कवडशांचा गालिचा… 

(महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद, रविवार 12 नोव्हेंबर 2017 )

ऐंशी ते नव्वदीच्या दशकांमधे देश समजत असत ते इतिहास आणि भूगोलाच्या पुस्तकांतून, पेपरमधल्या बातम्यांमधून किंवा अगदीच गेलाबाजार सिनेमांच्या गाण्य़ांच्या झालेल्या चित्रिकरणांमधून. देश अगदीच जवळचे होणं, देशोदेशी फिरणं, रहायला जाणं, इंटरनेटवर एका क्लिकवर जगाच्या कुठल्याही भागाबद्दल माहिती मिळणं यापूर्वी बालपण गेलेली आमची पिढी. जागतिकीकरणाने, तंत्रज्ञानाने मोठी झेप घेतली, जग मोबाईलमय झालं तेव्हा नुकतेच नोकरीला लागणाऱ्यांची ही पिढी. भारताबाहेर तुलनेने मोठ्या प्रमाणात पडलेलीही हीच पिढी. 

याच पिढीतले आमचे कु्टुंब गल्फमधे वास्तव्यास होते काही काळ. तिथेही प्रत्येकच देशाची आपली वेगळी तऱ्हा, वेगळी संस्कृती. त्याभोवताली असणाऱ्या इराण, इराक, टर्कीबद्दलही कुतुहल होते. अर्थात निरनिराळ्या देशांबद्दल माहिती मिळवणं आवडत असलं की ही माहिती आपणहून वेध घेत येते आपला हा माझा अनुभव. इराणमधून आलेले गालिचे, इराणी नक्षीकाम असणारे, पर्शिअन ब्ल्यु रंगातले चिनीमातीचे सामान अगदी आवडीचं त्यामुळे नकाशात आमच्या संयुक्त अरब एमिरातीच्या डोक्यावर असणारा हा देश अजुनच लाडका वाटत होता.

इराण देशाशी अप्रत्यक्ष संबंध आला तो अबुधाबीतल्या शेख झायेद ग्रॅंड मॉस्कमधे. या मशिदीतल्या मुख्य प्रार्थनागृहात आहे जगातला सगळ्यात मोठा गालिचा. इराणच्या कुशल कारागिरांनी टप्प्याटप्प्यात विणलेला प्रचंड मोठा गालिचा. अमिरातीत येणाऱ्या पर्यटकांच्या विशेष आकर्षणाचा ही मशीद हा महत्त्वाचा भाग. मन मोहवून टाकणारी पांढऱ्या संगमरवरातली, सुबक वेलबुट्टीच्या नक्षीकामाने सजलेली, उंच उंच मिनार असणारी, खजुराच्या झाडाच्या आकाराचा सोन्याचा मुलामा असणाऱ्या चित्तवेधक खांबांची, जगातलं सगळ्यात मोठं झुंबर असणारी, पांढरीशुभ्र झळझळणारी अश्या एक न अनेक वैशिष्ट्यांनी नटलेली ही जागा. यासगळ्याच्या पलीकडे जाणारं वैशिष्ट्य म्हणजे जातीधर्माची आडकाठी न येता ही वास्तु स्विकारते आपल्याला. डोळे मिटतात आणि मन आपोआप नतमस्तक होतं. आम्ही अबुधाबीत असताना नेमाने जाणं व्हायचं या मॉस्कमधे…

मशीदीच्या नियमांनुसार अबाया घालून, डोक्याला हिजाब गुंडाळून पुढे निघणं व्हायचं. पायाखालच्या थंडगार संगमरवरावर पाय टेकवताच आजुबाजुच्या वाळवंटाचा विसर पडावा असा शीतल हळूवार स्पर्श होत जायचा. आजुबाजूची नक्षी, इस्लामिक पद्धतीचं  भव्य बांधकाम न्याहाळत मुख्य प्रार्थनागृहातलं जाणं झालं की हा सुबक नक्षीकामाने नटलेला, गुबगुबीत, विस्तीर्ण गालिचा हा विसावा वाटायचा. देशापासून दूर रहाताना जिथे कुठे असा आपुलकीचा स्पर्श जाणवतो तिथे मन थबकतं. समोरच्या किब्लाकडे पहाताना डोळे अलगद मिटायचे पण सभोवतालचा हा गालिचा मनात असायचाच. वाटायचं कोण असतील ते अनामिक हात ज्यांनी घडवला हा गालिचा. त्या इराणी सख्याही अश्याच माझ्यासारख्या नखशिखांत अबाया किंवा चादोर आणि हिजाबच्या आड असतील. या गालिच्याचे धागे विणताना काय बोलत असतील त्या एकमेकींशी ?? सुखदु:खाच्या, कुटुंबाच्या की मुलाबाळांच्या, कसल्या विषयांवर बोलत असतील?? की हे नेहेमीचे विषय वगळून दबक्या आवाजात गात असतील काही गाणी त्या सगळ्यांना एकत्र बांधणारी??

काहीबाही मनाशी येऊन पुसटसं वाटून जायचं असं… ओळख नसली तरी बुरख्याच्या किंवा अबायाच्या आत असणं ओळखीचं होतं आम्हा सगळ्यांना आणि तोच समान धागा बांधतही होता एकमेकींशी. याच मशीदीच्या बाहेर पडताना एकदा एका अरब मैत्रीणीशी बोलायला मिळालं. एका मोठ्या हॉस्पिटलमधे असणारी ही सखी फारसं बरं नाही पण संवादू शकेल इतपत इंग्लिश बोलत होती आणि अधेमधे तिने नकळत पेरलेले अरेबिक शब्द वेचण्याइतपत माझं अरेबिक सुधारलेलं होतं एव्हाना. छान रंगल्या गप्पा… आणि अचानक समोरच्या गाडीने  ’सासूबाई” हा टर्न घेतला, आपला नवरा कसा आपलं न ऐकता सासूचं ऐकतो या थांब्यावर गाडी आली आणि मला खुदकन हसू आलं. मशीदीतून बाहेर पडल्यामुळे एव्हाना माझ्यावरची अबाया सक्ती नाहीशी झाली होती. ही मैत्रीण मात्र त्या बंधनात होती हिजाबासह…वरकरणी खूप फरक असले आपल्या संस्कृतीत तरी अंतर्यामी सुनेच्या मनातली ही सल मात्र सारखीच असते आमच्या देशातही हे तिला सांगितले तेव्हा मोठ्ठे डोळे करत, ’हो का??’ म्हणाली. बुरखा/अबाया वा पंजाबी ड्रेस घालणाऱ्या किंवा पाचवार, नववार किंवा अगदी जिन्स घालणारी स्त्री असो सासूसुनांच्या तक्रारी अटळ मी म्हणाले हसत हसत आणि मग आम्ही दोघीही अगदी हातावर टाळी घेऊन गप्पा मारणाऱ्या मैत्रीणी झालो. 

एक गालिचा असा वैश्विक विणला जात असतो, ’सल’, दु:ख एकमेकींना जोडते आणि मनं हलकी होत फुलपाखराची मैत्री होते याची पुन:प्रचिती आली.

पर्शिअन, अरेबिक अनेक शब्द आपल्या मराठी हिंदी शब्दांशी साधर्म्य राखून आहेत हे गल्फमधल्या आठ नऊ वर्षांच्या वास्तव्यात जाणवले होते. त्या परक्या ठिकाणी अश्या एखाद्या ओळखीच्या शब्दाचं मोरपिस कानावरून फिरायचं आणि मनही सुखावायचं. 

’इराणशी’ पुन्हा भेट झाली ती माजिद माजिदीच्या नजरेतून. इराणचाच हा प्रतिभावान दिग्दर्शक. ’बरान’, ’द कलर्स ऑफ पॅराडाईज’, ’चिल्ड्र्न ऑफ हेवन’ असे चित्रपट पाहिले आणि इराणबद्दल अजून जाणून घ्यायला हवे असे वाटत गेले. असघर फरहादीचा ’अ सेपरेशन’ पहायचाय असं कधीचं ठरवलं जातंय आणि राहून जातेय. अर्थात ’इराण’ पुन्हा पुन्हा भेटायला यायचे मात्र थांबवत नाहीये… बेट्टी महमुदीचे ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ न वाचलेली व्यक्ती सापडणे तसे दुर्मिळ. हे पुस्तक वाचले आणि इराण पुन्हा एकवार उलगडत गेला. हे उलगडणं मात्र एक अमेरिकन स्त्रीच्या नजरेतून होतं, जी केवळ पर्यटक नव्हती तर तिला इच्छेविरूद्ध इराणला थांबवण्यात आले होते. इथे बेट्टी इराणची सुन होती आणि पश्चिमेतून आलेल्या माणसांना पुर्वेच्या संस्कृतीत जसे न पेलणारे बदल जाणवतात तसे तिलाही जाणवत गेले. त्यातही ज्या देशात बुरखा/चादोर सक्ती अश्या देशात ती होती. पुस्तक लिहीलं गेलं तो काळही जुना होता.. बेट्टी महमुदीचं इराण मात्र काळ्या शाईत रंगवलं गेलेलं. 

