

दैनिक पुण्यनगरी, ०२.०३.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी

घराच्या गॅलरीत बसून लिहीणे माझं आवडतं काम. एकीकडे घराच्या बाजूने असणारी शांतता आणि एकीकडे वर्दळीचा रस्ता. दोन्ही बाजूंना जोडणारा विचारांचा प्रवाह इथे नकळत वाहता होतो. मी आवडीने जोपासलेली काही रोपं, तटस्थ साक्षीभावाने सोबत करणारी अवतीभोवतीची झाडं, निळंशार आकाश, एखादं पुस्तक, चहाचा कप आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एक पेन्सिल आणि शार्पनर! पेन्सिल- शार्पनरची ही जोडगोळी माझी जीवाभावाची, ती मुलांपासूनही मी लपवून ठेवते हे समजल्यापासून त्यांना याची गंमत वाटल्याशिवाय राहत नाही. लिहायला घेतलं की विचारांना धार असावी ही अपेक्षा, तसं ते विचार उतरवायला घेतले की हातातल्या लेखणीचे टोकही तसेच हवे हा अलिखित नियम कधीतरी स्वत:लाच लावून घेतल्यानंतरचा प्रवास हा सगळा.

गॅलरीत या पेन्सिलफुलांची रांगोळी अशी इतस्त: विखुरलेली असते ती याच सवयीमुळे. अर्थात या सवयीचा अपराधीभाव मनात येत नाही याचे कारण मात्र “ती”. ती येणार आणि घरभरचा कचरा उचलून टाकणार हा विश्वास. दोन शाळकरी मुलं, अकाली आलेलं वैधव्य, घरची घराबाहेरची सगळी जबाबदारी खंबीरपणे एकहाती सांभाळणारी ती. दहा ठिकाणची घरकामं, दहा घरांच्या दहा वेळा, दहा तऱ्हा, अडचणी असं काय काय मनाच्या अडगळीत टाकून ती हसतमुखाने येते. एकीकडे तोंडाचा पट्टा तर एकीकडे कामाची लगबग, काही क्षणातच घराचा ताबा घेणारी तिची लय तिला साधते आणि मग तिच्या धाकापायी आपण एका जागी थांबावं अशी तिची आज्ञाच असते साधारण.

नवरा गेला तेव्हा काही काळ गांगरली होती ती. त्याचं व्यसन, त्याचं आजारपण, त्याचा त्रास अश्या कारणांसाठी त्याचं अस्तित्त्व तिच्या आयुष्याला वेढून होतं. तो गेला तेव्हा तिला पोकळी जाणवली. पण सावरली ती त्यातून. “ताई तो गेलाय हे एका अर्थी बरंच आहे, त्याचीही त्रासातून सुटका आणि आमचीही”, ती एक दिवस सहज बोलून गेली. त्या साध्या वाक्यामागची तिची भावना समजत होती मला. तिच्या कष्टाचा पैसा आता तिचा आणि तिच्या मुलांचा होता, हक्काचा.

मी पुस्तकं वाचते, लिहीते, इतर बायकांची चौकशी करत नाही आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे टिव्ही पहात नाही या तिच्यामते असलेल्या गुणांमुळे ती माझं म्हणणं तिच्या आकलनाच्या कक्षेच्या आतबाहेर असलं तरी ऐकते, पटवून घेते. “पुन्हा लग्न करावंसं नाही गं वाटत कधी तुला?”, मी विचारते तेव्हा तिने, “नाही” असं उत्तर द्यावं असं मनात वाटून जातं क्षणभर आणि त्या वाटण्याचं माझ्या मनाला ओझं व्हावं तितक्यात ती हसत म्हणते, “माझं सुख पहावेना झालं का तुम्हाला… निघायचा दारूडा पुन्हा एखादा. मी आणि माझी लेकरं सुखात आहोत ताई.” ती सांगते तेव्हा मी टाकलेला नि:श्वास माझ्यासाठी असतो फक्त. “ताई पुरूषाकडे पैसा आला ना की त्याला वाटतं अजून बायका असाव्या आयुष्यात पण बाई स्वत:च कमवत असली ना…”… “तर एकही पुरूष नावाचा प्रकार नकोच आयुष्यात असं तिला वाटतं, हो ना??” तिने अर्धवट सोडलेलं वाक्य आता मी पूर्ण करते. आम्ही दोघीही मग हसतो. अशी वाक्यांची आणि अर्थांची सहज वाटावाटी व्हावी इतकी ती रूळलीये अर्थात माझ्या घरात.

