पर याद आता है:


कतरा कतरा जिंदगी-०९
दैनिक पुण्यनगरी

पहाटेचं स्वप्न एक खरंतर. का पडावं आणि नेमकं हेच का पडावं ह्या विवंचनेत जागी झाले. लहानशी ती मुलगी, हातातल्या वाळल्या फांदीने मातीत काहीतरी शोधतेय. माती की राख कोण जाणे, पण मनात एक शेर स्पष्ट उमटतोय…

जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा
कुरेदते हो जो अब राख जुस्तुजू क्या है

मला नवल वाटतय ह्या साऱ्याचं. त्रयस्थ साक्षीभावाने मी पहातेय हे. काहीतरी अंधुकशी सुसंगती लागावी आणि अस्पष्ट आठवलेलं सुत्र घनदाट धुक्यात हरवून जावं असं घडत असताना गुलज़ार ऐकू येताहेत,

एक छोटा सा लम्हा है
जो ख़त्म नहीं होता
मैं लाख जलाता हूँ
ये भस्म नहीं होता

कुठला तो लम्हा, हे दोघं काय सांगून गेले? कोणती ही नेमकी सल हे कोडं उलगडत नाही. ती लहानशी मुलगी तिच्या आजोबांचा हात धरून दुतर्फा झाडीने वेढलेल्या पाउसओल्या वाटेवरून चालतीये. आता ती घाबरलेली नाहीये, तिच्यापाशी भक्कम आधार आहे तिच्या आजोबांचा. मलाही सावरायला होतंय. सकाळ होतेय. स्वप्नाची उकल होत नाही मात्र गंमत वाटते. दिवस जाणीवेत पुढे सरकतोय आणि नेणीव स्वप्नाचा पाठलाग करतेय.

सकाळच्या स्वच्छ प्रकाशात आदल्या दिवसाचं पान मिटतानाची काही आठवण होते. गवसलेले काही निवांत क्षण आणि मनात विचारांचे कढ असताना स्वत:च्या लिखाणाबाबत मांडलेला लेखाजोखा आणि त्यात एखाद्या बोचऱ्या टीकेचे मनात उमटलेले तरंग. दुखावणारं काहीसं मनात घेतच मिटलेले डोळे. आणि त्या दाहातून सुप्तावस्थेतल्या मनाला सावरायला ग़़ालिब नावाचा वटवृक्ष त्याच्या दाट सावलीसह असा सामोरा आलेला. आता जागृतीच्या क्षणी आपल्या किंचित अस्तित्त्वाची सावलीही त्या वृक्षातळी विसावते. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ ’ …. कठीण दगड नाही, “दिल ही तो है”…. वेदनेने भरुन येणारच, ग़़ालिब सहज सांगतो. ” रोएँगे हम हज़ार बार, कोई हमें सताए क्यूँ”, त्याच्याच शब्दांत आपणही तेव्हा धाडसाने विचारलेलं असतं.

स्वप्नातील धुक्याचा पदर हाती लागताना मनातल्या संवादात ग़़ालिब आजोबांनीही भाग घेतलेला असतो,

हूँ गर्मी ए निशात-ए-तसव्वुर से नग्मा संज
मैं अंदलीब ए गुलशन ए ना आफ्रिदा हूँ

सर्जनाच्या उर्मीची उब माझ्या मनभर आहे, कल्पनेत एक नग्मा रचणारा हा मी एका अश्या बागेतला पक्षी आहे जी बाग अजून निर्माण व्हायची आहे. ग़़ालिब, अजून कोण लिहीणार हे असं. स्वत:च्या लयीत, स्वत:च्या चालीत, त्याच्या अंदाज ए बयाँनुसार जो नग्मे गायला तो ग़़ालिब. किती ओळखते मी ह्याला हा प्रश्न पडतो अनेकदा! म्हणावं तर चिमुटभर ही ओळख आणि म्हणावं तर हक्काने ज्याच्याकडे जीवनाविषयी पडलेल्या प्रश्नांचं उत्तर मागावं आणि ज्याने आपल्या आश्वासक लिखाणातून ते दान सहज माझ्या हातात ठेवावं असा ग़़ालिब. ह्याला ग़़ालिब आजोबा म्हणावं किंवा नुसतंच ग़़ालिब म्हणून हाक मारावी, तो त्याच सहजतेने आपलंसं करून ममत्त्वाने विचारपुस करणारा वडिलधारा वाटतो. केव्हातरी आपण ठरवून त्याच्याकडे जावं आणि केव्हातरी त्याने आजच्यासारखं आपल्याला गाठावं.

हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है
तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है

ग़़ालिब आणि जगजीत आता एकत्र मनाचा ताबा घेतात. “रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल, जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है”, प्रत्येक शेरपाशी एक दाद नकळत मनाच्या कान्याकोपऱ्यातून उमटते. शतकांनंतरही आपल्या प्रतिभेने प्रसन्नतेचा एक शिडकावा मनाच्या अंगणात करणारा हा ग़़ालिब नावाचा पाऊस आता रिमझिम बरसू लागतो.

बाज़ीचा-ए-अतफ़ाल है दुनिया मिरे आगे
होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे

“लहान मुलांच्या खेळण्याचं मैदान आहे हे जग, होता है शब-ओ-रोज़ तमाशा मिरे आगे”, असं म्हणणारा हा तपस्वी मग मला एखाद्या तीर्थक्षेत्री स्थिरावलेला योगी वाटतो. जगाकडे बघण्याची ही प्रगल्भ नजर त्याचीच असायची. माझंही चुकार मन आता निमुट व्हायला लागतंय. विचार पुढे सरकतॊ तेव्हा जाणवतं, उर्दूचे अनेक जाणकार ज्याकाळात होते तेव्हा कोणीतरी ग़़ालिबबाबत, तू तर बाबा जरा कठीण रचना करतोस अशी केलेली टीका आणि त्यावरचे त्याचे समर्थ प्रत्युत्तर…

न सताइश की तमन्ना न सिले की परवा
गर नहीं हैं मिरे अशआर में मअ’नी न सही

कौतुक, टीका याबाबत मी अलिप्त आहे, जर (तुमच्या मते) नसेल माझ्या काव्यात काही अर्थ तर नसावा बरं, गालिबचं हे शांत, संयत मत मनाचा ठाव घेतंय आता. चेहेऱ्यावर एक छानसं हास्य स्थिरावलंय, ग़़ालिब मग गांभिर्याने जीवनसार सांगतोय:

न था कुछ तो ख़ुदा था कुछ न होता तो ख़ुदा होता
डुबोया मुझ को होने ने न होता मैं तो क्या होता

आजोंबाचा हात धरून चाललेली ती मुुलगी आता घरी पोहोचलीये.