मीना प्रभुंचं ’गाथा इराणी’ दिसलं आणि चटकन उचललं गेलं. एका अनुभवी प्रवासी नजरेतून टिपलेली निरिक्षणं, अनुभव, प्रवासवर्णन सगळंच वाचण्याची उत्सुकता होती आणि हे सगळं भरभरून आहेही पुस्तकात. यात इराणच्या त्यांच्या प्रवासादरम्यान, वास्तव्यादरम्यान भेटलेली समाजाच्या विविध स्तरांतले स्त्री पुरुष, विद्यार्थी मंडळी भेटतात आपल्याला. सुशिक्षित, अशिक्षीत काही तर धर्माच्या बाबत कडव्या कल्पनांनी भारलेले काही. ’ताब्रीझ’ शहराचं नाव या गाथेत आला आणि पुन्हा बेट्टीची आठवण करून गेला…इराणमधून पलायन करताना बेट्टी याच ताब्रीझमार्गे गेली होती. एक उल्लेख मात्र सातत्याने येतो तो या सहृदय, मदतीसाठी तत्पर, अगत्यशील इराणी मनांचा. सादी, उमर खय्यामसारख्या कवींबद्दलचा आदर व्यक्त करणारं इराण आणि त्या कवींबद्दल आपुलकीने बोलणारी इराणी मंडळी हे ही एक या देशाचे विशेष. 

बेट्टीच्या लिखाणापेक्षा हा अगदीच वेगळा पैलू आढळतो ’गाथा इराणी’मधे. अर्थात हे असं असणारच, होणारच. प्रत्येक देश आपण तिथलेच असतो तेव्हा, पर्यटक म्हणून जातो तेव्हा, कामानिमित्त तिथलेच म्हणून रहातो तेव्हा दरवेळेस दरव्यक्तीला वेगळा वाटू शकतो. ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ आणि ’गाथा इराणी’ लिहीले गेले ते काळही वेगवेगळे…. हिजाबबद्दलचं मत मात्र दोघींचं सारखं. बुरखा/चादोरची सक्ती दोघींनाही बंधनकारक वाटली. अरबांच्या देशात आठ दहा वर्ष वावरताना मला अबाया पहाणं, गरज पडता तो घालणं सवयीचं झालं होतं, मात्र त्याचं बंधन नसल्यामुळे त्याचा त्रास वाटत नसावा. पूर्वीच्या काळी अरब भटके होते, टॊळ्या टोळ्यांनी राहत होते… रात्रीच्या वेळी प्रवास करताना सोबत असलेल्या स्त्रिया दिसू नयेत म्हणून त्यांना नखशिखांत काळ्या पेहेरावात झाकलं जाऊ लागलं. पुढे तेच सवयीच झालं… ह्या पोशाखामुळे वाळवंटातल्या वाळूपासून त्यांचे संरक्षण होते हे अबाया घालणाऱ्या मैत्रीणींकडून ऐकलेले होते. हिजाबाची सक्ती जाचक न वाटता तो आवडणाऱ्याही मुली होत्या. 

मीना प्रभु, एक भारतीय पुणेकर, अनेक देश पाहून त्याबद्दल सविस्तर वृतांत लिहीणाऱ्या तर एक बेट्टी अमेरिकेतली स्त्री, एक नासिककर मी आणि मला भेटलेल्या जन्मापासून ओमानमधे-अमिरातीत वाढलेल्या अरब स्त्रिया, एक इराणी दिग्दर्शक आणि त्याचे चित्रपट असे अनेक दरवाजे किलकिले करत दिसत गेला एक देश, बुरखा/अबायाची सक्ती त्याबद्दलची परस्परविरोधी मतं… स्त्री पुरुष समानता विषमता यावरचे वाद प्रतिवाद… प्रत्येकाचा दृष्टिकोन त्याच्या देश,संस्कृती, जडणघडण, संस्कार, रूढी परंपरा इत्यादी पुर्वग्रहांच्या नजरेतून दिसणारा. नकाशावरचा हा भाग तसा धर्माच्या आचरणाबाबत आणि कल्पनांबाबत अत्यंत कडवा कट्टर , त्याचबरोबर इतिहासाबद्दल आदर, प्रेम असणारा हा सगळ्यांच्याच मतांमधला थोड्याफार फरकाचा समान धागा. 

अर्थात ही अशी सांस्कृतिक सक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात सगळीचकडे आढळते हे ही एक सत्य आहे. जे योग्य आहे ते करता यावे… कोणालाही कोणाच्या मनाविरूद्ध कसलीच सक्ती कधीच केली जाऊ नये. विचारांचं स्वातंत्र्य, पेहेरावाचं स्वातंत्र्य असावं… आणि स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यामधल्या पुसट सीमारेषेचं भान असावं… हे साधलं तर सगळंच कसं छान जमून येईल असंही वाटून गेलं. घरांभोवती उंच भिंती बांधणाऱ्या, अंगभर चादोर पांघरत प्रसंगी मनाभोवतीही घट्ट कुंपण घालणाऱ्या या आणि अश्या इतर देशांची, संस्कृतीची कवाडं किंचित किलकिली करून आत डोकावण्याचा एक प्रयत्न होता हा सगळा. वाचन, सिनेमा, प्रसंगी चर्चा यातून बुरख्याआडच्या मनांचे हे काही कवडसे उमटत गेले आणि त्यांच्या नक्षीकामाचा गालिचा माझ्या मनात उतरला. प्रत्यक्ष या देशांना भेट देणं होवो न होवो पण आपल्या देशात, समजात ही इराणी मंडळी दुधात साखरेसारखी विरघळून गेलेली आहेत तेव्हा मुंबईत असणाऱ्या इराणी कॅफेंना भेट द्यायचीच हे मात्र आता ’टू डू लिस्ट’मधे स्थान पटकावून आहे हे नक्की !!

Advertisements

अर्थ….

अमृता प्रीतमच्या काही ओळी वाचल्या , आणि नकळत त्या मनात सतत येत राहिल्या.

That night whose lips touched the brow

of the dream –

— On the feet of my thoughts —

An anklet tinkles – of that same night .

आपल्याला समजतोय, लागतोय तोच अर्थ आहे का ? नक्की काय म्हणायचं असेल या ओळींमधे या प्रीतम बाईंना ?  मनात रुंजी घालणाऱ्या ओळींचा  अखेर एक स्वैर अनूवाद उमटला….

ज्या रात्री –

माझ्या स्वप्नांनी गगनभरारी घेतली

माझ्या विचारांच्या पायातली श्रृंखला चमकली

— त्याच रात्री !!!

जो अर्थ लागला, झिरपला तो नेहेमीप्रमाणे भन्नाट निघाला. स्वप्नांच्या राज्यात मनसोक्त मुशाफिरी करत घोडदौड करणाऱ्या मनाला नेमकी जाणिव व्हावी की या विचारांवरही बंधन असते….

हाताशी आलेल्या एका कागदावरही  याच ओळी उतरल्या…..

त्याच ओळी पुन्हा वाचताना जाणवलं…..

ज्या रात्री –

माझ्या स्वप्नांनी गगनभरारी घेतली

माझ्या विचारांच्या पायात श्रृंखला पडली

— त्याच रात्रीची  !!!

दरवेळेस नवा अर्थ – नवी दृष्टी 🙂 ….

प्रीतमबाई लिहून गेल्यात काही अमर ओळी …. वेडाबागडा, चुकीचा माकीचा, माझ्या कुवतीनूसार, अनुभवानूसार अर्थ शोधतेय मी … शब्द बदलताहेत माझे….

चाचपडण्यात, चूकण्यात , अर्थ सापडला असं वाटण्यात मजा येतेय…. मुळ ओळी दिल्याच आहेत बघा कोणाला अजून काही अर्थ लागतोय का ??  🙂

एक छोटीशी मोठीशी नोंद :)

‘ताई’ 🙂

‘तायू’ 🙂

‘तायडे’ 🙂

माझ्या ब्लॉगने मला दिलेली नावं ….. नुसती हाकच नाही तर ‘ताई’ मानून मनापासून प्रेम करणारी अनेक भावंडही दिली या ब्लॉगने …..

विद्याधर भिसे …माझा असाच एक भाउ 🙂 ….. सगळ्या ब्लॉंगांवर ‘प्रॉफेट’ नावाने येणारे कमेंट्स पाहून मी २०१० मधे शोध घेतला, म्हटलं कोण बूवा हा ‘प्रॉफेट’ ??? 🙂

या बाबाच्या भिंतीवर पोहोचले शोध घेता घेता …. आणि मग एक सकस, प्रगल्भ वगैरे लिहिणारा मुलगा अशी ओळख पटली …. सुरूवातीला कमेंट्स मधून झालेली ओळख वाढत जाऊन , विद्याधरशी धाकट्या भावाचं नातं जुळलंही आणि वाढलंही 🙂

आजची नोंद आहे या भावाला Thank You म्हणण्यासाठी …. आता आभार मानले तर मला माझा भाऊ रागावणार आहे याची कल्पना आहे मला…. तरिही मी हे नोंद करतेय!!! माझ्या या भावाकडून काल मला एक गिफ्ट मिळालेय …..माझं आवडतं गिफ्ट … एक पुस्तक 🙂

 

 

Flipkart कडून असे गिफ्ट वगैरे आले नं मला भलताच आनंद झाला … पुर्वी माझ्या नावाने पुकारा करत पोस्टमन आला की मला असाच आनंद व्हायचा … कित्ती दिवसांनी ‘मजा आली ‘ असं सहज म्हट्लं गेलं ….

