कागज की नन्ही कश्तियाँ –

महाराष्ट्र टाईम्स, 29.03.2018
सुख़न- लेख 13

भरदुपार. रणरणत्या उन्हाची साधारण एक दिडची वेळ. सिग्नलला ताटकळणाऱ्या गाड्यांच्या लांबलचक रांगा. त्या गाड्यांच्या खिडक्यांच्या काचा साहजिकच बंद आणि आत एसी सुरू. सगळ्यांना एकाच दिशेने नेणाऱ्या त्या थांब्यावर मोजक्या काही सेकंदांसाठी एकमेकांची साथ करत उभा निर्विकार कोरडा शेजार सगळा. चैत्राची चाहूल अगदी वेशीवर आली तरी तिने गावात पाऊल टाकलेले नव्हते त्यामुळे पर्णहीन वृक्षांची भोवताली दाटी. सचेतन अचेतनातला फरक मिटवणारी रूक्ष दुपार. एफ एम रेडियोवर कंठशोष करणाऱ्या आरजेची बडबड संपून कधी एकदा गाणं लागेल असा काहीसा विचार.

या सगळ्या निरस पार्श्वभूमीवर मला पुढे उभ्या असलेल्या दोन गाड्यांच्या मधल्या जागेतून अचानक तो दिसला. आठ दहा वर्षाचा तो, विकण्यासाठी हातात गजरे. आणि तो चक्क मस्तपैकी नाचत होता. कुठल्याश्या गाडीतून येणाऱ्या गाण्याच्या आवाजावर ताल धरत स्वत:च्या नादात तो रस्त्यावर मनसोक्त नाचत होता. न विकले जाणारे हातातले गजरे आणि डोक्यावर टळटळीत उन, तो मात्र निवांत होता. नकळत हसले मी त्याच्याकडे पाहून. गंमत वाटली त्याच्या त्या निरागस बेपर्वा वृत्तीची. ’अपनी मढ़ी में आप मैं डोलू, खेलूं सहज स्व इच्छा’, कबीर आठवला इथे. मंद वाऱ्याच्या झुळूकीसारखा मनमस्त स्वतंद्र वाटला तो मला, चैत्र येण्यापूर्वीच आनंदाने लगडलेलं लहानसं रोपटं.

उड़ने दो परिंदो को अभी शोख़ हवा में
फिर लौट के बचपन के ज़माने नहीं आते

असे शेर मनात दाटी करत असताना सिग्नल सुटला. खिडकीची काच खाली करून मी त्याला ’छान हं’ म्हटलं आणि तो चक्क छानसं लाजला. त्याची ती अनलंकृत साधी वृत्ती मनाला बराच वेळ तजेला देऊन गेली. वळीवाची एक आल्हाददायक सर मनावर बरसून गेली. हसरा सुखावणारा मनगंध. परवीन शाकिरच्या लिखाणातून नेमका फुलपाखरासारख्या कोमल वृत्तीचा एक शेर आठवला,

तितलियाँ पकड़ने में दूर तक निकल जाना
कितना अच्छा लगता है फूल जैसे बच्चों पर

आणि जाणवलं, ’मिरे दिल के किसी कोने में एक मासूम सा बच्चा, बडों की देख कर दुनिया बडा होने से डरता है’. आयुष्य नावाच्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत बाल्यावस्थेतली अनाघ्रात कोवळिक हरपत जाते. हसरं स्वच्छंदी बालपण वयाच्या विविध टप्प्यांवरही सांभाळून ठेवता यायला हवं. स्वत:च्या मस्तीत न बागडणारी, स्पर्धेच्या रेट्यात बाल्य हरवलेली, निकोपता हरपलेली लहान मुलं आताशा भोवताली मोठ्या संख्येनं दिसतात, कोवळीक नसलेलं प्रौढत्त्वाचं अदृष्य ओझं मुलांच्या मनांवर दिसतं हल्ली,

जुगनू को दिन के वक़्त परखने की ज़िद करें
बच्चे हमारे अहद के चालाक हो गए

’कागज की नन्ही कश्तियाँ’ या मुलांच्या हातून निसटून जाऊ नयेत हे सजगतेने पहायला हवं असं माझ्यातल्या आईने पुन्हा मनाशी ठरवलं. ’वो लम्हा जब मिरे बच्चे ने माँ पुकारा मुझे, मैं एक शाख़ से कितना घना दरख्त हुई’, विचारमंथन सुरू झालं की एकाच मुद्द्याच्या नानाविध पैलूंना असा स्पर्श होत गेला.

परवा नदीकाठी तो भेटला. पुन्हा असाच दहा बारा वर्षांचा. नदीकाठी होणारे चित्रप्रदर्शन पहायला जमलेलो आम्ही दोघं अनोळखी. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना चंदन टिळा लावणारा तो. हातात त्याचं सामान घेऊन समोर साकारत असलेल्या रंगांच्या अविष्कारात गुंग झाला होता अगदी. हरवून रमून जाणं दिवसेंदिवस कठीण होत असताना त्याचं ते भान हरपणं मला कौतुकाचं वाटलं, ’तुझ्याकडेही तर तुझे रंग आहेत, तू ही एक कलाकार की’ त्याचा फोटो काढताना म्हटलं आणि पुन्हा एक निरागस बुजरं हास्य त्याच्या चेहेऱ्यावर आणि त्याचं प्रतिबिंब माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलं. व्यवहाराच्या गर्दीतून असे निखळ निर्मळतेची साक्ष होणारे क्षण हाती लागतात तेव्हा वर्तमानाच्या वेशीवर उभं राहून पुढे भविष्याकडे पहाताना बरेच काही हसरे, आनंदी आणि उज्ज्वल दिसत जाते. मग वाटतं,

रास्ता रोक लिया मेरा किसी बच्चे ने
इस में कोई तो ’असर’ मेरी भलाई होगी !