एखादा दिवस तिच्या बरोबरीने आपणही घर घ्यावं साफसफाईला तेव्हा मात्र तिला ते फारसं रुचत नाही. “वस्तू जमवा आणि आयुष्य त्यांच्यावरची धूळ झटकत घालवा, तुमचा तो थोर म्हणतो ना. पुस्तक वाचत बसा एखादं बघू”, ती सरळ मला तिच्या प्रांतातून हुसकावून लावते. आता वस्तूंच्या धुळीबद्दल म्हणणारा थोर नसून ’थोरो’ आहे असं तिला सांगावं असं मला वाटलं तरी ते करायचं टाळते मी. थोरोचं मी कधीतरी सांगितलेलं तत्त्वज्ञान तिला पचनी पडावं हेच मुळात अतिशय ’थोर’ वाटतं मला त्या क्षणी.

गप्पांचं चक्र रोज फिरत असतं. आपण फार जाड झाले आहोत आणि डाएट करायला हवं हे बायकीपण कधीतरी गाठतं तिलाही. एरवी ती थकते, कधीतरी वैतागते, परिस्थितीशी एकटीच सामना करत करत कंटाळूनही जाते. सगळ्या धबडग्यातून आरश्यातल्या स्वत:च्या प्रतिबिंबाकडे क्षणभर नजर गेली की वजन वाढल्याचा हा प्रश्न भेडसावतो तिला. ही वेळ आता मी तिला समजावत रागावण्याची असते, आरश्यात बघतेच आहेस स्वत:ला तर स्वत:साठी जगायला शिक जरा, मी सांगते. सगळा दिवस धावपळीचा तुझा, कश्याला गं हवं डाएट. उद्याला पडलीस आजारी तर कोण करणार उस्तवार? छान दिसतेयेस की आणि… बायका स्वत:साठी उभ्या असतात तेव्हा त्या मुळात विलक्षण सुंदर दिसतात… असं काहीतरी तिला सांगतांना माझा एरवीचा आवाजाचा पट्टा चढत जातॊ किंचितसा.

’च्या करता का जरासा, चांगला गोडसर करा’, डाएट रद्द झाल्याचे ती मला असे हळूच सुचवते. चहाचा कप हातात घेत ती जरा विसावते, “आत्ता जे बोलल्या ना ते लिहा जरा, गॅलरीत बसा आणि लिहा. ते पेन्सिलींचे फोलपटं पडले की कळतं मला इथे लिहीणं झालंय ते… चांगलं लिहा/वाचायचं सोडायचं आणि वस्तूंवरची धूळ पुसत रहायचं. समजलं का काय सांगतेय ते?”… ही बया चक्क दरडावते आता. तिच्या भावनेत खरेपण असतं. बायका बायकांच्या पाठीशी समजून उभ्या असतात तेव्हा ते क्षण लोभस असतात अगदी.

गॅलरीत लिहायला घेते मग मी तेव्हा पेन्सिलीला टोक काढते आणि होणारा कचरा तिथेच असू देते.

अंधारून येतं तेव्हा तुळशीपुढे दिवली लागते… अंधार, तुळस आणि भोवताली विखूरलेली पेन्सिल फुलं मग लखलखीत उजळून निघतात!!

 

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ:

✍🏻 तन्वी अमित,
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रसारण दिनांक: 17.07.2018

अब जो रिश्तों मे बँधा हूँ तो खुला है मुझ पर
कब परिंद उड नहीं पाते हैं परों के होते

जॉन एलिया नावाच्या शायरशी जुजबी ओळख होण्याच्या सुरुवातीचा काळ होता हा जेव्हा हा शेर वाचनात आला. इथे मात्र ओळख घट्ट झाली. याआधीही वेळोवेळी या शायरच्या लेखनाच्या लहानमोठ्या भेटींदरम्यान थक्क होत होतेच मी, हे वळण वेगळंच आहे ही नोंद मनाने कधीच घेतलेली होती पण या एका शेरने हा शायर अजून आवडला. स्वत:हून पुढाकार घेत ही मैत्री वाढवायची असं मग पक्कं ठरवलं.