पुस्तक पढके होने के बाद मेरा मत मांडती हूँ  🙂

 माझे अनेक सहब्लॉगर्स मला ताई म्हणतात , आणि ते मला मनापासून आवडते. एक नातं जुळलेय आम्हा सगळ्यांचे… एकाचा आनंद सगळ्यांचा असतो आणि तसेच एखादा नाराज असेल तर त्याच्यासोबत सगळे उभे असतात ….. मस्त चाललेय आम्हा ब्लॉगर्सचे….

खरं सांगू का आणि तसेही ताईलाच मिळते नं राखीपौर्णिमेचं गिफ्ट 😉

खूप काही लिहीत नाही, माझे आपले नेहेमीचे की हे ऋणानूबंध असेच राहूदेत 🙂

बाकि काय तेच आपले ‘ जय ब्लॉगिंग’ 🙂 ….

… लिहीत राहूया…. वाचत राहूया आणि असेच सगळे सोबत राहूया 🙂

 

एक सात्विक वादळ …. अमृता प्रीतम …

अमृता प्रीतमचं तिने स्वत: लिहीलेलं एकही पुस्तक मी वाचलेलं नाही ,कधी वाचेन ते ही माहित नाही!!!  पंजाबीत असलेलं पुस्तक वाचता येणार नाही कदाचित पण समजणार नाही असं मात्र म्हणता येणार नाही….. ती मराठी नाही, मी पंजाबी नाही…. तिच्या साहित्याची ओळख होण्याच्या टप्प्यापर्यंत येइपर्यंत मूळात माझी साहित्याशी अजून ओळख नाही….  मग असे असूनही , तुटपुंज्या वाटू शकणाऱ्या ओळखीवरही त्या व्यक्तीमत्त्वातलं नक्की काय साद घालतं समजत नाही….

बरेचदा वाटतं ब्लॉगवर एक पोस्ट लिहीण्याइतकी मी नक्कीच ओळखते तीला… मग वाटतं, छे!! मला जे समजतं , जे वाटतं ते शब्दांमधे बांधण्याइतकी समर्थ मी नक्कीच नाहीये.आणि मग तिथेच वाटतं, ’युरेका ’ …. सापडलं मला की मला काय आकर्षण वाटतं तिच्या व्यक्तीमत्त्वाचं…. माझं ’दुबळं’ असणं, समाजाच्या चौकटीचं सतत भान बाळगणं आणि तिने ते सशक्तपणे झुगारणं …. नुसतं झुगारणं ही बंडखोरी नव्हे तर स्वत:तल्या प्रतिभेला जपत स्वत:च्या नियमांनूसार आयुष्य जगणं !!!

भारतातून निघताना पुस्तकं खरेदी करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा असतो माझ्यासाठी नेहेमी . एका पुस्तकाच्या खरेदीवर एक पुस्तक मोफत अशी योजना त्या दरम्यान सुरू होती. घेतलेल्या कुठल्यातरी पुस्तकावर एक लहानसं पुस्तक हाती आलं , मुळचं ’उमा त्रिलोक ’ या लेखिकेचं आणि  ’अनुराधा पुनर्वसू ’ यांनी मराठीत भाषांतरित केलेलं  ’अमृता इमरोज ’ एक प्रेमकहाणी  नावाचं ते पुस्तकं !!!

अमृता प्रीतम एक मोठ्या पंजाबी लेखिका होत्या इतपतच ज्ञान होते तोवर मला…. केव्हातरी सहज पुस्तक चाळायला म्हणून हातात घेतलं . मात्र जसजशी वाचत गेले तेव्हा मात्र अमृताच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रेमात पडत गेले. इथे इमरोजना वेगळं काढणं शक्यच नाहीये. ते दोघे वेगळे होतेच कधी…..

एक जिगसॉ पझल येतं इश्वराकडून , आपल्यात एक अपुर्ण आपण असतो … त्या पझलचा दुसरा भाग देवाने पाठवलेला असतो ….. आणि ती दोन अपुर्णत्त्व जिथे भेटतात ते जीवन यशस्वी असते वगैरे प्रेमाच्या संकल्पना मनात कायम होत्या माझ्या , स्वत:ही तसेच काही जगण्याकडे कलही आहे पण बऱ्याच गोष्टी बोलत नाही आपण सहसा!!  ’हसं’  होइल आपलं अशी एक सुप्त भिती बाळगत आपण आपल्यातलं सामान्य असणं मान्य करतो 😦 …. अमृता आणि इमरोज यांच्या वयातलं ’उलटं’ अंतर आज तितकसं बोचणार नाहीदेखील पण समाजासाठी अश्या बाबींची मान्यता ५०-६० वर्षापुर्वी निश्चित नव्हती . त्यातही लग्नाच्या रूढ बंधनात न अडकता ४० वर्षापेक्षा अधिक काळाचं त्यांचं सहजीवन हा विषयच भुरळ घालणारा. अमृताला आधिच्या लग्नापासून झालेली मुलं आणि इमरोज अविवाहित , वेगळं आहे नं रसायन !!!

समाजाचा समाजानेच रचलेला एक पाया आहे…. वर्षानूवर्षे माणसांच्या अनेक पिढ्या त्या पायाला धरून जगताहेत… आमच्या पायावर आम्ही उभे आहोत हा दावाही ठोकतात…. आपण कसलातरी आधार घेतलाय ही जाणिवच जिथे नाही तिथे त्या आधाराशिवाय उभं रहाण्याचं आपल्यात सामर्थ्य असतं हे भान कुठून येणार ??? एखादा येतो मग चुकार गडी जो समाजाच्या या पायाला आव्हान करतो…. त्याच्या मजबूत भिंतींपलीकडे पहातो…. अवघड असतं हे नेहेमी …. पायाला चिकटलेली माणसं अश्या स्वतंत्र उभ्या रहाणाऱ्या माणसाचे पाय ओढतात ….. त्यात जर ती एक स्त्री असेल तर विचारायलाच नको…. जे आजही कठीण आहे ते आजपासून अनेक वर्षांपुर्वी अजूनच कठीण असणार नाही का ….

प्रस्थापिताविरुद्ध बंड करायचाय नं मग समर्थ असायला लागतं !! कणखर , मजबूत वगैरे असावं लागतं …. अमृता तश्या होत्या !! इथे मुळात ’भरकटण्याचा ’ धोका फार …. केलेल्या प्रत्येक कृतीचं समाज स्पष्टीकरण मागत फिरतो अश्या वेळेस ….. ते द्यायचं नसतं कारण ते मुळात ज्यांना समजत नाही तेच ते मागत असतात…. आपला वेगळा सुर आपण लावायचा असतो, समाज ऐकणार असतो तो सुर पण आपण यशस्वी झाल्यानंतर …. मधला काळ मात्र मोठा बाका असतो …..

काही लोक ’आवडून जातात ’ आपल्याला. सुर जुळतात, झंकार ऐकू येतो , ते होत होतं अमृताबाबत.

’ इतिहास माझ्या स्वयंपाकघरात आला आणि भुकेलाच परतला  . ’ ही ओळ असो किंवा , ’तिच्या आयुष्याचे धुमसते निखारे काळाने हलवले , त्या चटक्यांनी त्याच्या बोटांवर फोड आले. ’ असो,  जसजसे अमृताच्या साहित्याचे हलके हलके दर्शन व्हायला लागते मनाचा गोंधळ उडायला लागतो…. शब्दांची वेगळीच बांधणी असते ही…. अमृताच्याच एका पुस्तकाचं नावं आहे ’अक्षरों की रासलीला ’ … किती योग्य आहे हा शब्द तिच्या रचनांसाठीही ….. शब्दच जणू खेळताहेत एकमेकांशी आणि घडवताहेत एक अप्रतिम काव्य !!! वीज चमकते नं क्षणभर कसा लख्ख प्रकाश दिपवतो आपल्याला तशी धारदार रचना मोहात पाडते .

कधी कधी एखादं पुस्तकं वाचायला घेतलं की आवडतं पण उगाच मन साशंक होतं की आपल्या या आलूलकीला तडा तर नाही नं जाणार…. तसे न होता अमृताबाबत कुठेतरी खात्री वाटायला लागते,  इथे मुळातं नातं विश्वासाचं आहे…. निडर, बंडखोर, स्वत:शी प्रामाणिक लोकांबद्दल मला नेहेमी आदर वाटत आलाय , त्यांच्याकडे स्वत:चा विकास करण्याचंच नव्हे तर समाजाला एक सकस दृष्टिकोण देण्याचं सामर्थ्य असतं.