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म अस्ल में दोनों एक हैं

मौत से पहले आदमी ग़म से नजात पाए क्यूँ

क़ैद-ए-हयात ओ बंद-ए-ग़म, आयुष्य नावाची कैद व त्याला असणारी दु:खाची किनार, मृत्यू हीच ह्यातून सुटका. आणि म्हणूनच ह्या “ग़म” ची मला आयुष्याइतकीच आस आहे, मृत्यू आधी मला वेदनेतून सुटका नको आहे ग़ालिब म्हणतो.
माझ्या मनातले दुखरे तरंगही अलवार विरून जाताहेत, मन वारंवार सांगत जातंय,

हुई मुद्दत कि ‘ग़ालिब’ मर गया पर याद आता है
वो हर इक बात पर कहना कि यूँ होता तो क्या होता !!

Advertisements

असा मोगरा समोर फुलता…


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी- 06

घरासाठी रोपं आणायची ठरवली तेव्हा पहिला मान होता तो मोगऱ्याचा. मोगऱ्याचं रोप आणलं, ते रूजलं, बहरलं, फुलू लागलं आणि ’माझं’ होत गेलं. त्याच्या सोबतीने कधी त्याच्या शेजारी बसावं आणि विचारांची कुपी अलगद उघडावी हे नेहेमीचं झालं मग. मोगऱ्याची नावंही किती सुरेख. मल्लीका, हृदयगंधा तर उर्दू जास्मिन. शायरीमधे मोगरा ह्याच नावाने आलेला एक शेर वाचनात आला तेव्हा गंमत वाटली होती,

ये मोतिया ये चमेली ये मोगरा ये गुलाब
ये सारे गहने ये ज़ेवर उसी से मिलते हैं

उन्हाची काहिली जाणवायला लागते तेव्हा त्या झळांनी तापून निघणाऱ्या जिवाचा विसावा सापडतो तो निसर्गाच्या बदलायला लागलेल्या रूपात. चैत्राच्या आगमनाची चाहूल, तांबुस पोपटी नवी पालवी. कडूनिंबाचा, करंजीचा उग्रसर दरवळ तर एकीकडे अश्वत्थाची नवी कोवळी सळसळ. शाल्मली कुठे तर पळस पांगारा कुठे. दुपारच्या रखरखत्या उन्हालाही मागे टाकायला भाग पाडेल असा बहरलेला नीलमोहोर आणि शिरीष. मात्र ह्या सगळ्या वर्दळीत कुठून तरी एक गंध येतो, तनामनावर आपल्या अस्तित्त्वाचं गारूड करणारा. त्याच्या नुसत्या असण्याचं भान इतकं मोहक की त्या कोमलतेच्या केवळ स्पर्शानं निसर्गाच्या साऱ्या प्रसन्नतेचा मनावर शिडकावा व्हावा. वाऱ्याच्या येणाऱ्या झुळूकेबरोबर तो अवचिता झुळूकणारा अळुमाळु परिमळ सांगावा आणतो तो मोगऱ्याचाच.

मोगऱ्याशी नातं तसं प्रत्येकाचं. पृथ्वीचं प्रेमगीत लिहिणारे कुसुमाग्रज मोगऱ्यावर लिहितात तेव्हा लेखणी किती अलगद शब्द मांडते ते पहाण्यासारखे:

असा मोगरा समोर फुलता
दूरपणाचा दत्तक बाणा
कसा रहावा…

किती खरं आहे हे. सृष्टीतल्या साऱ्या सकारात्मकेचं प्रतीक दैवी गंधाची मुक्त हस्ताने पाखरण करणारी ही शुभ्रधवल फुलं. ह्यांचं व्यक्तित्त्व परमेश्वराच्या अंशाचं कोंदण ल्यायलेलं.

अलीकडे रस्त्यावर प्रवास करताना लागणारे सिग्नल आणि मोगरा हे समीकरण सहज परिचयाचं. त्यात दिसले सिग्नलला गाडीच्या बाजूला असलेल्या वाहतुक बेटावरचे ते सगळे. एक वयस्कर स्त्री, तिचा बहुधा मुलगा आणि सून. सूनेच्या कुशीतलं लहानसं बाळ आणि आजीच्या समोर असलेली मोगऱ्याच्या अर्धउमललेल्या कळ्यांची रास. त्या राशीतल्या कळ्यांचे गजरे विणताना मधेच आपल्या नातवाच्या डोक्यावर मायेने हात फिरवणारी ती आजी दिसली तेव्हा मन अनेक वर्ष ओलांडून थेट बालपणात जातं झालं. मोगरा आणि आजोळ, मोगरा आणि परिक्षेनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्य़ा असं नातं मनात पक्कं. आजोळच्या अंगणातलं ते मोगऱ्याचं घमघमतं रोप, हिरव्या पदरावर सुगंधी चांदण्यांची ती नक्षी मनात वस्तीला आली ती कायमची. मोगऱ्याची फुलं आजी ’वेचायची’ तेव्हा कळ्यांना धक्काही लागू न देता तिने वेचलेली ती फुलं तिचा पदर भरून टाकत. सूर्याची किरणं परत फिरायची, सांज हलकेच उतरू लागायची तेव्हा आजीच्या अवतीभोवती आम्ही सगळे आणि एक एक फूल गुंफत गजरा विणणारी ती. तिच्या अस्तित्त्वालाच तेव्हा मोगऱ्याचा गंध यायचा. माठातल्या पाण्यात मोगऱ्याची काही फुलं जात आणि उरलेल्या फुलांचे गजरे ती आम्हा नातींच्या केसांत माळायची तेव्हा तिच्या हाताची ओंजळ मोगऱ्याची होत जायची. उबदार प्रेममयी आठवणींचा हा मोगरा मनात फुलला तो निरंतर.