Advertisements

निविद :


महाराष्ट्र टाईम्स, 18.01.2018
(सुख़न – 03)

“सतह पर काई नही,
बेतरतीब तैरता मौन है मेरा”

पृष्ठभागावर सूक्ष्मसाही तरंग नाही असं मौन वेढलेलं मन.

“दो पहाडियों को सिर्फ पुलही नही खाई भी जोडती है”
“आँसू आँख की मुस्कान है”

या सुरूवातीच्या परिचयाच्या ओळी होत्या. इथे मनावर गीत चतुर्वेदी नावाचं गारूड झालं… सकस, अर्थपूर्ण लिखाण विरळा होत असताना गाठ पडली या कवीशी. इंटरनेटच्या महासागरात भटकंती करताना अचानक काही रत्न हाती लागतात.. गीत चतुर्वेदी ह्या समकालीन हिंदी कवीशी अशीच भेट झाली. सुरूवातीला गीतच्या कविता वाचल्या आणि मग आणखी शोध घेत गेलं मन…

गीत सापडतही गेला आणि उलगडतही… जगभरातल्या अनेक भाषांमधल्या कवितांचं अफाट वाचन, कवींबद्दलची सविस्तर माहिती आहे या लेखकाकडे. विश्व वाङ्गमयाचा गहरा अभ्यासक असणाऱ्या गीतने कवितांचे केलेले अत्यंत आशयघन अनुवाद वाचले आणि वाचक मनाला एक खजिना गवसत गेला. एकीकडे विश्वसाहित्याबद्दल अपार आपुलकी आणि एकीकडे वेदांबद्दल गाढा अभ्यास असणाऱ्या या कवीच्या ’न्यूनतम मैं’ या पुस्तकाच्या प्रास्ताविकात एकाच पानावर बोर्हेसच्या ओळी आणि अथर्ववेद व ऋग्वेदातल्या ऋचा उद्धृत केलेल्या नसत्या तरच नवल.

हम एक ही भाषा बोलते हैं
पर अलग-अलग भाषा सुनते हैं

कमी शब्दात गहिरा अर्थ, सोप्या शब्दांत खोलवर जाणवलेलं आयुष्याचं सार, विश्वाच्या पसाऱ्यात अणूरेणूपासून ते रोजच्या साध्या सरल भावांतून तर कधी ग्रहताऱ्यांपासून ते विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत गीतची हळूवार हळवी प्रगल्भ लेखणी सगळ्यालाच स्पर्श करते. अंतर्मुख करत नेणारे त्याचे सहज शब्द हे एकप्रकारचे मेडिटेशन असल्याची भावना त्याचे अनेक वाचक व्यक्त करतात.

“तुम अपने आप को कवी कहते हो क्योंकी तुममे इतनी विनम्रता नहीं की तुम चुप रह सकों…” …एकीकडे अत्यंत तरल लिहीणारा हा कवी असेच सहज लिहून जातो आणि एक आरसा समोर येतो. इतकी विनम्रता ही केवळ ज्ञानातून येते हे हा कवी सिद्ध करतो. लेखक आणि वाचक यांच्यात बिंब प्रतिबिंबाचं नातं असावं. असे लेखक आणि वाचक सामोरे येतात तेव्हा कलाकृती तृप्त होते.

“तुम्हारे बालों की सबसे उलझी लट हूँ
जितना खिंचूँगा उतना दुखूँगा…”

ब्रम्हाच्या नाभीतून उमलणारं कमळ ते विश्वाच्या विस्तीर्ण अवकाश पसाऱ्यापर्यंत, अस्तित्त्वाच्या अर्थापासून लौकिक पारलौकिक असं गुंफत जाणाऱ्या या कवितांबद्दल विष्णु खरे या श्रेष्ठ कवीने ’बहुआयामी यात्रा’ असे सार्थ वर्णन केले आहे. “कवि ने ज़रा-सी लापरवाही की, अर्थ बदला और कविता में अगन पड़ी. कविता में अगन पड़ी, तो छित्तर पड़े.” गीत म्हणतो.

तीर ही गीतची एक कविता:

एक तीर में बदल जाएँ
छूटें, दूर तलक जाएँ
इतनी दूर कि लौटकर आने को न बोले कोइ, न ही सोचे

किसी को चुभें तक नहीं
इस कदर
कि हमारा तीर होना भी तमाम तीरों को अजनबी जैसा लगे

पीछे जीवन की प्रत्यंचा काँपती रहे
देर तक !