१२२ पानं झपाटलेली …. पुस्तकात अमृता – इमरोजच्या तरल नात्याचे अनेक सुरेख, तरल पैलू , अमृताच्या साहिर लुधियानवीबद्दल कायम वाटलेल्या प्रेमाचे रंग, तिचं प्रसंगी कणखर नं एक स्त्री म्हणून स्वत:तलं स्त्रीतत्त्वाशी प्रामाणिक असणं सगळंच आहे…. काहितरी देऊन जाणारं पुस्तकं !!! आपल्याला अंतर्बाह्य समृद्ध झाल्यासारखं वाटवणारी एक सोबत….

इमरोजसाठीची तिची ’मै तेनू फिर मिलांगी ’ कविता तशी अनेकांना परिचयाची …. गुलजारांच्या आवाजातली ही कविता इथे ऐका !!!

पुस्तक वाचून संपलं पण एक अस्वस्थता सोबतीला आली…. ती अजून खाद्य मागत होती. अमृताचा अजून शोध घे म्हणून सांगत होती….. अमृताचं लिखाणं आता शोधायचं आहे ….. काही काही अपुर्ण पानं हाती लागताहेत …..

फाळणीचं दु:ख अनूभवलेली अमृता…. त्या व्यथेला कायम मनात बाळगलेली अमृता ….. हीर ची दास्तान लिहिणाऱ्या ’वारिस शाह ’ ला फाळणी दरम्यान अत्याचार झालेल्या मुलींबद्दलही लिही रे सांगणारी , ’ वारिस शाह ’ ही  कविता लिहिणारी अमृता ….

फाळणीच्या वेळी पळवून नेलेल्या मुलींचा नंतर शोध घेतला गेला त्यातल्या अनेक मुलींच्या पोटात कोणाचं तरी बीज वाढत होतं 😦 …. त्या बाळांबाबत अमृता लिहीते , ” उस बच्चे की ओर से – जिसके जन्म पर किसी भी आंख में उसके लिये ममता नहीं होती , रोती हुई मां और गुमशुदा बाप उसे विरासत में मिलते हैं ….. ”

” मैं एक धिक्कार हूं –

जो इन्सान की जात पर पड रही …

और पैदाईश हूं – उस वक्त की

जब सुरज चांद –

आकाश के हाथों छूट रहे थे

और एक -एक करके

सब सितारे टूट रहे थे ….

’पिंजर’ पाहिला तो केवळ अमृतासाठी …. तिच्या प्रेमात पुन्हा एकवार पडण्यासाठी !!  फाळणीपुर्वी पाकिस्तानात असलेल्या एका गावातली’पुरो ’ (उर्मिला मातोंडकर )…. तिचे लग्न ठरलेय…पुर्वजांच्या वैमनस्यातून सुडाच्या भावनेने तिला त्या गावातला रशीद नावाचा मुसलमान पळवून नेतो…. हा रशीद मनाने अतिशय चांगला आहे…. त्याच्याकडे राहून आलेल्या पुरोला घरी कोणी स्विकारायला तयार नाही… नाईलाजाने पुरोचा रशीदशी निकाह होतो, तिला त्याला स्विकारावं लागतं …. परिस्थीतीपुढे शरण गेलेली तरिही स्वत्व जपणारी…. खंबीर, लढावू वृत्तीची पुरो … आणि शेवटी ’रशीद’ च्या चांगूलपणामूळे, त्याच्यातल्या व्यक्तीची ओळख पटल्यानंतर त्याला शोधत धावणारी , त्याच्या नावाने हंबरडा फोडणारी एक साधी , हळवी स्त्री…. खऱ्या प्रेमापुढे सहज झुकणारी, त्याची कदर करणारी स्त्री !!  उर्मिला इथे ’पुरो ’ हे पात्र जगलीये… मात्र त्या पात्रात अमृता शोधता येते इतका तिचा ठसा मनावर उमटलाय….

ही पुरो सिनेमात शेवटी म्हणते, ” चाहे कोइ लडकी हिंदू हो या मुसलमान, जो भी लडकी लौटकर अपने ठिकाने पहूँचती है समझो की उसीके साथ पुरो की आत्मा भी ठिकाने पहूँच गयी…. ” !! स्वत: अमृताचे शब्द आहेत हे….

अमृताच्या सगळ्याच नायिका एक नवा प्रश्न सजगतेने सोडवणाऱ्या आहेत…. प्रस्थापितांविरुद्ध बंड करणाऱ्या तर कधी वेगळीच वाट शोधून पहाणाऱ्या…. मात्र त्या ’चुकीच्या’ कधिही नाहीयेत . म्हणजे अमृता एक शहाणपण स्वत:च बाळगून होती म्हणावं लागेल ….. एक सुधारक विचारांनी भरलेलं सुंदर मन होतं तिच्याकडे. तिची बुद्धिमत्ता तिच्या कथेतल्या नायिकांच्या संवादातून आणि त्यांच्या प्रश्न सोडवण्याच्या क्षमतेतून दिसून येते.

स्त्री आणि पुरूषाच्या नात्याबाबत अमृताने तिच्या एका कथेतल्या नायिकेद्द्वारे मांडलेले विचार खूप काही सांगणारे आहेत….

मलिका नावाची ही नायिका आजारपणात दवाखान्यात जाते आणि तिथे एक फॉर्म भरून देतेय ….

वय विचारून झालय , आता डॉक्टर तिला विचारतो ’ तुम्हारे मालिक का नाम ?? ’ .. तेव्हा ही नायिका त्याला खडसावते मी घड्याळ किंवा सायकल नाहिये मला मालिक असायला, मी एक स्त्री आहे….. चपापलेला डॉक्टर तिच्या पतीचे नाव विचारतो…  तेव्हा ती सांगते ,” मै बेरोजगार हूं ! ’”  …..

गोंधळलेला डॉक्टर पुन्हा सांगतो मी तुझ्या नोकरीबाबत विचारत नाहीये … तेव्हा ती त्याला समजावते ,” हर इन्सान किसी न किसी काम पर लगा हूआ होता है, जैसे आप डॉक्टर लगे हुए है, यह पास खडी हुई बीबी नर्स लगी हुइ है ….. इसी तरह जब लोग ब्याह करते है, तो मर्द खाविंद लग जाते है और औरतें बिवीयां लग जाती है ….. वैसे मै किसी की बीवी लगी हुइ नही हूं!!! “

आता मात्र पुरत्या गोंधळलेल्या डॉक्टरला मलिका समजावते , की जगातल्या सगळ्या व्यवसायामधे ’तरक्की’ होते, जसे आज मेजर असलेले उद्या कर्नल होतात, परवा ब्रिगेडियर होतात आणि मग जनरल !! मात्र ’शादी- ब्याह ’ च्या या पेश्यामधे तरक्की होत नाही !!!

’ यात कुठली तरक्की होणार ? ’ असा डॉक्टरचा प्रश्न येतो .

तेव्हा मलिका उत्तर देते , ” डाक्टर साहब हो तो सकती है , पर मैने कभी होती हुए देखी नही । यही कि आज जो इन्सान खाविंद लगा हुआ है , वह कल को महबूब हो जाए , और कल जो महबूब बने वह परसों खुदा बन जाए …. “

किती वेगळा विचार आहे हा…. किती खरा आणि ….. साध्या सरळ सहज शब्दात , एका गुंतागूंतीच्या नात्याला बांधू शकणारी अमृता म्हणूनच इमरोजसोबत विवाहाच्या बंधनात न अडकता एक यशस्वी सोबत करू शकली.

ध्यास घ्यावा वाटतो या लेखिकेचा आणि तिच्या साहित्याचा!!! ’वादळ ’ पेलावसं वाटतं हे ….

खूप लिहावसं वाटतं खरं तर पण आटोपतं घेतेय आता…

एक मात्र खरं की …..

अमृताचं वादळी विचारचक्राचं अत्यंत सात्विक असणं , वेदनेचं पचवणं आणि त्यावर मात करून येताना अजून परिपक्व होणं समजलं की अमृता मनापासून खूप आवडते …. ते समजण्यासाठी तिला वारंवार भेटावं लागतं … विशेष मेहेनत नाही लागत अर्थात, तीचं लिखाणं आणि विचार तशी भुरळ घालतात आपल्याला समर्थपणे  !! 

अमृताचीच एक कविता आहे …. समाजाच्या बंधनांतून स्वत:ला न जखडता स्वतंत्र जगणाऱ्यांच्या व्यथांबद्दल आणि प्रवासाबद्दलच्या तिच्या कवितेतल्या काही ओळी….

पैर में लोहा डले

कान में पत्थर ढले

सोचों का हिसाब रुकें

सिक्के का हिसाब चले ….

और लगा –

आज मैने अपने घर का नम्बर मिटाया है

गली कें माथे पर लगा गली का नाम हटाया है

हर सडक की हर दिशा का नाम पोंछ दिया है …..

गर आपने मुझे कभी तलाश करना है….

तो हर देश के, हर शहर की , हर गली का द्वार खटखटाओ –

यह एक शाप है – एक वर है

और जहां भी स्वतंत्र रूह की झलक पडे

समझना – वह मेरा घर है !!!

And that solves the mystery … माझ्यामते जर समाजातल्या काही रुढी परंपरांविरुद्ध मी बंड करत असेन , चुकीला चूक म्हणू शकत असेन तर माझ्यात ’अमृताचा ’ एक अंश नक्कीच आहे…. तेच नातं आहे माझं तिच्याशी !!!