आठवणींच्या वाटेवरून मनाची पावलं परतायची होती अजून तितक्यात आलेल्या पुढल्या सिग्नलला तो आला, असेल ८-९ वर्षांचा. गजरे हवेत का हे खूणेनेच विचारत होता. माझी नजर मात्र त्या गजऱ्यांकडून त्याच्या चेहेऱ्याकडे गेली आणि तिथेच थबकली. मोहक प्रसन्न हास्य, अत्यंत बोलके डोळे, मोगऱ्याच्या गंधाने व तेजाने जणू उजळलेला तो. सिग्नल सुटायला अवघ्या काही सेकंदांचा असलेला अवकाश मी त्याला खूणेनेच सांगितला. ’काही हरकत नाही, मी सिग्नलच्या पलीकडच्या बाजूला येतो’, असं त्याने सांगता मात्र माझा जीव घाबरा झाला. सिग्नलच्या पुढे धावणारी ही मुलं विचारात पाडतात ती नेहेमीच. ’मला गजरा नको’ हे त्याला चटकन ठाम सांगितलं पण त्याचा उर्जेचं रूप असलेला चेहेरा, हातातले गजरे, सुटलेला सिग्नल आणि धावणारी मुलं मनातून जाईनात. गाडी तिथून पुढे निघाली तरी मन रेंगाळलं तिथेच. आणि “का मोगरा फुलेना?” लिहिणारे गदिमा आठवले.

बरसात चांदण्याची, वारा कसा हलेना
का मोगरा फुलेना…
हिरवा दिसे पिसारा, परि का कळी धरेना
का मोगरा फुलेना…

म्हणताना गदिमा म्हणाले, ’चुकते कुठे कुणाचे माझे मला कळेना, का मोगरा फुलेना’, तेव्हा मोगरा पुन्हा वेगळ्याच रूपात सामोरा आला. काहिसं उदास मन होत होतं आणि एकीकडे पुन्हा पुन्हा त्या हसऱ्या नजरेतले स्वत:वरच्या ठाम विश्वासाचं प्रतीक असलेले, अनंत स्वप्नांना कवेत घेण्याची क्षमता असलेले ते लहानसे डोळे नजरेसमोर येत होते. ते इवलेसे रोप आपल्या सामर्थ्यासह उंच होणार होते. त्याच्या निरागस खंबीर हसण्याची आठवण झाली आणि लहानश्या पण स्वर्गीय अस्तित्वाच्या अंगभूत तेजाने दरवळणाऱ्या मोगऱ्याच्या फुलांचे नेमके वर्णन करणारे तात्यांचे शब्द आठवत गेले. समुद्राकडे धावत निघालेल्या जीवनसरितेला क्षणभर रोखून ठेवण्याचं सामर्थ्य मांडताना कुसुमाग्रज म्हणतात…

सागर विसरूनी धवल फुलांनो
तुमच्यासाठी उभी राहिली
जीवनसरिता…

सकारात्मकतेवरच्या विश्वासाची शुभ्रधवल कळी आता मनात पुन्हा स्वच्छ उमलली!!

जोडशिंपली:


दैनिक पुण्यनगरी, 16.03.2019
(कतरा कतरा जिंदगी)

“मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ”… पडद्यावर दिसणारी हिरव्या वाटेतून मार्ग काढणारी ट्रेन आणि अत्यंत भावगर्भ असे शब्द आपल्यापर्यंत वाहून आणणारा शुभा मुद्गलचा संयमित असा गहिरा दैवी स्वर. मथुरेचा नगरपती पुन्हा गोकुळाकडे निघालेला आहे. राजदंड त्यागलाय, डोक्यावरचा ताज उतरवून ठेवत रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरी सारथ्याला बोलावून हा निघालाय. गोकुळ सोडून निघताना राधेकडे बासरी देत तिने माथ्यावर ठेवलेलं मोरपीस घेऊन पुढल्या वाटेला निघालेला हा कान्हा आज पुन्हा मागे वळून पहातोय… राधेच्या आठवणीने मन भरून आलेला तो. त्याची पावलं निघालीत ती गोकुळाच्या वाटेवर. ऋतुपर्णो घोषच्या “रेनकोट” चित्रपटाची सुरूवात ही. अर्थाने काठोकाठ भरलेले स्वत: ऋतुपर्णोच्या लेखणीतून उतरलेले संवेदनशीलतेने भारलेले प्रवाही शब्द.

रेनकोट हा ऋतुपर्णो घोषचा अप्रतिम चित्रपट. मुळात ऋतुपर्णो म्हणजे तरल संवेदनशीलता. विषयाची मांडणी करताना केलेली अत्यंत बारकाईची कलाकुसर. अतिशय सहज साकारणारं भावभावनांचं अत्यंत मनोज्ञ चित्र. एखाद्या भावनेचं धूसर अस्तित्त्व जाणवावं पण तिच्यापर्यंत पोहोचण्याची वाट हाती लागू नये असं ह्या दिग्दर्शकाचं होत नाही. मानवी मनाच्या प्रांतात अनवट वाटांवरही लीलया पोहोचण्याचं सामर्थ्य ह्या जादूगाराकडे होतं. द लास्ट लियर, चोखेर बाली, मेमरीज इन मार्च असे त्याचे चित्रपट पाहून संपतात तेव्हा आपल्यात काहीतरी अलवार बदलून जातं. संवेदनशीलतेच्या रोपाला कोवळी नवी पालवी फूटलेली असते. ह्याची भेट होण्याआधीचे आपण आणि नंतरचे आपण ह्यात सूक्ष्म काहीसं बदलून टाकण्याची क्षमता असलेला, चित्रपट जगणारा ऋतुपर्णो. आपल्या मनात हे विचार येत असताना गाणं एव्हाना पुढे सरकलेलं असतं, राधेच्या विरहवेदनेने व्याकुळ मथुरेचा तो नगरपती गोकुळात आहे आता.