“कविताओं पर यकीन करो, कवियोंको भूल जाओ” असं हा कवी स्वत:च म्हणतो आणि इथे मात्र जरा दुमत होतं त्याच्याशी, त्याने लिहीलेले शब्द तर मनात पक्कं घर करतातच पण या विलक्षण प्रतिभावान, अत्यंत विनम्र कवीचं अस्तित्व त्या शब्दांतून हलकेच डोकावत जातं. गीत वाचताना मग जाणवतं की हा कुपीत बंद होणारा मोती आहे. साहित्य, कविता, तत्त्वज्ञान वगैरे क्षेत्रात मुशाफिरी करणारे मात्र शब्द आणि अर्थाच्या खोल समुद्रात शिरून त्याला शोधतात आणि मग मात्र मंद तेजाचं असलेलं कवित्त्व मन उजळत जातं. उदबत्तीच्या वलयासारखे शब्द हलकेच विरले तरी अर्थाचा सुगंध मात्र दीर्घकाळ रेंगाळत जातो. “मनुष्य सिर्फ उतना होता है, जितना वह किसी की स्मृति में बचा रह जाए” या गीतच्याच शब्दांचा आधार घेत म्हणता येईल. या कवीने भरपूर लिहावे आणि सदैव रसिकांच्या मनोराज्यांत शब्द पेरत जावे !!

ससाणा ते Falcon !!

ससाणा या पक्ष्याबद्दल विचार केला की मला सगळ्यात आधि शीबी राजाची गोष्ट आठवते. कबूतराचे प्राण परत हवे असतील तर त्याच्या वजनाचे मांस स्वत:च्या शरीरातून दे अशी अट घालणारा बहिरी ससाणा !!

अशी भयंकर मागणी घालणाऱ्या ससाण्याबद्दल एक भिती होती लहानपणी .. त्यामूळे तो आवडणे वगैरे जरा अशक्यच!! त्याचा तोरा, रुबाब मान्य केले तरी फारशी आपुलकी काही कधी वाटली नसावी.

पुढे या पक्ष्याशी जे काही थोडकं नातं उरलं ते कधीतरी पाहिलेल्या शाहजहानच्या किंवा दारा शुकोवच्या हातावर बसलेल्या त्याच्या फोटोपुरतं . इतिहासाचा अभ्यास संपला पण बाकि सिनीमे-बिनीमे वगैरे व्याप बरेच होते नं . मग हा पक्षी आठवतो तो  ’कुली’ मधला अल्लारखाँ किंवा अगदी कालपरवाच्या ’दबंग’ मधली गाणी म्हणत दुबईत वाळवंटात बागडणाऱ्या सलमानच्या हातावर बसलेला …. पाउलो कोएलोच्या ’अल्केमिस्ट’ मधेही या पक्ष्याचा उल्लेख आठवतोय!!

मस्कत सोडून संयूक्त अरब एमिरातात दाखल होताना या ससाण्याशी पुन्हा नातं जोडलं गेलं . आता त्याचं ’ससाणा’ हे नावं माझ्यापुरतं उरलं होतं. इथे जळी स्थळी किंवा ’रेती स्थळी ’  म्हणणं जास्त योग्य होइल किनई … तेव्हा इथे ’रेती स्थळी’  हा ओळखला जातो Falcon या नावाने .

या देशाचं Falcon पक्षी हे राष्ट्रीय चिन्ह आहे . त्यामूळे पासपोर्ट आणि व्हिजाच्या घरट्यावर हा पक्षी अवतरला की मगच आपला इथे दाखला होतो . इथेच त्याच्याशी आपली ओळख संपू शकते, पण जर खरच वाळूचे एखादेतरी वादळ मनापासून अनूभवले, रुपेरी सुर्य पाहिला,  उंटांच्या शर्यती पाहिल्या, खजूरावर , त्याच्या खरखरीत झाडावर प्रेम करावे वाटले,”अजान ’मधेही पावित्र्याचा अंश सापडला …. तर हळुहळू या  देशाच्या,पक्ष्याच्या सगळ्याच्याच आपण प्रेमात पडतो. अतिशयोक्ती वाटू शकतं का हे विधान ? असेलही …. मी पडलेय पण प्रेमात !! अर्थात मला प्रेमात पाडायला फार मेहेनत करावी लागत नाहीच… मी प्रत्येक चांगल्या गोष्टीच्या प्रेमात पडते… (विचारा माझ्या नवऱ्याला 🙂 )

तर …

वाळवंटात रहाणाऱ्या या लोकांना तेल सापडण्यापुर्वीचं त्यांच खडतर जीवन सुसह्य करण्यात ज्या ज्या कोणी मदत केलीये त्यांना इथे मान आहे हे ऐकून आणि काहीसे अनूभवातून माहित होते. मात्र या ससाण्याबद्दलचं प्रेम, आदर आणि त्याला मिळणारा मान इथे प्रत्यक्ष अनूभवायला मिळाला . त्याच्याबद्दलचा उल्लेख हा नेहेमी , “Falcons and Falconry is an integral part of desert life which has been practiced in the UAE for centuries. ” असाच सुरू होतो. अरबांच्या आयूष्याचा हा अविभाज्य घटक. खजूर, दुध आणि ब्रेडसारख्या तूटपुंज्या आहारावर भागणे कठीण म्हणून बेडाऊन (मराठीत ज्यांना ’बैदू’ असे संबोधले जाते ) लोकं हे पक्षी शिकारीसाठी वापरत असंत . सश्यांची किंवा ’होबारा’ सारख्या पक्ष्याची शिकार करण्यासाठी, वाळवंटात दिशा दाखवण्यासाठी मदत करणारा हा राजस पक्षी .