म्हणून वारंवार मलाही तिला म्हणावसं वाटतं असावं ’ मै तेनू फिर मिलांगी ’ 🙂

_ लोकसत्तामधे ’फिरूनी पुन्हा भेटेन मी ’ नावाचा रवींद्र पाथरेंचा एक सुंदर  लेख इथे आहे.

( फोटो जालावरून साभार !! )

एकम् ….

मिलिंद बोकिलांच ’एकम्’ पहिल्यांदा वाचलं….. मग कसं देव जाणे पण पुस्तकं हरवलं….. तेव्हा मी भारतातच होते त्यामूळे चटकन पुन्हा नवं पुस्तकं घेऊन आले…. आणावं वाटलं की आणावंच लागलं!!!! आणावचं लागलं जास्त योग्य ठरेल इथे….. हवय मला ते पुस्तक माझ्याकडे कायम….. वपुंची पुस्तकं कशी ठेवतो आपण संग्रही…. कधीतरी काही प्रश्न भेडसावतात, आपला अर्जून होतो आणि आपण त्या पुस्तकांना शरण जातो किंवा कधी असेच ’सहज’ ….. कारणं काहिही असो ही पुस्तकं दरवेळेस नव्या आयामात भेटतात…. भेटू शकतात, काहितरी नवे गवसते…. जुने काहितरी बदलते….. तेच तसेच घडले ’एकम्’ वाचताना……

एकम् मला का वाचावसं वाटतं याची कारणमिमांसा स्वत:शीच मांडायची ठरवलं तर त्यातली ’देवकी’  मनात येणारे विचारांचे आंदोलन पेलते… ते विचार ती बोलू शकते, स्पष्ट अगदी….. तिला ते सगळं असं स्वच्छ पहाता आणि शब्दांमधे मांडता येतं…. मग मला ’देवकी’ पटते!!!

पुस्तक वाचायला लागलं की देवकी हळूहळू मनाची पकड घेऊ लागते…. तिच्या रोजच्या जीवनातले तिच्याकडे येणाऱ्या कामवाल्या वगैरे प्रसंगांचे वर्णन चटकन संपून देवकी विचार करू लागावी असे वाटते…. कारण तिच्या विचारांच्या प्रवाहामधे गुंतवून ठेवण्याचे सामर्थ्य आहे!!

तिचं ’पिणं’ मला खटकतं, इतक्या हूशार व्यक्तीला कशाला हव्यात अश्या कुबड्या असं विचार मनात येतो ….. बरेच स्पष्ट उल्लेख मातृभाषेत करायचे आपण टाळतो….. बरेच मुद्दे हे ’माईंडसेट’ मुळे आपल्याला पटत नाहीत तसंच  काही देवकीच्या त्या एका सवयीबद्द्ल मला पहिल्यांदा एकम् वाचताना वाटलं!!!!

शहरापासून दुर एका फ्लॅटमधे रहाणारी ’देवकी’ ही एक नावाजलेली लेखिका…. ’एकटी’ रहाणारी पण lonely नसणारी…. एकटेपणा ही निवड असणारी…. वाचन, लिखाण, स्त्री , पुरूष, लेखक,  लेखिका वगैरे अनेक मुद्द्यांवर स्वत:ची ठाम मतं असणारी , मुलावर जीव असणारी, मैत्रीणींकडे मन मोकळं करणारी… माणसाच्या स्वभावातले गुणदोष बारकाईने टिपू शकणारी आणि त्यामागची कारणमिमांसा पाहू शकणारी देवकी …..

देवकी समजत असताना तिची मुलाखत घेणारी मुलगी येते…. इथे बोकिलांची उपस्थिती जाणवते….. लेखनाचा पुढचा मोठा प्रवास या मुलाखत घेणाऱ्या मुलीच्या संगतीने होतो…. पण तिचे ’नाव’ कुठेही येत नाही…… ’शिरोडकरचे’ नाव कसे शेवटपर्यंत येत नाही आणि त्याविना काहिही अडतही नाही…. पण ही मुलाखत सुरू होते आणि मला एकम् खऱ्या अर्थाने आवडायला लागतं…..

संवाद हा ओळींमधे न उरता मनावाटे मेंदुपर्यंत पोहोचायला लागला की समोर पांढऱ्यावर जे काळं झालेलं असतं ते ’आवडतं’!!! पुस्तक म्हणूया का की ती पात्र/व्यक्ती म्हणूया, जे काय ते, पण एका प्रवाहात त्यांना समांतर ’ओढीने’ आपण वाहू लागतो!! मग त्या पाना-पानांमधे लिहीलेली ’गोष्ट’ आपल्याला दिसू लागते, पहावेशी वाटते हेच लेखकाचं ’यश’ असावं!!

एकटेपणाची जी काही व्याख्या, शोध ,त्याचा लेखनाशी संबंध मांडला गेलाय… निव्वळ  अप्रतिम!!!

देवकी म्हणते….

तुमचं भांडवल एकटेपणा असतं,सुभद्रा. त्याच्यावरचं व्याजही एकटेपणा. तेच तुम्ही पुन्हा गुंतवायचं असतं . तुम्ही एकटेपणा साठवता. एकटेपणाच्याच घागरीने. आणि साठवून मुरवता. आणि त्या मुरवलेल्या एकटेपणाची ती जी मधूरा बनते नं, ती तुम्ही पीत असता एकट्यानंच. आणि ती अंगात मुरते पुन्हा तुमच्या एकट्याच्याच. तुमच्याभोवती काळोख पसरतो एकटेपणाचा. आणि प्रकाश असलाच ना, तर तोही एकटेपणाचाच. त्या काळोखाची शाई तुम्ही ओतता आपल्या लेखणीत. आणि लिहीता एकटेच. लेखन ही एकट्याची, एकट्यानं, एकट्यासाठी करायची गोष्ट आहे. लोकांचा काही संबंध नाही. ही गोष्ट ज्या दिवशी लोकांना समजेल, तो दिवस आमच्या भाग्याचा, सुभद्रा.

तुम्ही लोकांना त्यात कशासाठी घेता मग? कशासाठी आवृत्त्या काढता? कशासाठी प्रदर्शनं?

आम्ही लोकांना नाही घेत. आम्ही त्या एकेकट्या वाचकाला घेतो. म्हणून तर पुस्तक लिहीतो. पुस्तक ही एका वेळी , एका माणसानं, एकट्यानं वाचायची गोष्ट आहे.लोकांचा काय संबंध त्याच्याशी?

वाचताना , देवकीला ऐकताना बरेचवेळा वाटतं की असच काहीसं होतं का माझ्या मनात…. मग पुन्हा जाणवतं असेलही पण ते अस्पष्ट होतं, धुसर होतं…. देवकी कॅन सी ईट क्लिअर!!!! देवकी शोध घेतेय…. तिला बोध व्हायला हवाय….. ती म्हणते,”बोध कसला व्हायला पाहिजे त्याचाच बोध’!!!

आपण सगळेच जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या प्रवासात कुठल्यातरी अज्ञाताच्या शोधात फिरतो की.प्रश्न प्रश्न आणि त्या प्रश्नातून जन्माला येणारे नवे प्रश्न…. देवकी ते सोडवू पहाते….. तो शोध घ्यावासा देवकीलाही वाटतोय!!! स्त्री- पुरूष , लेखक , लेखकाच्या लेखनाची पद्धत, अनेक मुद्द्यांवर देवकीचं भाष्य आहे….. कधी प्रकट कधी मनातली आंदोलनं!!!

शोधाचा शोध….. काय शोधायचेय त्याचा शोध….. येणारे विचार कधी स्त्रीच्या नजरेतून यावे…. कधी ते स्त्री-पुरूष वगैरे भेदाच्या पुढे जावेत….

एखादं पुस्तक वाचताना लिंक ब्रेक होत नाही तेव्हा ते लिहिताना लेखकाने काय केले असावे असा विचार येतो!!! आपण आपल्या मनात येणारे विचार असे ’एकटाकी’ लिहू गेलो आणि त्या विचारांचा काही भाग कालांतराने उतरवू पाहिला तर तो तसाच ’सुसंगत’ येइल ??? विचारांचा ’बेस’ तो असेलही कदाचित पण शब्द , वाक्यं, काही मतं बदलतीलच की….. मग आपण मुळचा फ्लो कंटिन्यू करू शकू??? प्रश्न पडतात मग वाटतं ’देवकी’ संचारतेय आपल्यात….. की एक ’देवकी’ असतेच आपल्या सगळ्यांमधे….. की जे जे पुस्तक, सिनेमा आपण आवडले म्हणतो ते केवळ ह्यासाठी की त्यातले पात्र आपला आरसा ठरतात काही अंशी…..

ही देवकी आपल्याला विचारात पाडू शकते हे नक्की….. काहीतरी सुचत नसूनही काहितरी गवसल्यासारखे वाटते…. वपू वाचताना होते तसे!!! लेखकाचं कौतूक वाटतं मग!! वाचताना मधेच एखादं वाक्यं इतरांपेक्षा जास्त चमकतं…..