यमुनेचा तट एकाकी आहे. पूर्वीसारखी गोपिकांची लगबग तिथे नाही. मंद मृदुल पवन वाहतो आहे. क्षण क्षण आठवणींनी व्यापून उरताना, हृदयात आठव दाटून येताना कान्हा आज एकटा आहे. राधा अनयाच्या घरी आहे. ऋतुपर्णोची लेखणी लिहिते,

तुम्हरी प्रिया अब पुरी घरवाली
तुम्हरी राधा अब पुरी घरवाली

विरहाचे अश्रू पुसून टाकत ती तिच्या संसारात रमलीये आणि अश्यावेळी तू परत आलास कान्हा, “का त्या जीवाला पुन्हा दु:ख देणार आहेस? मथुरा नगरपती काहे तुम गोकुल जाओ?” ह्या प्रश्नापाशी येत गीत पडद्यावर संपत जातं. माझ्या मनात मात्र सांधेबदल होत हळूहळू प्लॅटफॉर्मवर येत थांबणारी इजाजत मधली ट्रेन डोकावून जाते. अनेकवर्षांनी भेटणारे महेन आणि सुधा इथे माझ्यासोबत येतात. गुलजारांची हळवी प्रगल्भ कथा पुन्हा मनात डोकावत तिचं अस्तित्त्व दर्शवत असताना मनाचा ताबा पुन्हा ऋतुपर्ण घेत जातो. स्त्रीयांच्या मनाचे, सौंदर्याचे, अस्मितेचे, भावनांचे, घुसमटीचे, त्यांच्या समाजातल्या स्थानाविषयीचे अत्यंत संयत केलेले चित्रण हे ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांचे ठळक विशेष. त्यातलाच एक “रेनकोट”. काळाचा मधला तुकडा ओलांडून पुन्हा भेटणारे दोघं, अजय देवगण आणि ऐश्वर्या, मन्नू आणि नीरु. कोलकता हे केवळ एक स्थळ न उरता ऋतुपर्णोच्या चित्रपटांमधलं महत्त्वाचं पात्र, ते तसं इथेही जाणवत जातं सतत. बाहेर पडणारा पाऊस आणि आठवणींनी चिंब मनं. रेनकोट पडद्यावर संपला तरी ओलावलेल्या मनात खोलवर रूजून बहरतो.

पुन्हा राधेकडे जाणारा कृष्ण. संसारात रमलेली राधा. राधा-कृष्ण आणि अनय, ह्यांचा विचार मनात हलकेच उतरतो तेव्हा आठवते अरूणाताईंची राधा. कृष्णाचा किनारा शोधत आयुष्याच्या अखेरच्या प्रहरी सरत्या सांजेला द्वारकेत त्याला भेटायला आलेली राधा. काही प्रश्न तिच्या लाडक्या श्रीरंगाला विचारायला, त्याचा निरोप घ्यायला आलेली काहीशी थकली भागली राधा. द्वारकेचा समुद्र, खारा मिरमिरता वारा, पौर्णिमेचा चंद्र साक्ष होतोय राधेच्या संवादाचा. कितीतरी उमजून येतय राधेला आणि कृष्णालाही. राधेला एक स्त्री म्हणून कृष्णाची सखी असलेल्या द्रौपदीची अगदी आतून असलेली ओळख साक्षात कृष्णाला नवी. “अनयाचं प्रेम वास्तव आणि कृष्णाचं दाट निळं प्रेम हे ही वास्तवच. आपलं अस्तित्त्व हेच ह्या प्रेमाचं मिरवणं” ह्या जाणीवेपर्यंत आलेली राधा. कृष्णेच्या मदतीला वेळीच का नाही रे धावलास असं अधिकारवाणीने विचारणारी राधा… राधेची किती रूपं. प्रेमाचं प्रतीक राधा!!

उत्तररात्रही कललीये आता. क्षितीज आता नवे रंग पांघरणार. कृष्ण परत निघालाय आणि राधेने समुद्राच्या वाळूतून टिपून एक भेट दिलीये त्याच्या हातात. गुलाबी छटेची जोडशिंपली. मोरपीस देणाऱ्या राधेने आयुष्याचं मर्म पुन्हा कान्ह्याला दिले आहे. तो परत फिरलाय द्वारकेकडे. राधा तिथेच त्या समुद्राच्या काठी… रेनकोटमधल्या मन्नूला आता त्याच्या नीरूने त्याला दिलेला तिच्याकडे असलेला एकमेव सोन्याचा दागिना सापडतोय. राधेनी इथेही भेट दिलीये कृष्णाला. साऱ्या आयुष्याचं दान सहज देऊन टाकणारी “राधा” आणि तिला लाभलेलं विरहाचं दान. काही कोड्यांची उकल होत नाही, काही वेदना चिरंतनाचं वलय घेऊन येतात.

भरून आलेल्या मनाला एखादा हलकासा धक्का लागतो तेव्हा त्या कलाकृतींच्या वाटेने झरझर वाहतात. ऋतुपर्णो, गुलजार आणि अरुणाताई एकत्रच आठवतात. शाश्वताचा अर्थ असा उलगडत असताना मनाच्या पटलावर इजाजतमधला शशी कपुर नावाचा अनय त्याचं ते सारं उमजून येणारं नितळ निर्मळ चिरविलक्षण हलकसं विश्वासपूर्ण हसू चेहेऱ्यावर ठेवत पुढे निघतोय….मला पुन्हा दिसत जाते प्रेमाच्या, विरहाच्या, हुरहुरीच्या अर्थांच्या किती कोनातून लकाकणारे मोती स्वत:त दडवून ठेवलेली ती अनमोल जोडशिंपली. काळाची एक जोडशिंपली.. त्या जोडशिंपलीच्या स्पर्शाचं मोरपिशी फुलपाखरू माझ्या हातावर येऊन विसावतं ते कायमस्वरूपी!!