इलाज ये है कि मजबुर कर दिया जाऊँ
वगरना यूँ तो किसी कि नहीं सुनी मैं ने

हा शेर वाचला आणि मग हसू आलं छानसं, ही ओळख होतीच की जॉनशी माझी. एक हट्टीपणा, स्वत:च्या तालाचं गाणं गाण्याची वृत्ती, निर्णय घेण्याची तगमग आणि त्याचे परिणामही भोगण्याचा एक कलंदर बेफिकीर अंदाज. जॉन ह्या वेगळ्याच नावाचा हा उर्दू शायर आता माझा झालेला होता. एखाद्या पहाडाच्या पलीकडे, जंगलाच्या अगदी आत अरण्याच्या गर्भात आत शिरत गेल्यानंतरच्या एका स्वतंत्र जगाचं अस्तित्त्वं, अस्पर्श अश्या त्या निवळ पाण्याचा खळखळाट, निळ्याशार आकाशाचं पाण्यातलं प्रतिबिंब, सगळं स्वत:च्या लयीतलं, मस्तीतलं… शायरीच्या अरण्यातला तसा जॉन एलिया. जाणीवेचा एक प्रदेश पार करत पुढे निघतात माणसं तेव्हा शोध सुरू होतो ’स्व’चा. स्वत:च्या आत स्वत:ला शोधण्यासाठी मग ती धडपड करतात. जॉन नावाच्या या शायरने बहुधा शोधलं होतं स्वत:ला, त्याला सापडला होता ’तो’. म्हणूनच तो सहज म्हणून गेला, “मुझ में आ के गिरा था इक ज़ख़्मी, जाने कब तक पड़ा रहा मुझ में”. याच गजलेतला पुढला शेर आहे,

इतना ख़ाली था अंदरूँ मेरा,
कुछ दिनों तो ख़ुदा रहा मुझ में

रिक्त असणं, पोकळी, त्याग, निर्विकार, निर्विचार असं काय काय मनात येऊन जातं आणि या मोजक्या शब्दांच्या दोन ओळींमधे साठवलेलं भलंमोठं तत्त्वज्ञान दिसून येतं. माझ्यात प्रत्यक्ष ईश्वराचा अंश आहे असं वाटावं इतकी साधना मला साधली होती, जॉन सहज नमुद करतो. ’जुदाई’, दुरावा हा विषय प्रत्येक कवी, शायरच्या लेखनात कधी न कधी डोकावून जातोच. ’एक अजब हाल है कि अब उस को, याद करना भी बेवफाई है’, हा जॉनच्या लेखणीतून उतरलेला शेर वाचला तेव्हा या लेखणीचं निराळेपण पुन्हा जाणवलं. ती माझी नाहीये आता, तिची आठवण काढणं ही देखील ’बेवफाई’ आहे. विरहाच्या वर्णनांची हळव्या अंगाने जाणारी शायरी मोठ्या प्रमाणात आहे मात्र त्याच वाटा वेगळं होण्याबद्दल जेव्हा जॉन बोलतो तेव्हा तो एक असा शेर लिहून जातो की सहज भावात प्रकटलेल्या त्या अर्थाच्या विलक्षण गोडव्याच्या मोहात न पडला वाचक तर नवल. आपल्या संपन्न माणूसपणाची ग्वाही देणारी ही वेगळीच मांडणी. जॉन म्हणतो,

बिछडना है तो झगडा क्यूँ करें हम
एक नया रिश्ता पैदा क्यूँ करे हम!

वाटा वेगळ्या होणारच आहेत तर त्या समजुतीच्या वळणाने होऊ देऊ या, एकमेकांपासून दुरावताना एकमेकांबद्दल कटूता मनात न यावी. जावेद अख्तरने आवडीच्या शेरमधे नोंदलेला हा एक शेर. इथून पुढे जॉन लिहीतो, ’खमोशी से अदा हो रस्म-ए-दूरी, कोई हंगामा बरपा क्यूँ करे हम’. जॉन तसा ओळखला गेला काहीसा त्याच्या जराश्या विक्षिप्तपणाकडे झुकणाऱ्या सादरीकरणासाठीही. त्याचे मुशायरे हे त्याच्या अंदाजातच गाजवले त्याने. पण खरा रसिक जेव्हा जॉनच्या लिखाणाच्या वाटेवरून त्याच्यापर्यंत पोहोचतो तेव्हा शायरीची ’रूह’ त्याला सापडते. या वाटा मात्र जरा अनवटच. ग्रेस, दिलीप चित्रे, रॉय किणीकर आपल्याला समजायला जरा अवघड वाटतात असं वाटताना त्यांच्या लिखाणापर्यंतचं अंतर पार करता न येणं हा आपल्या नजरेचा तोकडेपणा आहे ही जागृती आली तेव्हा त्या मर्यादेच्या पुढे नजरेला नेण्यासाठी धडपडले मी. तेव्हा मुळातच शहाण्या नजरेने समजुतदारपणे दूर भासणारे हे सौंदर्य माझ्यासाठी उलगडले, जॉनबाबतही हे असेच होत गेले. फैज अहमद फैज़ला ’रुहानियत और हकीकत के जंक्शन पे खडा शायर’ म्हटलं जातं, गालिबचा तर ’अंदाज-ए-बयाँ कुछ और है’ म्हणतो आपण, तसं जॉनबाबत वाचताना वाटलं ह्या शायरच्या नावात ’एलिया’ नसून अवलिया असं अधिक समर्पक वाटलं असतं. माझ्या विचाराशी सहमत काहीजण आहेत हे जेव्हा दिसलं तेव्हा द.भा.धामणस्करांची ’अनंताचे फूल’ नावाची कविता मनाच्या पटलावर लख्ख चमकून गेली,