ती स्वत:शीच हसली. हा दिवस पण एकटा आहे. काळाच्या अनंत प्रवाहात एकलकोंडा. आणि क्षणभंगुर. बारा तेरा तासांचं तर आयुष्य. आपण याच्यापेक्षा फार बरे. असे किती दिवस बघतो. एखादा नाही उगवला मनासारखा तर सोडून द्यायचा. मग दुसरा घ्यायचा. तो येतोच रात्रीनंतर.

एकेटपणा- रिकामपण…. सामान्यत्व नाकारू पहाणाऱ्या एका हुषार लेखिकेचा शोध आणि प्रवास…. उण्यापुऱ्या ७४ पानांच पुस्तक!! दर वाचनात वेगळं वाटतं!!

त्यातला न रुचणारा भाग म्हणजे ’पिणं’ …. हे पुस्तकाच्या पहिल्या वाचनात प्रकर्षाने बोचलं होतं!!! तरिही आपण पुस्तक का वाचतोय आणि काहितरी आपल्याला गुंतवून ठेवतेय  हे कोडं वाटलं होतं!!! दुसऱ्या वाचनात पुन्हा एक विचार ’चमकला’ की हे न आवडणारे उल्लेख आहेत पोकळी भरण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या सोयीचे….. ही सवय, व्यसन कोणाला नाही…. रटाळ मालिका पहाणं, गॉसिप करणं,वेळीअवेळी उगाचच फेसबूकच्या पानावर डोकावणं ….. पोकळी भरण्यासाठी काहितरी सगळेच करतात की!! देवकीचं ’पिणं’ symbolic असावं का असं वाटतं मला मग!!

मुलाशी मनमोकळा ’संवाद’ साधू शकणारी आई हे देवकीच आणि एक रूप!!!

देवकीचा शेवट … आणि तो येताना तिने ’एकटेपणाच्या’ प्रश्नाची केलेली उकल….. मुळात ’एकटेपणा’ नसतोच हा शोध….. शोधाचा- शोध …बोधाचा- बोध…. आपल्या चेह्ऱ्यावर एक मंद स्मित येऊ घातलेले … शांत बसावेसे वाटायचे क्षण… शुन्यात नजर आणि शुन्य विचार, अपुर्ण तरिही ’पुर्ण’ वाटण्याचे क्षण…… एक पुस्तक ’वाचून ’ संपलेले पण मनात उतरलेले… उरलेले!!!!

नुकतच ’शाळा’ वाचून संपलेलं असतं…. ’मुकुंदाच विश्व’ ताकदीने आपल्या समोर उभे असते….. तितक्याच दमदारपणे ’देवकी’ पहाता येते…. एका लेखकाने ’लेखिकेचे’ भावविश्व सक्षमतेने मांडलेले असते आणि मग मला ’ एकम्’ आवडतं!!! आणि मिलिंद बोकिलांची बाकि पुस्तकं खूणावू लागतात…. वाचाव्या वाटणाऱ्या लेखकांच्या यादीत बोकील वरचा नंबर पटकावतात!!!!

उचलली जीभ….

“आपल्या जिभेचं साधारण वजन किती असेल बुवा??? ”

काल अचानक हा प्रश्न पडला…. म्हणजे ते मुन्नाभाई टाईप ’जिंदगी में कई चीजें पहिली बार होती है मामू सारखं माझ्या जिंदगीत मला पहिल्यांदाच हा सिरियस प्रश्न पडला (प्रश्न पहिल्यांदा हं… मी भलती सिरियस आहे बुवा )….. याला कारणीभूत झाले ती निर्बुद्ध तासातली हाताची बोटं, डोळे, रिमोटची बटनं यांच्यातली जुगलबंदी….. समोर कैच्याकै सदरात मोडणारं काहितरी आपलं चाललेले, आणि सामोरे आले अमिताभ बच्चन आणि जया भादूरी (मी हिला बच्चन म्हणत नाही… नोंद घ्यावी!! ) …. आले तर आले, त्याचा विचारलेल्या प्रश्नाशी संबंध काय??? आला होता किनै प्रश्न मनात… सांगते…

होतं काय माहितीये का…… जेव्हा आपण एखाद्या माहितीतल्या व्यक्तीचा, कोणी बोललेल्या वाक्यांचा विचार करतो , आणि आपण अगदी कानसेन नसलो तरी बरं ऐकणारे असलो ना आपल्याला ते आठवलेले वाक्यं त्या व्यक्तीच्या आवाजात आठवता येते…. म्हणजे आपल्या कुटूंबातल्या व्यक्तींची वाक्यं कशी आपल्याला ते समोर नसले तरी ऐकता पहाता येतात… किंवा अगदी लतादिदी असं असं म्हटल्या असं पेपरात वाचलं तरी त्या आपल्याला ऐकू येतात (इथे आपल्याला म्हणजे निदान मलातरी 🙂 ) वगैरे!!! तर ही जया भादुरी नामक व्यक्ती विचारात जरी आली ना तरी मला तिचा तो हसू की नको हसू या द्वंद्वात अडकलेला चेहेरा, आणि तितकेच अवघडून जडशीळ जिभेने म्हटलेले डायलॉग्स कानावर यायला लागतात… म्हणजे ना पिडा एकदम…. त्या DDLJ मधे कशी ती सिमरन अगदी कानावर घट्ट हात ठेवते तरी तिला शाहरूखचे तुणतूणे ऐकायला येते तसा उपद्रव….  आता राखी गुलजार (नावात तेव्हढा गुलजार शब्द बाकि आनंद ) नामक व्यक्तीचा याच गटात समावेश होतो…. तिचं ते ’मेरेsss करण अर्जून आsssssssयेंगे!!!! ” ऐकलं ना की वाटतं फार नाही पण निदान एक अर्धा पाऊण किलो नक्कीच वजन या जिभेचे……

आता जयाबाईंना , अमिताभने केलेली चूक म्हणून सोडून दिले आणि राखीबाईंना (गुलजारांच्या असो की सावंतांच्या ) नुसतेच कुठल्याही कारणाविना सोडले तरी मुद्दा तोच, “माणसाच्या जिभेचे वजन कित्ती गडॆ?? ”

मेडिकलचे आणि माझे कायमचे वाकडे …. त्यामूळे मी ईंजिनीयर झाले (मेडिकलला मिळत होती का ऍडमिशन, वगैरे खोचक मुद्दे काढायचं काम नाय हं… माझं मुळात PCM ग्रुपमधे झालेय बारावी ;)) …. साध्या टंग च्या स्पेलिंगने मला बरेच टांगलेले होते….तर टंग, प्सायकॉलॉजी, पॅक्रियाज, न्युरो बिरो वगैरे तमाम अवयवांचे स्पेलिंग मला अजूनही नाय बॉ येत… सरळ म्हटलं होतं मी नगं मला म्येडिकल…. ईंजिनीयरिंग ला गेले खरे पण तिथे मेला विषय आला ’मेडिकल ईंजिनीयरिंग’ … खरं सांगते माझ्या जिभेपासून ते पार घश्यापोत्तर कोरड पडलेली….. तिथे आम्हाला BP मोजायला लावायचे…. मला जन्मात ते दोन वेळा ’ठक’ ऐकू आले नाही…. म्हणजे मी ’गोंगाटात नसेल हो  ठक ठक ऐकू येत ’ म्हणून समाधान करून घ्यायचे स्वत:चे, हो नाहितर नसता न्युनगंड यायचा, बाकि अख्ख्या वर्गाला ’ठक’ ऐकायला येते मलाच नाही….. मला ना माझं स्वत:चं इतरांनी मोजलेलं BP पण चुकलयं असच वाटतं नेहेमी… होतं कसं आता आपलं BP मोजलं जाणार या विचाराने माझा हार्टरेट वाढलाय किंवा श्वसन नॉर्मल ठेवण्याच्या नादात आपण श्वास न घेतल्यामूळे शरिरात नेमका घोळ झालाय त्या क्षणी वगैरे विचार येतात…. वैताग नुसता!!!

गोळ्या औषधं पण डॉक्टरांच्या सल्ल्याने नाही आवडत घ्यायला मला … हा एक मानसिक आजार असावा का अशी शंका येते उगाच मनात, मात्र मी माझ्या औषधांचे डोस सोयीने विसरते 😉 …. मुलं झाल्यापासून तर डॉक्टरांकडे जायचे आणि ’गेल्या वेळेस हे हे औषधं दिले होते’ वगैरे विलक्षण बडबड करण्याची माझ्या जिभेला खोडच आहे…. माझा वैद्यकिय ज्ञानाविष्कार तसा मर्यादितच पण…. जगातले ९९% आजार हे एकट्या क्रोसिन आणि कॉम्बिफ्लामच्या कॉम्बिनेशनने बरे होऊ शकतात हे माझे मत ठाम एकदम….. माझी मतं तशी ठामच…..

तेव्हा मी विकीमातेला शरण जाउन ’जिभेवर ’ रिसर्च करण्याचा मुद्दा अलाहिदा….निदान विचारांची वाट आज जिभेच्या वाटेला….