दिवली:

 

दैनिक पुण्यनगरी, ०२.०३.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी

घराच्या गॅलरीत बसून लिहीणे माझं आवडतं काम. एकीकडे घराच्या बाजूने असणारी शांतता आणि एकीकडे वर्दळीचा रस्ता. दोन्ही बाजूंना जोडणारा विचारांचा प्रवाह इथे नकळत वाहता होतो. मी आवडीने जोपासलेली काही रोपं, तटस्थ साक्षीभावाने सोबत करणारी अवतीभोवतीची झाडं, निळंशार आकाश, एखादं पुस्तक, चहाचा कप आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एक पेन्सिल आणि शार्पनर! पेन्सिल- शार्पनरची ही जोडगोळी माझी जीवाभावाची, ती मुलांपासूनही मी लपवून ठेवते हे समजल्यापासून त्यांना याची गंमत वाटल्याशिवाय राहत नाही. लिहायला घेतलं की विचारांना धार असावी ही अपेक्षा, तसं ते विचार उतरवायला घेतले की हातातल्या लेखणीचे टोकही तसेच हवे हा अलिखित नियम कधीतरी स्वत:लाच लावून घेतल्यानंतरचा प्रवास हा सगळा.

गॅलरीत या पेन्सिलफुलांची रांगोळी अशी इतस्त: विखुरलेली असते ती याच सवयीमुळे. अर्थात या सवयीचा अपराधीभाव मनात येत नाही याचे कारण मात्र “ती”. ती येणार आणि घरभरचा कचरा उचलून टाकणार हा विश्वास. दोन शाळकरी मुलं, अकाली आलेलं वैधव्य, घरची घराबाहेरची सगळी जबाबदारी खंबीरपणे एकहाती सांभाळणारी ती. दहा ठिकाणची घरकामं, दहा घरांच्या दहा वेळा, दहा तऱ्हा, अडचणी असं काय काय मनाच्या अडगळीत टाकून ती हसतमुखाने येते. एकीकडे तोंडाचा पट्टा तर एकीकडे कामाची लगबग, काही क्षणातच घराचा ताबा घेणारी तिची लय तिला साधते आणि मग तिच्या धाकापायी आपण एका जागी थांबावं अशी तिची आज्ञाच असते साधारण.

नवरा गेला तेव्हा काही काळ गांगरली होती ती. त्याचं व्यसन, त्याचं आजारपण, त्याचा त्रास अश्या कारणांसाठी त्याचं अस्तित्त्व तिच्या आयुष्याला वेढून होतं. तो गेला तेव्हा तिला पोकळी जाणवली. पण सावरली ती त्यातून. “ताई तो गेलाय हे एका अर्थी बरंच आहे, त्याचीही त्रासातून सुटका आणि आमचीही”, ती एक दिवस सहज बोलून गेली. त्या साध्या वाक्यामागची तिची भावना समजत होती मला. तिच्या कष्टाचा पैसा आता तिचा आणि तिच्या मुलांचा होता, हक्काचा.

मी पुस्तकं वाचते, लिहीते, इतर बायकांची चौकशी करत नाही आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे टिव्ही पहात नाही या तिच्यामते असलेल्या गुणांमुळे ती माझं म्हणणं तिच्या आकलनाच्या कक्षेच्या आतबाहेर असलं तरी ऐकते, पटवून घेते. “पुन्हा लग्न करावंसं नाही गं वाटत कधी तुला?”, मी विचारते तेव्हा तिने, “नाही” असं उत्तर द्यावं असं मनात वाटून जातं क्षणभर आणि त्या वाटण्याचं माझ्या मनाला ओझं व्हावं तितक्यात ती हसत म्हणते, “माझं सुख पहावेना झालं का तुम्हाला… निघायचा दारूडा पुन्हा एखादा. मी आणि माझी लेकरं सुखात आहोत ताई.” ती सांगते तेव्हा मी टाकलेला नि:श्वास माझ्यासाठी असतो फक्त. “ताई पुरूषाकडे पैसा आला ना की त्याला वाटतं अजून बायका असाव्या आयुष्यात पण बाई स्वत:च कमवत असली ना…”… “तर एकही पुरूष नावाचा प्रकार नकोच आयुष्यात असं तिला वाटतं, हो ना??” तिने अर्धवट सोडलेलं वाक्य आता मी पूर्ण करते. आम्ही दोघीही मग हसतो. अशी वाक्यांची आणि अर्थांची सहज वाटावाटी व्हावी इतकी ती रूळलीये अर्थात माझ्या घरात.

एखादा दिवस तिच्या बरोबरीने आपणही घर घ्यावं साफसफाईला तेव्हा मात्र तिला ते फारसं रुचत नाही. “वस्तू जमवा आणि आयुष्य त्यांच्यावरची धूळ झटकत घालवा, तुमचा तो थोर म्हणतो ना. पुस्तक वाचत बसा एखादं बघू”, ती सरळ मला तिच्या प्रांतातून हुसकावून लावते. आता वस्तूंच्या धुळीबद्दल म्हणणारा थोर नसून ’थोरो’ आहे असं तिला सांगावं असं मला वाटलं तरी ते करायचं टाळते मी. थोरोचं मी कधीतरी सांगितलेलं तत्त्वज्ञान तिला पचनी पडावं हेच मुळात अतिशय ’थोर’ वाटतं मला त्या क्षणी.