आता वाळवंटातलं जीवन आमूलाग्र बदललेलं असलं आणि Falcons आता केवळ सहज केल्या जाणाऱ्या किंवा परंपरा राखण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या शिकारीसाठी उपयोगात आणले जात असले तरी त्याने त्यांचे महत्त्व आणि स्थान कमी होत नाही.

जसजशी मी अबूधाबीत रूळले या पक्ष्याबद्दल अजून अजून माहिती मिळत गेली. हातावर ससाणा (Falcon) मिरवणारे अरब पाहून वाटलं , कधीतरी जमले तर आपणही या पक्ष्याशी मैत्री करावी ….

अगदी वाळवंटात जावे आणि बघावे हा पक्षी शिकार कशी करतो. वाळवंटात जाणे तर मला सध्या शक्य होणार नव्हतेही आणि आता तर नाहीच नाहीये…. इथे तर फक्त Falcons साठी म्हणून स्वतंत्र हॉस्पिटलही आहे. तिथेही जायचे आहे…. to do यादी नेहेमीप्रमाणे लांबलचक आहे…. त्यात समजले की अगदी जवळच असलेल्या Exhibition Center मधे हे पक्षी येताहेत …. मग काय लगेच पोहोचले तिथे … हातात घेणं नाही झालं तरी चालेल ,पहायला तर मिळेल ससाणेबूवा 🙂

तिथे पोहोचल्यावर जाणवलं की पहिल्यांदाच इतके एकगठ्ठा अरब पाहिले मी इथे !! त्यांच्या देशाबद्दलचं , इतिहासाबद्दलचं प्रदर्शन पहायला बरीच गर्दी होती !!

जरा शोधाशोध केल्यावर मला Falcon सापडले 🙂

प्रत्यक्ष पाहिलेला हा पहिला !!

डोळे झाकून ठेवले नाही तर भेदक नजरेचा अत्यंत वेगवान असा हा पक्षी आवरता येइल का ?

डोळ्यावरची पट्टी काढलीये 🙂

मागे वळ रे जरा सांगितल्यानंतर हा वळला आणि मग मी आणि लेकाने लगेच त्याच्या पंखांना हात लावून पाहिला 🙂

ससाण्यांची शाळा 🙂

वेगवेगळे रंग …

या रंगांच्या, पट्ट्यांच्या वैविध्याबद्दल जरा अधिक माहिती काढली तर समजले की या फाल्कनचे दोन प्रकार आढळतात इथे .

>>The two main species used for hunting in the UAE are the “Saqr” falcons (Falco Cherruq), which are imported from other Middle Eastern countries and the Peregrine (Falco Peregrinus). The Saqr is the most popular since it is well suited for desert hawking. The female Saqr (Al Hurr), which is larger and more powerful is the one utilized more frequently than the male (Garmoush). The female Peregrine (Shahin or Bahri Shahin) is also preferred to the male (Shahin Tiba) for hunting purposes.

आपण ’बहिरी ससाणा’ जे म्हणतो तेच इथे ’बाहरी साहीन ’ असे म्हटले जाते 🙂

हातावर घ्यायला मिळाला हा ससाणा. एक स्वप्न पुर्ण झालं 🙂 … पुढचं स्वप्न आहेच की आता जसे जमेल तसे डोळे न बांधलेला ससाणा हातावर घ्यायचा त्याच्याशी मैत्री करायची आणि शक्य झालच तर वाळवंटातला त्याचा वावर याची देही पाहून यायचा 🙂

ही माहिती महत्त्वाची … होबाराला जपले जातेय कारण तो Falconry साठी महत्त्वाचा आहे!!

होबारा

आता एक गंमत … अरबांकडे लहान मुलांचे खेळ कोणकोणते असतात याबद्दलची माहिती शोधताना हा फोटो मिळाला ….

कांदाफोडी 🙂

या कांदाफोडीच्या खेळाची UNESCO ने दखल घेतल्याचेही तिथे नमूद केलेले पाहिले आणि मला नेहेमी पडणारे प्रश्न आणि बोचणारी खंत पुन्हा डोके वर काढू लागली . आपला राष्ट्रीय पक्षी जितका सुरेख आहे तितका दुसरा नसावा…. एकूणातच आपल्याकडे असलेले जैविक वैविध्य आणि समृद्धी दॄष्ट लागण्याजोगी आहे. तरिही इथे जसे मी जोडले जातेय तसे मला माझ्या देशात का होत नसावे ? दोष माझ्यातच आहे असे मी तरी मानतेय…. पण मग मी एकटी खचितच नाहीये …. १०० पैकी ९९ असेच आहेत , संवेदनाशुन्य 😦 … आमचे खेळ मरो, भाषा मरो, नैसर्गिक संपदा मरो आम्हाला काहीच वाटत नाही !! का होतेय हे असे ? का नाही कश्यानेच फरक पडत आम्हाला ? का आम्हाला काहीच जपावेसे, जतन करावे, जगाला दाखवावे वाटत नाही ?

नेहेमीचेच आहे हे… असेच होते …. या देशांबद्दल पोस्ट लिहायच्या नाहीत असे ठरवूनही त्या नकळत मनात याव्यात इतपत भारले जायला होते . इथे डोळ्याला पट्टी आहे ती फाल्कनच्या … आमच्याकडे झापडं आमच्याच डोळ्यांवर आहेत …. तसे नसते तर ’डाल डाल पर सोनेकी चिडीया ’ म्हणणाऱ्या आणि असणाऱ्या देशातली लोकं अशी उदासिन कदाचित झाली नसती !!!