तुझ्या केसात
अनंताचे फूल आहे म्हणजे
तुझ्याही अंगणात अनंताचे
झाड आहे, ह्या जाणिवेने मी
मोहरुन जातो.
नावगाव माहीत नसतानाही तुझे, आपल्यात
एक तरल संबंध रुजून
आलेला मी पाहतो…

जॉनला ओळखणाऱ्या, शायरीच्या अनवट वाटेवरच्या ओळखीच्या आणि अनोळखी वाटसरूंमधलं ’तरल’ नातं हे. गहिरा गर्भितार्थ असणारं तत्त्वज्ञान या शायरच्या लिखाणात जागोजागी आहे. किती सहज म्हणतो हा,

कितनी दिलकश हो तुम कितना दिल-जू हूँ मैं
क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे

कितीही परिचय असला जॉनशी तरी इथे एक जाणीवेचं हास्य चेहेऱ्यावर उमटतंच. ’क्या सितम है कि हम लोग मर जाएँगे’ आणि ’कुणा काळजी की न उमटतील, पुन्हा तटावर हेच पाय”, असं एकत्र आठवू लागतं मनात आणि तेवढ्यातच ’सितम’च्या समोरच्या किनाऱ्यावर असणाऱ्या ’गनीमत’ शब्दाचा वापर करत गजलेतला पुढला शेर त्याच ताकदीने हा शायर सांगतो,

है गनीमत कि असरार-ए-हस्ती से हम
बे-खबर आए हैं बे-खबर जाएँगे

असरार-ए-हस्ती (अस्तित्त्वाचं रहस्य). या रहस्याचा शोध घेता न येणं, आपल्या चिमुटभर ’असण्याच्या’ आवाक्याच्या बाहेर खूप काही दडलय याची जाणीव आहे पण त्याची उकल न होता बे-खबर आलो आणि तसेच परत माघारी फिरणार आहोत आपण ही देखील त्या अस्तित्त्वाची आपल्यावर मोठी कृपाच आहे असं हा प्रतिभासंपन्न शायर सांगतो. “यूँ जो तकता है आसमान को तू, कोई रहता है आसमान में क्या?” ह्या भावना तरल हळव्या प्रेमसंबंधांच्या बाबत आहेत असं वाटत असतानाच त्याच्यामागच्या वैचारिक ज्ञानाचं मोठं वलय प्रकट होतं आणि खूप काही सांगून जातं. ही गजल थांबते ती मात्र हळवेपणाचा परमोच्च कळस म्हणून सहज ठेवावा अश्या, “ये मुझे चैन क्यूँ नहीं पडता, एक ही शख्स था जहान में क्या” या शेरवर. आणि या सगळ्या वाचना अनुभवण्यातून आपण वाटचाल करत असताना हा शायर त्याच्या अंदाजात आपल्याला काही सांगतो आणि जॉन एलिया ही काय जादू आहे हे पुन्हा एकदा लख्ख जाणवते. आदरयुक्त कौतुक, विस्मय वाटत जातो जेव्हा जॉन म्हणतो,

मैं जो हूँ ’जॉन-एलिया’ हूँ जनाब
इस का बेहद लिहाज कीजिएगा !!

https://drive.google.com/file/d/1rRD92_q1QUpoE4CaxRjJN_u7FTy7cHiQ/view?usp=drivesdk

साधनेची सुरुवात:


महाराष्ट्र टाईम्स, 24.05.2018
(सुख़न -21)

अदावतें थीं, तग़ाफ़ुल था,
रंजिशें थीं बहुत
बिछड़ने वाले में सब कुछ था,
बेवफ़ाई न थी

“हमसफ़र” मालिका पहाताना पहिल्यांदा ऐकलेला नसीर तुराबींच्या एका गज़लमधला शेर हा. “नात्यात भलेही तक्रार होती, बेबनाव होता पण दुराव्याचं कारण बेवफ़ाई नव्हतं” सांगणारा हा शेर. एका गैरसमजातून दुरावलेल्या नायक आणि नायिकेची ही कथा. याच शीर्षकगीतातला पुढला शेर होता,