गप्पांचं चक्र रोज फिरत असतं. आपण फार जाड झाले आहोत आणि डाएट करायला हवं हे बायकीपण कधीतरी गाठतं तिलाही. एरवी ती थकते, कधीतरी वैतागते, परिस्थितीशी एकटीच सामना करत करत कंटाळूनही जाते. सगळ्या धबडग्यातून आरश्यातल्या स्वत:च्या प्रतिबिंबाकडे क्षणभर नजर गेली की वजन वाढल्याचा हा प्रश्न भेडसावतो तिला. ही वेळ आता मी तिला समजावत रागावण्याची असते, आरश्यात बघतेच आहेस स्वत:ला तर स्वत:साठी जगायला शिक जरा, मी सांगते. सगळा दिवस धावपळीचा तुझा, कश्याला गं हवं डाएट. उद्याला पडलीस आजारी तर कोण करणार उस्तवार? छान दिसतेयेस की आणि… बायका स्वत:साठी उभ्या असतात तेव्हा त्या मुळात विलक्षण सुंदर दिसतात… असं काहीतरी तिला सांगतांना माझा एरवीचा आवाजाचा पट्टा चढत जातॊ किंचितसा.

’च्या करता का जरासा, चांगला गोडसर करा’, डाएट रद्द झाल्याचे ती मला असे हळूच सुचवते. चहाचा कप हातात घेत ती जरा विसावते, “आत्ता जे बोलल्या ना ते लिहा जरा, गॅलरीत बसा आणि लिहा. ते पेन्सिलींचे फोलपटं पडले की कळतं मला इथे लिहीणं झालंय ते… चांगलं लिहा/वाचायचं सोडायचं आणि वस्तूंवरची धूळ पुसत रहायचं. समजलं का काय सांगतेय ते?”… ही बया चक्क दरडावते आता. तिच्या भावनेत खरेपण असतं. बायका बायकांच्या पाठीशी समजून उभ्या असतात तेव्हा ते क्षण लोभस असतात अगदी.

गॅलरीत लिहायला घेते मग मी तेव्हा पेन्सिलीला टोक काढते आणि होणारा कचरा तिथेच असू देते.

अंधारून येतं तेव्हा तुळशीपुढे दिवली लागते… अंधार, तुळस आणि भोवताली विखूरलेली पेन्सिल फुलं मग लखलखीत उजळून निघतात!!

 

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

मंत्राक्षर’:


✍🏻 तन्वी अमित
कतरा कतरा जिंदगी-०२
दैनिक पुण्यनगरी, १९.०१.२०१९

ज्यांच्या कविता, कवितांबद्दलची टिपणं, कथा, ललित असं अनेकांगांने समृद्ध लिखाण वाचत आपण साहित्याच्या अजून जवळ यावं. ज्यांचं साधं, निगर्वी, सात्त्विक तेज आणि अपार थक्क करून टाकणारा व्यासंग सतत मोहवत जावा, ’स्त्री’त्त्वाची सजग जाणीव, आत्मभानाची लखलखती वाट ज्यांनी सहज दाखवावी अश्या अरुणाताई बोलत होत्या, किंबहूना ’आपण छान गप्पा मारूया’ असं म्हणत संवाद साधत होत्या तेव्हा त्यांच्या भेटीसाठी जमलेलो आम्ही सगळेजण त्यांचा शब्द न शब्द मनात साठवून घेत होतो. कविता, साहित्य, पाश्चात्य आणि अगदी आपल्या मातीतला स्त्रीवाद असं अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्या भरभरून बोलत होत्या. किती अलवार, किती तलम, किती तरल आणि तरीही किती अर्थप्रवाही असं ते बोलणं, अदिवासी गीतं, ओव्या, वाङ्मयीन परंपरा, ताईंच्या बोलण्याचा पैस किती मोठा. काही सांगतांना अधेमधे येणाऱ्या कवितांच्या ओळी आणि संदर्भ.

अर्थात मी भारावलेलेच होते आधीपासून. माझ्या कवितांचं पुस्तक त्यांना नुकतंच दिलेलं होतं मी, वाकून नमस्कार केला तेव्हा त्यांनी पाठीवर ठेवलेल्या हाताची उब मनात अजून होती. प्रत्येक क्षेत्रात आपली काही उपास्य दैवतं असतात तश्या कवितेच्या प्रांतात माझ्या आवडत्या, ज्यांना नमस्कार करावा असं वाटणाऱ्या नावांमधे ताईंचं स्थान अगदी मनाजवळ. त्यांच्या जाईजूईच्या सुगंधासारख्या मनभर रेंगाळणाऱ्या कवितांनी साद घालावी आणि आपण त्यांचं होऊन जावं, कधीतरी एखादी ओळ मनात बहरणाऱ्या नव्या फुटव्यासाठी जिवंत झऱ्यासारखी झुळझुळावी तर कधी एखाद्या ओळीने, ’अवजड मनाला पेलणारी कृष्ण करंगळी’ व्हावं. किती साधी, किती संयत, किती गोड कविता ताईंची. एक एक भाव असे रेशीमधाग्यासारखे उलगडावे ते त्यांनीच. कोवळ्या, अलवार, नाजूक, सुकोमल शब्दांसारखं मऊसुत स्निग्ध, कुठलाही अभिनिवेश नसलेलं हे व्यक्तीत्त्व आणि ज्ञानाचा आरसा ठरावा असं लिखाण. ताईंनी माझं पुस्तक उघडून पाहिलं, काही कविता वाचल्या. छानसं हसल्या आणि मग पुन्हा अर्पणपत्रिका वाचू लागल्या. अंगभूत गांभिर्याने त्यांनी एक एक शब्द वंदना अत्रेंना वाचून दाखवला,

आजी गं,
“मनातलं बोलायचं आहे”, म्हणून बोलावलस,
मी आले नाही, तू बोलली नाहीस….
आता आयुष्यभर माझ्या मनातलं बोलत राहीन,
त्यात तुझ्या मनाचा तळ शोधत राहीन!!