हे असे विचार सुरू असताना मला शेख झायेद या अबूधाबीच्या खलिफाचं एक वाक्य वाचायला मिळालं एके ठिकाणी :

“He who does not know his past cannot make the best of his present and future!! “

किती खरं आहे हे … वाळवंटातली माती हा या लोकांचा इतिहास आणि त्याचं त्यांनी सोनं केलं ….. सोन्याचा धूर हा आमचा इतिहास त्याची आम्ही सगळ्यांनी मिळून माती केली !!

असो… अश्या ठिकाणी गेलं की एक जाणिव होते की ’जब जागो तब सवेरा ’ … काय करता येइल, एकट्याने की एकत्र येउन याचा विचार करायला अजूनही उशीर झाला नाहीये !!

एक सात्विक वादळ …. अमृता प्रीतम …

अमृता प्रीतमचं तिने स्वत: लिहीलेलं एकही पुस्तक मी वाचलेलं नाही ,कधी वाचेन ते ही माहित नाही!!!  पंजाबीत असलेलं पुस्तक वाचता येणार नाही कदाचित पण समजणार नाही असं मात्र म्हणता येणार नाही….. ती मराठी नाही, मी पंजाबी नाही…. तिच्या साहित्याची ओळख होण्याच्या टप्प्यापर्यंत येइपर्यंत मूळात माझी साहित्याशी अजून ओळख नाही….  मग असे असूनही , तुटपुंज्या वाटू शकणाऱ्या ओळखीवरही त्या व्यक्तीमत्त्वातलं नक्की काय साद घालतं समजत नाही….

बरेचदा वाटतं ब्लॉगवर एक पोस्ट लिहीण्याइतकी मी नक्कीच ओळखते तीला… मग वाटतं, छे!! मला जे समजतं , जे वाटतं ते शब्दांमधे बांधण्याइतकी समर्थ मी नक्कीच नाहीये.आणि मग तिथेच वाटतं, ’युरेका ’ …. सापडलं मला की मला काय आकर्षण वाटतं तिच्या व्यक्तीमत्त्वाचं…. माझं ’दुबळं’ असणं, समाजाच्या चौकटीचं सतत भान बाळगणं आणि तिने ते सशक्तपणे झुगारणं …. नुसतं झुगारणं ही बंडखोरी नव्हे तर स्वत:तल्या प्रतिभेला जपत स्वत:च्या नियमांनूसार आयुष्य जगणं !!!

भारतातून निघताना पुस्तकं खरेदी करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा असतो माझ्यासाठी नेहेमी . एका पुस्तकाच्या खरेदीवर एक पुस्तक मोफत अशी योजना त्या दरम्यान सुरू होती. घेतलेल्या कुठल्यातरी पुस्तकावर एक लहानसं पुस्तक हाती आलं , मुळचं ’उमा त्रिलोक ’ या लेखिकेचं आणि  ’अनुराधा पुनर्वसू ’ यांनी मराठीत भाषांतरित केलेलं  ’अमृता इमरोज ’ एक प्रेमकहाणी  नावाचं ते पुस्तकं !!!

अमृता प्रीतम एक मोठ्या पंजाबी लेखिका होत्या इतपतच ज्ञान होते तोवर मला…. केव्हातरी सहज पुस्तक चाळायला म्हणून हातात घेतलं . मात्र जसजशी वाचत गेले तेव्हा मात्र अमृताच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रेमात पडत गेले. इथे इमरोजना वेगळं काढणं शक्यच नाहीये. ते दोघे वेगळे होतेच कधी…..

एक जिगसॉ पझल येतं इश्वराकडून , आपल्यात एक अपुर्ण आपण असतो … त्या पझलचा दुसरा भाग देवाने पाठवलेला असतो ….. आणि ती दोन अपुर्णत्त्व जिथे भेटतात ते जीवन यशस्वी असते वगैरे प्रेमाच्या संकल्पना मनात कायम होत्या माझ्या , स्वत:ही तसेच काही जगण्याकडे कलही आहे पण बऱ्याच गोष्टी बोलत नाही आपण सहसा!!  ’हसं’  होइल आपलं अशी एक सुप्त भिती बाळगत आपण आपल्यातलं सामान्य असणं मान्य करतो 😦 …. अमृता आणि इमरोज यांच्या वयातलं ’उलटं’ अंतर आज तितकसं बोचणार नाहीदेखील पण समाजासाठी अश्या बाबींची मान्यता ५०-६० वर्षापुर्वी निश्चित नव्हती . त्यातही लग्नाच्या रूढ बंधनात न अडकता ४० वर्षापेक्षा अधिक काळाचं त्यांचं सहजीवन हा विषयच भुरळ घालणारा. अमृताला आधिच्या लग्नापासून झालेली मुलं आणि इमरोज अविवाहित , वेगळं आहे नं रसायन !!!