मरो त्या मेडिकल टर्मा त्याऐवजी अवयवांचे साहित्यिक मुल्य हा मुद्दा आवडीचा…. तर बॅक टू ’जीभ’ …. जिभेला पाणी सुटणे, जिभेला हाड नसणे, जीभ हातभर लांब असणे, जीभ काळी असणे, जिभेवर सरस्वतीचा वास असणे, जिभेवर साखर असणे, जीभ कडू असणे, जीभ टाळ्याला चिकटणे वगैरे मुद्दे कसे अर्थपुर्ण अगदी… जीभ म्हटली की दुसरा आवडता मुद्दा येतो तो म्हणजे ’चोचले’ …. खादाड्यांच्या राज्यात कसलं महत्व या चोचल्यांना…… जिभेचे काहिही वजन असो ना मरो , खा आधि चटकन वगैरे विचार येतात समोर खाद्यपदार्थ आले की….. किती म्हणी , वाक्प्रचार या जीभेच्या वाट्याचे…. ’रसना’ नाव कसे मस्त वाटते या जीभेचे….

खरं सांगते जयाताईंच्या दर्शनाने आणि त्यांची वाक्यं ऐकू येण्याच्या जाचामूळे जीभेचा विचार होतोय आज….. कबीराच्या दोह्यात एक उल्लेख आहे  ” बकवास करें जीभ….. जूते खाये सिर” ….. 🙂 …. जिभेवर ताबा सर्वार्थाने असणे कसे गरजेचे असते नाही, नाहितर उचलायची जीभ नी लावायची टाळ्याला….. जीभ जीभ पडजीभ वगैरे यमकं करणारे गाणे मनात तयार होतेय… एकूणात आज ही माझ्या ’जिव्हा’री लागलीये असे दिसतेय…..

विचार करतेय मी नी काहितरी अचानक मनात येतय….. हे असेच होते ही आठवण आली की….. डोळे नकळत मिटले जाताहेत….. अनेकदा वाचलेल्या पुस्तकातली काही पानं त्यातली अक्षरं नजरेसमोरून सरकायला लागताहेत…. शब्द न शब्द साठलाय मनात…

आठवणं जसजशी वाढतेय, हात पाय गारठल्यासारखे होतात…. सगळं काही थिजल्यासारखं….. एक एक वाक्यं जिवंत होऊन समोर येतय…. मिटलेले डोळे पाणावताहेत… कुठल्याही क्षणी अश्रू ओघळणार आता….. एक एक प्रसंग मनात उमटतोय, जसा समोर घडतोय माझ्या….. ते धारदार अंगार ओकणारे डोळे रोखलेत शत्रूवर…. नाही सहन होत कोणाला त्या डोळ्यांचा दाह…. तापलेल्या सळया गेल्यात आरपार…. हुंकारही नाहीये वेदनेचा साधा मुखातून…… डोळे काढलेत म्हणुन काय, हात बांधलेत म्हणून काय… ती जिव्हा आहे ना धारदार तलवारीच्या पात्यासारखी…. त्या मुखातून येणाऱ्या वाक्यांनीही त्रेधा उडतेय लोकांची …… आणि …. आणि….

नुकतीच छाटलेली एक विलक्षण धारदार ’जिव्हा’ जमिनीवर पडतेय….. क्रुरकर्मा विकट हसतोय…..

मैत्रीच्या नात्याने बांधलेले दोन जीव तसाच अबोल मुक संवाद साधताहेत……………………………………………………..

आठवणीनेही सुन्नं व्हायला झालय, नेहेमीच होतं….. दाटलेला कंठ… स्तब्ध सारे काही…. माझी ’जीभ’ कोरडी…. एकीकडे त्या शंभूबाळाचा अभिमान, गर्व वगैरे नी दुसरीकडे त्याच राज्यातला षंढपणा, नाकर्तेपणा,जळजळीत वास्तव, भ्रष्टाचार वगैरे जाणिवा …. फोल वाटतं सगळचं…..

लिहीलेली पोस्ट आज टराटर फाडून टाकाविशी वाटतेय……..

वाचाळ…..

वाचाळ म्हणजे अतिशय बडबडे किंवा वाचनाचा नाद असलेले असे जर दोन्ही अर्थ घेतले तर ते दोन्हिही मला १००% लागू होतात…. वाचायला आवडायला कधीपासून लागलं हे माहित नाही पण नुकतीच अक्षरओळख झाल्यावर शाळेतल्या पुस्तकांबरोबरच दुकानांच्या पाट्या वाचायला सुरुवात केली होती…. काना मात्रा, वेलांट्या, उकार हे ज्ञान जसजसे वाढत गेले तसे वाचनही वाढत गेले, आवडायला लागले किंबहूना समजायला लागले!!

बाबांबरोबर कायम लायब्ररीत जाणे व्हायचे…. लोकांना वाचताना बघणं व्हायचं…. लायब्ररी वरच्या मजल्यावर होती आणि खालच्या मजल्यावर अनेक पेपर्स टेबलवर ठेवलेले असायचे आणि अत्यंत तन्मयतेने ते वाचणारे लोक पाहिले की कुतूहल वाटायचं नेहेमी!!! आई- बाबा, आजी- आजोबा पेपर नूसते वाचायचे नाहीत तर अग्रलेख हा बरेचदा चर्चेचा मुद्दा असायचा जो मला तेव्हा अत्यंत रटाळ वाटायचा पण कानावर पडायचे त्यांचे बोलणे!! असाच मग कधितरी पेपर हातात आला, आधि मटा मग लोकसत्ता तो आजतागायत…..

तिसरी/ चौथी पर्यंत गोष्टीची पुस्तकं आली खजिन्यात…. आमचे आजोबा रेल्वेच्या शाळेत मुख्याध्यापक होते, शाळेच्या लायब्ररीतली पुस्तकांनी खचाखच भरलेली अनेक कपाटं हा सुट्टीचा मुख्य अजेंडा असायचा…. मजा होती एकदम… ही गोष्टींची पुस्तकं म्हणजे गम्माडी गम्मत…. एक राज्य असतं… राजाची राजकन्या अतिशय सुस्वरूप असते… ती सहसा नवसानेच झालेली असते, आणि दिसामाजी तिचे सौंदर्य वाढत गेलेले असते…. ती तिच्या मैत्रीणींबरोबर राजवाड्याच्या गच्चीत खेळत असते मग हवेत उडणारा दुष्ट राक्षस येतो आणि तिला पळवून नेतो….राजा कितीही शुर, पराक्रमी ईत्यादी असला तरी तो आणि त्याचे सैन्य राजकन्येला शोधून आणण्यासाठी दवंडी पिटण्याचा सोपा मार्ग स्विकारतात….त्या राज्यात एक हुशार, धाडसी मुलगा आपल्या म्हाताऱ्या आईसोबत गावच्या टोकाला किंवा गावाबाहेर आणि झोपडीतच रहात असतो…..या मुलाला वडील असल्याचा उल्लेख कधीच नसतो….मग दवंडी ऐकल्यावर आई मुलाला शिदोरी बांधून देते…. हा मुलगा निघतो , वाटेत त्याला साधू, परी, ऋषी कोणितरी भेटून त्या राक्षसाचा प्राण अमुकढमूक मधे आहे हे तरी सांगतात किंवा काहितरी जादूची वस्तू तरी देतात 🙂 …. हाच आशय असलेल्या कथा किती वाचल्यात माहित नाही….

दिड किंवा दोन रूपये ईतकीच किंमत असलेली ही पुस्तकं स्वत:च एक जादू होती….. रामायण, महाभारत, असेच ओळखीचे झाले . मग कळलं अश्या कथांना mythological  कथा म्हणतात 🙂  … मग चंपक, चांदोबा, ठकठक , पंचतंत्र, अकबर-बिरबल, ईसापनिती, तेनालीरामन, जातक कथांचे दिवस आले आणि कोल्हा, मगर, सिंह, वाघ, बगळे, ससे वगैरे यच्चयावत प्राणीसृष्टी बोलू लागली…. अरेबियन नाईट्स, सिंदबादच्या सफरी, हिमगौरी, अलीबाबा सगळ्यांशी ओळख होत गेली…. Moral stories /बोधकथा किती सहज आपल्याला एखादे नितीतत्त्व शिकवू शकते हे आता मुलांना गोष्टी सांगताना जाणवते…. चलरे भोपळ्या असो, की लाकूडतोड्या असो, कावळा चिमणी असो की माकड-मगर असो मुलांची झटकन मैत्री होते या सगळ्यांशी!!