माझे डोळे भरून आले होते. आजीसाठीचे शब्द आजीपर्यंत पोहोचले होते. कंठ दाटून आला आणि ताईंच्या चेहेऱ्यावर खूप आतून आलेलं ओळखीचं समजूतीचं हास्य उमटलं. आता त्या पुन्हा बोलत होत्या. सगळेजण त्यांच्या मंद समईसारख्या उजळवून टाकणाऱ्या अस्तित्त्वाची साक्ष होत होते. स्त्रीविषयीच्या आंतरिक जिव्हाळ्याने ताईंची लेखणी म्हणते,

सवाष्णीनं कुंकू टेकवावं तितक्या खात्रीने
टेकवताच येत नाही शब्दांची चिमूट कित्येक दु:खांवर

कसं लिहावं हे असं जीवघेणं दरवेळेस ह्यांनी असं नेहेमी वाटत जाई मला, ताईंना पहातांना जाणवत गेली ती त्यांच्यातली सात्त्विक सोज्वळतेची प्रभा. जीवनाविषयी असलेलं कमालीचं औत्सुक्य, आलुलकी.

मिळालास मज स्पर्शनिळा तू
तुला सावळी बाधा
दिल्या तुला तळव्याच्या रेषा
शब्द मला दे साधा

लिहिणारं मन बोलतं झालं होतं आणि मला त्यांच्या लेखणीतून चित्रित झालेल्या द्रौपदी, कुंती, सीता, उर्वशी, मैत्रेयी अगदी सोमनाथाची देवदासी चौला, लोककथांमधल्या कितीतरीजणी आठवत होत्या. रोजच्या जगण्यातले असो की स्त्रीत्त्वाच्या वाटॆवरचे आदिम, चिरंतन प्रश्न असो अरुणाताईंकडे हक्काने मागावे उत्तर आणि त्यांनी त्यांच्या सहज साधेपणाने ते अलगद देऊन टाकावे असं काहीसं अगदी. “वेगवेगळ्या टप्प्यांवर भेटणारा पुरुष हा बाईच्या जडणघडणीसाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे,” त्या सांगत होत्या. राधेला आणि कृष्णाला समजून घ्यावं ते ताईंनीच. कृष्ण उलगडून सांगावाच पण अनयही समजून यावा तो त्यांच्या कवितांमुळेच… अनयाच्या उल्लेखानंतर ताई सहज उच्चारत्या झाल्या …

पुरुष-जो क्षमा करून नाही ऋणी करत;
पाठ फिरवून नाही उणी करत;
घेतो समजून, सावरतो, आवरतो, उराशी धरतो;
आपल्या नसलेल्या स्वप्नांसाठीही आपल्या काळजाचं घर करतो.
राधे, पुरुष असाही असतो!

ताईंबरोबरीने नकळत आले हे शब्द माझ्याहीकडून, बोलताना क्षणभर थांबल्या आणि पुन्हा तेच ओळखीचं हसू चेहेऱ्यावर. ही ओळख त्या क्षणी आम्हा दोघींमधली जितकी तितकीच राधा-अनयाच्या नात्याची उमज पडणाऱ्यांमधली अधिक होती. कार्यक्रम संपतांना ताईंना भेटले तेव्हा कुठून सुरूवात करावी बोलायला ते कळेना. “तुझे लेख वाचतांना तुझ्या लेखनावर अरूणाताईंचा प्रभाव आहे असं कधीतरी वाटून जातं”, माझी एक मैत्रीण कधीतरी म्हणाली होती असं त्यांना सांगतांना म्हटलं, ताई मी सांगितलं तिला, “अगं मोगऱ्याच्या ओंजळभर कळ्या तुम्ही हातात ठेवाल तेव्हा हाताला येणाऱ्या सुगंधाचं श्रेय त्या मोगऱ्याचंच, ताईंचे शब्द असे मनभर असताना ते डोकावले तर तो सन्मानच माझा”… त्या माऊलीने मग मला घट्ट जीवापास घेतलं आणि म्हणाली, “कविता लिहितेस कुठली पोरी, अगं कविता जगतेस तू”.

सहज साधेपणाने ठेवता यावे मनापाशी मन
त्याने किती सोपे होते जगणे…

ताईंच्या शब्दाचे ’मंत्राक्षर’ मनापास येत मोगऱ्याचा चिरंतन गंध मग माझ्या मनात कायमचा विसावला!!

बरसात थम चुकी है मगर …

झाडापानाफुलांमधे जीव आणि त्यांच्याशी असलेलं जीवाभावाचं सख्य. माझं हे प्रेम जसजसं मुरत जातय याची पाळमुळं अधिकाधिक खोलवर जाताहेत. त्यांच्याभोवती मला ’मी’ असल्यासारखं वाटतं. आत्तापर्यंत बऱ्याच लेखांचा, कवितांचा, फोटोंचा विषय ही झाडंच होती माझ्यासाठी. इगतपुरीच्या आमच्या रेल्वे क्वार्टरच्या अंगणामधे करंजीचं भलंमोठं झाड होतं. त्या झाडावर आणि त्याच्या भोवतालच्या सावलीत लहानपणीच्या सगळ्या सुट्ट्य़ा गेल्या. आजीचं हे घर जसजसं जवळ येऊ लागे तसा मायेचा हा हिरवा गंध दुरवरून जाणवू लागे. त्यातही करंजीचा तीक्ष्ण उग्र गंध तर अगदी चिरपरिचयाचा. या गंधाशी माहेरचं नातं जोडलं गेलं ते कायमचं.

अंगणात आंबा, पेरू, चिंच, जांभुळ अशी बाकीही झाडं असली तरी आजीचं घर आणि माहेर म्हणजे हे करंजीचं झाड. आजोबा गेले त्याला मोठा काळ लोटला, आजीही गेली गेल्या वर्षी पण आजोळ संपले नाही ते केवळ त्या अंगणातल्या करंजीच्या वृक्षापायी. ते झाड तिथे उभे आहे तोवर मायेची सावली अबाधित आहे असा विचार केवळ भाबडेपणा म्हणत मनामागे टाकता आला नाही अजुनही. सगळ्याच वाटा बंद होतातसे वाटते तेव्हा मी या झाडाजवळ जाऊन उभी रहाते… ते ही नाही जमले तर रस्त्यावरच्या कुठल्याही करंजीभोवती थबकते. किरमिजी जांभळ्या, नाजुकश्या, तळव्याच्या आकाराच्या फुलांना उचलून घेते… त्या कडसर उग्र गंधाची साक्ष होते आणि मग वाट सापडत जाते.