समाजाचा समाजानेच रचलेला एक पाया आहे…. वर्षानूवर्षे माणसांच्या अनेक पिढ्या त्या पायाला धरून जगताहेत… आमच्या पायावर आम्ही उभे आहोत हा दावाही ठोकतात…. आपण कसलातरी आधार घेतलाय ही जाणिवच जिथे नाही तिथे त्या आधाराशिवाय उभं रहाण्याचं आपल्यात सामर्थ्य असतं हे भान कुठून येणार ??? एखादा येतो मग चुकार गडी जो समाजाच्या या पायाला आव्हान करतो…. त्याच्या मजबूत भिंतींपलीकडे पहातो…. अवघड असतं हे नेहेमी …. पायाला चिकटलेली माणसं अश्या स्वतंत्र उभ्या रहाणाऱ्या माणसाचे पाय ओढतात ….. त्यात जर ती एक स्त्री असेल तर विचारायलाच नको…. जे आजही कठीण आहे ते आजपासून अनेक वर्षांपुर्वी अजूनच कठीण असणार नाही का ….

प्रस्थापिताविरुद्ध बंड करायचाय नं मग समर्थ असायला लागतं !! कणखर , मजबूत वगैरे असावं लागतं …. अमृता तश्या होत्या !! इथे मुळात ’भरकटण्याचा ’ धोका फार …. केलेल्या प्रत्येक कृतीचं समाज स्पष्टीकरण मागत फिरतो अश्या वेळेस ….. ते द्यायचं नसतं कारण ते मुळात ज्यांना समजत नाही तेच ते मागत असतात…. आपला वेगळा सुर आपण लावायचा असतो, समाज ऐकणार असतो तो सुर पण आपण यशस्वी झाल्यानंतर …. मधला काळ मात्र मोठा बाका असतो …..

काही लोक ’आवडून जातात ’ आपल्याला. सुर जुळतात, झंकार ऐकू येतो , ते होत होतं अमृताबाबत.

’ इतिहास माझ्या स्वयंपाकघरात आला आणि भुकेलाच परतला  . ’ ही ओळ असो किंवा , ’तिच्या आयुष्याचे धुमसते निखारे काळाने हलवले , त्या चटक्यांनी त्याच्या बोटांवर फोड आले. ’ असो,  जसजसे अमृताच्या साहित्याचे हलके हलके दर्शन व्हायला लागते मनाचा गोंधळ उडायला लागतो…. शब्दांची वेगळीच बांधणी असते ही…. अमृताच्याच एका पुस्तकाचं नावं आहे ’अक्षरों की रासलीला ’ … किती योग्य आहे हा शब्द तिच्या रचनांसाठीही ….. शब्दच जणू खेळताहेत एकमेकांशी आणि घडवताहेत एक अप्रतिम काव्य !!! वीज चमकते नं क्षणभर कसा लख्ख प्रकाश दिपवतो आपल्याला तशी धारदार रचना मोहात पाडते .

कधी कधी एखादं पुस्तकं वाचायला घेतलं की आवडतं पण उगाच मन साशंक होतं की आपल्या या आलूलकीला तडा तर नाही नं जाणार…. तसे न होता अमृताबाबत कुठेतरी खात्री वाटायला लागते,  इथे मुळातं नातं विश्वासाचं आहे…. निडर, बंडखोर, स्वत:शी प्रामाणिक लोकांबद्दल मला नेहेमी आदर वाटत आलाय , त्यांच्याकडे स्वत:चा विकास करण्याचंच नव्हे तर समाजाला एक सकस दृष्टिकोण देण्याचं सामर्थ्य असतं.

१२२ पानं झपाटलेली …. पुस्तकात अमृता – इमरोजच्या तरल नात्याचे अनेक सुरेख, तरल पैलू , अमृताच्या साहिर लुधियानवीबद्दल कायम वाटलेल्या प्रेमाचे रंग, तिचं प्रसंगी कणखर नं एक स्त्री म्हणून स्वत:तलं स्त्रीतत्त्वाशी प्रामाणिक असणं सगळंच आहे…. काहितरी देऊन जाणारं पुस्तकं !!! आपल्याला अंतर्बाह्य समृद्ध झाल्यासारखं वाटवणारी एक सोबत….

इमरोजसाठीची तिची ’मै तेनू फिर मिलांगी ’ कविता तशी अनेकांना परिचयाची …. गुलजारांच्या आवाजातली ही कविता इथे ऐका !!!

पुस्तक वाचून संपलं पण एक अस्वस्थता सोबतीला आली…. ती अजून खाद्य मागत होती. अमृताचा अजून शोध घे म्हणून सांगत होती….. अमृताचं लिखाणं आता शोधायचं आहे ….. काही काही अपुर्ण पानं हाती लागताहेत …..

फाळणीचं दु:ख अनूभवलेली अमृता…. त्या व्यथेला कायम मनात बाळगलेली अमृता ….. हीर ची दास्तान लिहिणाऱ्या ’वारिस शाह ’ ला फाळणी दरम्यान अत्याचार झालेल्या मुलींबद्दलही लिही रे सांगणारी , ’ वारिस शाह ’ ही  कविता लिहिणारी अमृता ….