कॉमिक्स तर अतिशय आवडते… एकिकडे ढगासारख्या आकारात काहितरी लिहीलेले तर त्याच चौकटीत बोलणाऱ्याचे चित्र…. कुठल्याही खेळण्यांपेक्षा यांचे मोल निश्चितच जास्त होते!!! चाचा चौधरी आणि साबूने तर एक काळ गाजवला होता, कितीही मारा धोपटा, समुद्रात टाका तो राका परत यायचाच….. आम्ही सुट्टीत आजीकडे म्हणून जाण्यासाठी म्हणून रेल्वे स्टेशनला गेलो की मी आमच्या आजोबांना पैसे मागायचे पुस्तक घ्यायला, आणि ते दर सुट्टीत मला रागावायचे की तुला ५० पैसे देतो, तिथेच स्टॉलसमोर उभी राहून वाच, तसेही घेतलेले पुस्तक खूप काळ पुरत नाही तूला , मग बडबड सुरू करतेस पुन्हा 🙂 …. असे म्हणायचे तरीही पैसे द्यायचेच ते आणि मग ते पुस्तक अजूनच आवडायचे…. माझ्या दुसऱ्या आजोबांनी मला चौथीत दिलेले ’श्यामची आई’ माझ्याकडे अजूनही आहे, अगदी मस्कतलाही….. पिवळी पानं झालेलं ते पुस्तक मधेच नजरेस पडतं आणि सुखावतं….

शिवाजीमहाराज, ज्ञानेश्वर आदि संत शाळेच्या ईतिहासाबरोबरच या गोष्टींच्या पुस्तकांतून जास्त ओळखीचे झाले….. बाबासाहेब पुरंदऱ्यांचे शिवचरित्र वाचून महाराज आदरस्थान होत होते !!

पेपरमधल्या रंगीबेरंगी चित्र असलेल्या पुरवण्या पहात आणि त्यातलं लहान मुलांचं सदर वाचता वाचता हळूच कधीतरी ललीतही यादीत आलं, मग ते आपल्याला झेपतयं असंही वाटायला लागलं….. लोकप्रभा, चित्रलेखा, जी वगैरे मासिकं चाळता चाळता वाचलीही जाऊ लागली…. मागे एकदा मी बाबांना विचारलही होतं की तुम्ही पुस्तकं बदलायला आम्हाला पाठवायचे ते सहज की वाचनाची गोडी लागावी म्हणून?? त्यावर ते हसले नुसते नेहेमीप्रमाणे, पण दर आठवड्याला होणाऱ्या या लायब्ररी वारीने मला वाचाळ बनवण्यात मोठा वाटा उचललाय 🙂

बारावी संपल्यावर कादंबरी वाचनाची ऑफीशियल परवानगी मिळाली 😉 त्याआधि पु.लं. की वपू हे चर्चेचे मुख्य कारण असायचे…. नंतर पु.लं.चे खुसखूशीत गुदगूल्या केल्यासारखे हलकेफूलके लिखाण तर व.पुंचे मोजक्या शब्दातले अत्यंत नेटके विचार, यांच्यात आपल्याला तूलना नकोय तर  ते दोन्ही अतिशय आवडते हे ही समजले!! एकदा सुहास शिरवळकर वाचले आणि मग झपाटल्यासारखे शिरवळकरांची पुस्तकं वाचली….. व.पुं ची पार्टनर, तप्तपदी, आपण सारे अर्जून, ठिकरी, ही वाट एकटीची किती नावं घ्यायची , निदान एकदा तरी वाचली गेलीच पाहिजेत ही पुस्तकं!! एकदा वाचली की आपोआपच ती पुन्हा पुन्हा वाचली जातात, दरवेळेस नवे काही गवसते आणि त्यातून…. दासबोध जसे कधिही बदलत नाही तसेच व.पुं.ची वाक्य , अगदी मनाच्या प्रत्येक अवस्थेवर नेमके भाष्य करणारी!!!

आमच्या हॉस्टेलवाचनाची मात्र गंमत होती , मुली जेव्हा वेगळ्या कथांमधली , त्यातही काही मोजकीच पानं वाचायला लागल्या तेव्हा मी nancy drew वाचायला घेतले, ईंग्लिश वाचनाचा तो पहिला अनूभव आणि तोच मला जास्त आवडायचा…. मग मोठी पुस्तकं वाचणाऱ्या मैत्रीणी आम्हाला ’बच्चे’ 🙂 असं चिडवायच्या….. पण तिथेही मी बरेचदा मराठी पुस्तकं घेऊनच जायचे, ईंजिनीयरिंगची पुस्तकं जड आणि जाड आहेत यावर आम्हा मैत्रीणींचं एकमत व्हायचं आणि आम्ही कथा/ कादंबऱ्या वाचायचो!! 😉

आज खरं तर यादी करत होते, साधारणपणे आजवर वाचलेल्या पुस्तकांची आणि पुढे कुठली पुस्तकं वाचायची आहेत याची…. रणजीत देसाईंचे श्रीमान योगी,स्वामी, राऊ, राधेय असोत की शिवाजी सावंतांचे मृत्यंजय, छावा असो, विश्वास पाटलांचे संभाजी, पानिपत, झाडाझडती असोत,  गोनीदांचे पडघवली, शितू, दास डोंगरी रहातो, दुर्गभ्रमण असो की सावरकरांचे माझी जन्मठेप असो, ना.सं. ईनामदारांचे शहेनशहा , रविंद्र भटांचे भेदीले शुन्यमंडळा, भगीरथ, असो, श्री.ना. पेंडसेंचे गारंबीचा बापू असो, अनिल अवचटांची पुस्तकं असोत, हेच का कमलाबाई ओगलेंचे रुचिरा असो, हवेच नाही आपल्याकडे!!! त्याचबरोबर नव्या पुस्तकांमधले अभय बंगांचे माझा साक्षात्कारी हृदयरोग, अलका मांडकेंचे हृदयस्थ हे ही हवेच…… यादी प्रचंड मोठी आहे ही, आज आठवू म्हटले तरी भराभर आठवलेली ही काही वाचलेली पण संग्रही ठेवायची पुस्तकं!!!

पुढे शिव खेरांच्या You Can Win, पासून सुरू झालेली प्रेरणादायक, यशाचा मंत्र देणारी अनेक पुस्तकं…. यात विठ्ठल कामतांच्या ईडली ऑर्किडचाही समावेश होतो…. रॉबिन शर्माने तर अनेक दिवस पुरणारे वैचारिक खाद्य दिले…. चेतन भगतनेही सोप्या भाषेतली पुस्तकं आणली…. हेरंबने पाठवलेले white tiger ही असेच, आधि रटाळ वाटलेले पण पकड घेणारे पुस्तकं!!!हेरंबनेच अनेक ई-पुस्तकांचा खजिना पाठवलेला आहे, पण वाचन म्हणजे निवांत उशीला टेकून करायचे काम, ते मला लॅपटॉपवर एक दोन पानांच्या वर वाचायला अजूनही आवडलेले नाही, त्यामूळे त्याचा मुहुर्त काही अजून लागलेला नाही!!!

कित्येक पुस्तकांमधल्या अधोरेखीत करून ठेवलेल्या, किंवा डायरीमधे लिहून ठेवलेल्या ओळी कधीतरी उदास असताना सोबत करतात, आणि जगण्याची उर्मी पुन्हा देतात….. कधी हसवतात, कधी चटका लावतात पण मोहवतात हे खरे!! 🙂 यावेळेस मायदेशातून आणलेल्या पुस्तकांवर २ पोस्ट लिहून झाल्यात तरी बरीच पुस्तकं बाकी आहेत अजून…. डॉ. आनंद नाडकर्णी, आणि अल्बर्ट ईलीसची विवेकनिष्ठ मानसोपचार हे विषय सध्या टारगेट आहेत माझे!!

वाचनाला निवांत वेळ मिळणं हे ही खरं तर भाग्याचे लक्षणं आहे, हे भाग्य ज्याच्या नशीबात त्याचा मला नेहेमी हेवा वाटतो!! मधे एकदा मला कधीतरी लायब्ररीयनच व्हावे असा विचार आला होता…. कितीही अधाशासारखे वाचले तरी वाचन उरणारच आहे हे माहिती आणि मान्य असले तरी, कोणाच्या घरी गेले आणि व्यवस्थीत मांडलेली पुस्तकं दिसली की त्या पुस्तकांच्या कपाटाकडेच लक्ष जाते!! शाळेत निबंधाला विषय असायचा ’वाचाल तर वाचाल’ तेव्हा मी कधीही नाही लिहायची या विषयावर निबंध, त्यापेक्षा मी अमुक ढमूक झाले तर, किंवा अमकेतमके बोलू लागले तर हे माझे आवडते विषय होते…… पण मुळातच वाचाळ असल्यामूळे तो निबंध आज लिहून काढतेय असे वाटतेय कारण पुन्हा मायदेशात जायचे आहे आणि पुन्हा नवी पुस्तकं आणायची आहेत….. स्वत:ला वाचनाचे वेड असले तरी हा साठा पुढे मुलांपर्यंतही न्यायचा आहे…. टि.व्ही., लॅपटॉपमधे रमलेल्या मुलाला पुस्तकं वाचायला लावायची आहेत….

कामं फार आहेत नाही…. थांबावे का इथेच…. कित्येक पुस्तकांचे, लेखकांचे नावही आलेले नसावे पोस्टमधे, हरकत नाही, अचानक नाव आठवले नसले तरी मनात कुठेतरी नोंद असेलच…आज ना उद्या आठवतील नावं!!

कितीही लिहीले तरी ’अपुर्ण’ अशी एक पोस्ट टाकतेय याची जाणीव मनात ठेवून आज थांबतेय इथेच……