’सफर है शर्त’ नावाचा आठवणींच्या वाटेवर प्रवास करणारा लेख लिहीत होते. उर्दू शायरीत शजर(झाड) या शब्दाभोवती फेर धरणारे एकापेक्षा एक सरस शेर आहेत. आपल्याचसारखा विचार करणारं कोणी आहे, एखादा अस्पष्ट, धुसरसा विचार जो आपल्याला गाठतोय पण शब्दबद्ध करता येत नाही तो आपल्याआधी इतर कोणी इतक्या नेमकेपणाने लिहून ठेवलाय हा अनुभव फार आनंददायक असतो. त्या लेखात ’अहसन यूसुफ जईंनी’ लिहीलेला एक शेर मांडला,

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस, भिजलेलं वातावरण, ओलसर गंध, ओला चिंब सभोवताल आणि पावसात ज्या झाडाखाली आश्रय घ्यावा त्या झाडाच्या पानापानातून ओघळणाऱ्या थेंबांची टपटप गाणी… दोन ओळींमधे संपूर्ण आशय उभा झाला होता. वार्धक्यामुळे झुकत्या जीर्ण खोडांच्या संदर्भाने विचार करता शेरचा एक अन्वय वेगळाच लागत गेला.

मध्यंतरात भरपूर पावसाचे दिवस आले. सलग दोन तीन दिवस न थांबलेल्या पावसाने जराशी उसंत घेतली म्हणून बाहेर गेले. परतीच्या वाटेवर पाऊस अधेमधे भेटीला येतच होता. सिग्नलला गाडी थांबलेली, काचेवरच्या पाण्याअडून लक्ष गेले ते समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीकडे. झाकायचा आटोकाट प्रयत्न केलेल्या त्या झोळीतल्या पिल्लाला हलकासा हेलकावा देत स्वत:च्या डोक्यावर छत्री सांभाळत काहीतरी विकणारी त्याची आई बाजूला दिसली खरी पण नजर हटेना ती त्या झोळीकडून. आधीचा शेर आता मनाच्या दारावर शब्दश: धडकला….

बरसात थम चुकी है मगर हर शजर के पास
इतना तो है कि आप का दामन भिगो सके

थांबलेला पाऊस आणि झोळीच्या प्रत्येक हेलकाव्यासरशी झाडावरून, पानांतून निसटणारं पाणी आणि झोळीत झाकलेलं लहानसं पिल्लू…. वास्तवाचं भान मनाला व्यापून उरत गेलं. मन सर्दावलं… झाकोळून आलं.

अर्थात सावरत गेले त्यातूनही.
सावरतोच नं आपण.

विचार येत गेले तेव्हा अर्थाच्या अनेक छटा वेळोवेळी समोर ठेवणारे असे कित्येक शेर एकामागे एक आठवत गेले. रोमॅंटिसीझम, वास्तव, हळवेपणा, तत्त्वज्ञान, भावनांच्या पसाऱ्यातलं सूक्ष्म धागे पकडणारं सामर्थ्य असं काय काय पुन्हा जाणवलं. वाटलं हे शेर, शायरी, कविता किंवा एकूणच साहित्य आपल्या अस्तित्त्वावर मेघ होत जातात. हा मेघ कधी सावलीचा, कधी अलवार हलका पिंजलेल्या कापसासारखा वाऱ्याच्या झुळुकेसह वाटचाल करणारा, कधी कोरडा तर कधी अर्थाच्या भाराने ओथंबून बरसणारा. थांबलेल्या पावसानंतरही बरसणाऱ्या शजरची आठवण मनात आता विचारांची बरसात करत होती.

मनच एक झाड होत जातं अश्यावेळी. फांद्याफांद्यानी बहरलेलं, अर्थाच्या अनेक हिरव्या पानांचं. सरत्या काळासोबत नवनवे अर्थ जन्माला येतात आणि त्या अर्थांची जूनी रूपं जीर्ण होत मुक गळून पडतात… हा विचार मनात आला तेव्हा मात्र ती प्रीतमांची माझी लाडकी अमृता तिचं ते छानसं हसू चेहेऱ्यावर ठेवत माझ्याकडे बघताना जाणवली. तिच्या त्या ’सगळं उमगून ओळखून असणाऱ्या’ समजुतीच्या हास्याचं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य मनाच्या आभाळात उमटलं आणि तिनेच लिहीलेल्या चार ओळींचा स्पर्श माझ्या मनाच्या झाडाला अलगद झाला…. ती म्हणते,

जिंदगी के उन अर्थों के नाम
जो पेडों के पत्तो कि तरह
चुपचाप उगे
और झड गये !!

असे कळत नकळत उमटणारे किती विचार. मनाच्या पटलावर क्षण दोन क्षण विसावणारे आणि मग आल्या वाटेने निघून जाणारे. अंजुम रहबरकडे बघते मी तर ती काही वेगळंच सांगू पहाते,

दिन रात बरसात हो जो बादल नहीं देखा
आँखो की तरह कोई पागल नहीं देखा

ही आता भरून येणाऱ्या आकाशाला नजरेच्या कवेत पूर्ण सामावून घेते. “क्यूँ लोग देते है यहाँ रिश्तों की दुहाई, इस पेड पे हमने तो कोई फल नही देखा” म्हणताना ती आता पुन्हा शजर शब्दाला साद घालते आणि तेव्हा माझ्या विचारांच्या लाटेला हलकासा धक्का बसतो….

करंजीचं झाड, त्याच्याशी नातं, आजोळ, माया….
शजर, बरसात, बरसणारे मेघ आणि ओघळणाऱ्या पानांची झाडं…
गाडीतल्या काचेआड मी, समोरच्या झाडाला बांधलेल्या झोळीतलं मूल…
काचेवर ओघळणारं पावसाचं पाणी….
जिंदगीचे अर्थ, रिश्तों कि दुहाई, फळं नसलेला पेड….
…..
मी डोळे मिटून घेते… !!!