फाळणीच्या वेळी पळवून नेलेल्या मुलींचा नंतर शोध घेतला गेला त्यातल्या अनेक मुलींच्या पोटात कोणाचं तरी बीज वाढत होतं 😦 …. त्या बाळांबाबत अमृता लिहीते , ” उस बच्चे की ओर से – जिसके जन्म पर किसी भी आंख में उसके लिये ममता नहीं होती , रोती हुई मां और गुमशुदा बाप उसे विरासत में मिलते हैं ….. ”

” मैं एक धिक्कार हूं –

जो इन्सान की जात पर पड रही …

और पैदाईश हूं – उस वक्त की

जब सुरज चांद –

आकाश के हाथों छूट रहे थे

और एक -एक करके

सब सितारे टूट रहे थे ….

’पिंजर’ पाहिला तो केवळ अमृतासाठी …. तिच्या प्रेमात पुन्हा एकवार पडण्यासाठी !!  फाळणीपुर्वी पाकिस्तानात असलेल्या एका गावातली’पुरो ’ (उर्मिला मातोंडकर )…. तिचे लग्न ठरलेय…पुर्वजांच्या वैमनस्यातून सुडाच्या भावनेने तिला त्या गावातला रशीद नावाचा मुसलमान पळवून नेतो…. हा रशीद मनाने अतिशय चांगला आहे…. त्याच्याकडे राहून आलेल्या पुरोला घरी कोणी स्विकारायला तयार नाही… नाईलाजाने पुरोचा रशीदशी निकाह होतो, तिला त्याला स्विकारावं लागतं …. परिस्थीतीपुढे शरण गेलेली तरिही स्वत्व जपणारी…. खंबीर, लढावू वृत्तीची पुरो … आणि शेवटी ’रशीद’ च्या चांगूलपणामूळे, त्याच्यातल्या व्यक्तीची ओळख पटल्यानंतर त्याला शोधत धावणारी , त्याच्या नावाने हंबरडा फोडणारी एक साधी , हळवी स्त्री…. खऱ्या प्रेमापुढे सहज झुकणारी, त्याची कदर करणारी स्त्री !!  उर्मिला इथे ’पुरो ’ हे पात्र जगलीये… मात्र त्या पात्रात अमृता शोधता येते इतका तिचा ठसा मनावर उमटलाय….

ही पुरो सिनेमात शेवटी म्हणते, ” चाहे कोइ लडकी हिंदू हो या मुसलमान, जो भी लडकी लौटकर अपने ठिकाने पहूँचती है समझो की उसीके साथ पुरो की आत्मा भी ठिकाने पहूँच गयी…. ” !! स्वत: अमृताचे शब्द आहेत हे….

अमृताच्या सगळ्याच नायिका एक नवा प्रश्न सजगतेने सोडवणाऱ्या आहेत…. प्रस्थापितांविरुद्ध बंड करणाऱ्या तर कधी वेगळीच वाट शोधून पहाणाऱ्या…. मात्र त्या ’चुकीच्या’ कधिही नाहीयेत . म्हणजे अमृता एक शहाणपण स्वत:च बाळगून होती म्हणावं लागेल ….. एक सुधारक विचारांनी भरलेलं सुंदर मन होतं तिच्याकडे. तिची बुद्धिमत्ता तिच्या कथेतल्या नायिकांच्या संवादातून आणि त्यांच्या प्रश्न सोडवण्याच्या क्षमतेतून दिसून येते.

स्त्री आणि पुरूषाच्या नात्याबाबत अमृताने तिच्या एका कथेतल्या नायिकेद्द्वारे मांडलेले विचार खूप काही सांगणारे आहेत….

मलिका नावाची ही नायिका आजारपणात दवाखान्यात जाते आणि तिथे एक फॉर्म भरून देतेय ….

वय विचारून झालय , आता डॉक्टर तिला विचारतो ’ तुम्हारे मालिक का नाम ?? ’ .. तेव्हा ही नायिका त्याला खडसावते मी घड्याळ किंवा सायकल नाहिये मला मालिक असायला, मी एक स्त्री आहे….. चपापलेला डॉक्टर तिच्या पतीचे नाव विचारतो…  तेव्हा ती सांगते ,” मै बेरोजगार हूं ! ’”  …..

गोंधळलेला डॉक्टर पुन्हा सांगतो मी तुझ्या नोकरीबाबत विचारत नाहीये … तेव्हा ती त्याला समजावते ,” हर इन्सान किसी न किसी काम पर लगा हूआ होता है, जैसे आप डॉक्टर लगे हुए है, यह पास खडी हुई बीबी नर्स लगी हुइ है ….. इसी तरह जब लोग ब्याह करते है, तो मर्द खाविंद लग जाते है और औरतें बिवीयां लग जाती है ….. वैसे मै किसी की बीवी लगी हुइ नही हूं!!! “

आता मात्र पुरत्या गोंधळलेल्या डॉक्टरला मलिका समजावते , की जगातल्या सगळ्या व्यवसायामधे ’तरक्की’ होते, जसे आज मेजर असलेले उद्या कर्नल होतात, परवा ब्रिगेडियर होतात आणि मग जनरल !! मात्र ’शादी- ब्याह ’ च्या या पेश्यामधे तरक्की होत नाही !!!

’ यात कुठली तरक्की होणार ? ’ असा डॉक्टरचा प्रश्न येतो .

तेव्हा मलिका उत्तर देते , ” डाक्टर साहब हो तो सकती है , पर मैने कभी होती हुए देखी नही । यही कि आज जो इन्सान खाविंद लगा हुआ है , वह कल को महबूब हो जाए , और कल जो महबूब बने वह परसों खुदा बन जाए …. “

किती वेगळा विचार आहे हा…. किती खरा आणि ….. साध्या सरळ सहज शब्दात , एका गुंतागूंतीच्या नात्याला बांधू शकणारी अमृता म्हणूनच इमरोजसोबत विवाहाच्या बंधनात न अडकता एक यशस्वी सोबत करू शकली.