तर्क-ए-तअल्लुक़ात पे रोया न तू न मैं
लेकिन ये क्या कि चैन से सोया न तू न मैं

दुराव्याच्या(तर्क-ए-तअल्लुक़ात) काळात मनाला कुठलेही चैन नव्हते म्हणणारा हा खालिद अहमद यांचा शेर. मांडणी आणि अर्थाच्या अंगाने जाणारं एक उत्तम शीर्षकगीत म्हणून हे अगदी लक्षात राहिलं. मालिकेतल्या सरधोपट मार्गाने जाणाऱ्या कथानकाकडे दुर्लक्ष केले तरी असे दुरावतात लोक हे सत्य उरलंच मनात. एकमेकांवर निरतिशय प्रेम करणारी माणसं सुटत तुटत जातात एकमेकांपासून. नवरा-बायको किंवा प्रियकर-प्रेयसी हे नात्यांच्या विस्तीर्ण पटातला एक हिस्सा खरं तर पण यावर झालेले लिखाण हे सर्वाधिक असावे. ’रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ’ ही आर्त साद याच पठडीतली. परवीन शाकिरच्या मांडणीतून ही भावना उमटते तेव्हा म्हणते,

दो घड़ी मयस्सर हो उसका हमसफ़र होना
फिर हमें गवारा है अपना दर-बदर होना

अर्थात नातं कुठलंही असो, दुरावा येतो. कारणं काहीतरी असतातच पण दुरावतात माणसं आणि त्यांची मनं. झाडांच्या गळणाऱ्या पानांप्रमाणे मुकपणे गळून जातात एकमेकांच्या आयुष्यातून आणि त्याचा दाह कधी जाणवतो तर कधी जाणवतही नाही. नात्यानात्यांमधे व्यक्तीपरत्त्वे बदलते आत्मियता. बंध तुटतात तेव्हा खूप काही पडझड होते मनात. मनस्ताप होतो, हताश निराश व्हायला होते. “कुछ बिछड़ने के भी तरीके हैं, खैर, जाने दो जो गया जैसे”, जावेद अख्तरचा एक शेर म्हणतो. कोण चूक, काय बरोबर वगैरे चर्चा उपचारादाखल उरतात आणि नातं मात्र आहे चं ’होतं’ होत जातं. ’एक जरासी बात पर बरसों के याराने गए’ असं काहीसं काळाच्या ओघात होत जातं. नावापुरते नाते उरले तरी मनोमन ताटातूट व्हायची ती होतेच. “हर मुलाक़ात का अंजाम जुदाई क्यूँ है, अब तो हर वक़्त यही बात सताती है हमें”, हा प्रश्न कधीतरी सगळ्यांनाच गाठणारा ठरतो.

संवादात विसंवादाची व जवळीकीत अंतराची लपलेली बीजं कधीतरी अचानक सामोरी येतात. आपल्या आयुष्याचा, मनोविश्वाचा भाग असणारं मनाजवळचं कोणी दूर जाताना जाणवलं तरी अंतर्बाह्य दुखावतात माणसं. प्रत्यक्ष नातं तुटण्यापेक्षाही वेदनेचा असतो हा मधला संभ्रमाचा काळ. माणसं वाटतात तशी नसतात किंवा कधीतरी भौगोलिक अंतर वाढवतं हा दुरावा. कधी दूर असूनही माणसं जवळ असतात तर कधी जवळ असून दूर. काळ सरताना माणसं फुलत जातात, उत्क्रांत होत जातात पण नातं तिथेच तसंच राहून गेलं तर हा समन्वय जाणीवपूर्वक साधावा लागतो. कधी नात्याची एक बाजू बदलत जाते तर एक जुन्या आठवणींना घट्ट धरून ठेवते. शक्य तिथे निर्माण झालेल्या अंतराचं टोकही घट्ट धरून ठेवावं लागतं, नात्यांना संधी द्यावी वाटते. दुराग्रह टाळत आदरपूर्वक नात्यातल्या ओलाव्याला आकार द्यावा वाटतो. संवादाचा पुल उभारत दुरावणारे हात धरून ठेवावे वाटतात. “रंज तो यह है कि वो अहद-ए-वफा टूट गया, बेवफ़ा कोई भी हो तुम न सही, हम ही सही” नात्यातले बंध निसटतात हे दु:ख आहे बाकी चर्चांना अर्थ नसतो. आणि संपलंच असेल एखाद्या नात्याचं आयुष्य, नसेलच मळभ हटणार तर मात्र सगळ्याचा सार सांगणारं धामणस्करांचं संयत लिखाण आठवतं:

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता!!