ध्यास घ्यावा वाटतो या लेखिकेचा आणि तिच्या साहित्याचा!!! ’वादळ ’ पेलावसं वाटतं हे ….

खूप लिहावसं वाटतं खरं तर पण आटोपतं घेतेय आता…

एक मात्र खरं की …..

अमृताचं वादळी विचारचक्राचं अत्यंत सात्विक असणं , वेदनेचं पचवणं आणि त्यावर मात करून येताना अजून परिपक्व होणं समजलं की अमृता मनापासून खूप आवडते …. ते समजण्यासाठी तिला वारंवार भेटावं लागतं … विशेष मेहेनत नाही लागत अर्थात, तीचं लिखाणं आणि विचार तशी भुरळ घालतात आपल्याला समर्थपणे  !! 

अमृताचीच एक कविता आहे …. समाजाच्या बंधनांतून स्वत:ला न जखडता स्वतंत्र जगणाऱ्यांच्या व्यथांबद्दल आणि प्रवासाबद्दलच्या तिच्या कवितेतल्या काही ओळी….

पैर में लोहा डले

कान में पत्थर ढले

सोचों का हिसाब रुकें

सिक्के का हिसाब चले ….

और लगा –

आज मैने अपने घर का नम्बर मिटाया है

गली कें माथे पर लगा गली का नाम हटाया है

हर सडक की हर दिशा का नाम पोंछ दिया है …..

गर आपने मुझे कभी तलाश करना है….

तो हर देश के, हर शहर की , हर गली का द्वार खटखटाओ –

यह एक शाप है – एक वर है

और जहां भी स्वतंत्र रूह की झलक पडे

समझना – वह मेरा घर है !!!

And that solves the mystery … माझ्यामते जर समाजातल्या काही रुढी परंपरांविरुद्ध मी बंड करत असेन , चुकीला चूक म्हणू शकत असेन तर माझ्यात ’अमृताचा ’ एक अंश नक्कीच आहे…. तेच नातं आहे माझं तिच्याशी !!!

म्हणून वारंवार मलाही तिला म्हणावसं वाटतं असावं ’ मै तेनू फिर मिलांगी ’ 🙂

_ लोकसत्तामधे ’फिरूनी पुन्हा भेटेन मी ’ नावाचा रवींद्र पाथरेंचा एक सुंदर  लेख इथे आहे.

( फोटो जालावरून साभार !! )

खोप्यामधी खोपा……….

सुगरण पक्ष्याचे नुसते नाव घेतले तरी बहिणाबाई आठवल्याशिवाय रहात नाही…….

बहिणाबाई म्हणते……..

अरे खोप्यामधी खोपा
सुगरणीचा चांगला……
देखा पिल्लांसाठी तिने
जीव झाडाले टांगला……

सध्या मुक्काम पोस्ट नासिक असल्यामुळे आईच्या घरामागच्या नारळाच्या झाडावर सुगरण पक्षी बांधत असलेले घरटे पहायची संधी मिळाली. तसा दरवर्षी मी हे घरटे पहाते. पुर्ण झालेली घरटी, न पटलेली अपुर्ण राहिलेली (सोडलेली) घरटी……त्यासाठीची त्या ईवल्याश्या पक्ष्याची लगबग ….. एक एक काडी, कापुस आणून त्या घरट्याचे सुरू असलेले बांधकाम सगळेच खिळवणारे असते……

यावेळेस त्या घरट्याचे आणि त्या सुगरणीचे फोटो काढायचा विचार आला पण माझा हा विचार सौ. सुगरण बाईंना फारसा पसंत आला नसावा कारण मी कॅमेरा सरसावावा आणि त्यांनी पानाआड लपावे हे सत्र बराच वेळ चालले……पण मी हार मानते कशाला काही फोटु मिळवलेच………:)

लपाछूपीचा खेळ …..

शेवटी या सुगरणीच्या नकळत तिचे फोटो काढण्यात मला यश मिळाले…. 🙂

 

तिची उलुशीच चोच…
तेच हात तेच बोटं…..
तुले दिले रे देवाने…
दोन हात दहा बोटं…..

बहिणाईने माणसाला विचारलेला हा प्रश्न किती योग्य आहे हे या सुगरणीच नीटसपणा समजावत होता.

 एव्हाना माझे अस्तित्व तिला जाणवायला लागले होते…..पण घरट्यात दोन पिल्ले आहेत हे मलाही समजले होते…… मी तिथून कधी हटते याची वाट ती पहात होती, आणि जमल्यास पिल्लांचे फोटो काढता आले तर पहावे याची मी 🙂

 तास दोन तास तो पक्षी आणि मी रमलो एका वेगळ्याच विश्वात …..वेळोवेळी तो ईवलासा अगदी आपल्या हाताच्या तळव्यापेक्षा लहान पक्षी मला जाणीव करून देत राहिला माझ्या खुज़ेपणाची,ती चिकाटी,ते कलाकुसर, ते नेटकेपण आपल्यात नाही ही खंत वाटत राहिली मग मनात …..