पूर…

गोदेला परवा पूर आला होता. तुडूंब दुथडी भरून वहाते मग आमची गोदा. या किनाऱ्याची त्या किनाऱ्याशी गाठ पडते आणि वर्षभर गोदेपासून दूरावलेली तिची लेकरं पूर पहाण्याच्या निमित्ताने जातात तिला भेटायला. परवा आम्ही उभे होतो व्हिक्टोरिया पुलावर. मुलांना गोदेचा पूर दाखवायला आणले होते… नासिककर आहात ना मग जगाच्या पाठीवर एकमेकांना कुठेही भेटाल तर दुतोंड्याचा विषय येणारच की बोलण्यात ओघाने… साधा गप्पांना पूर आला तरी त्याची तीव्रता मोजायला दरवेळेस दुतोंड्य़ा सरसावणारच हे ठरलेले…

मुलांना दाखवत होते सगळं सविस्तर… याबाजुला एकमुखी दत्त, हे समोर आहे ते रामकुंड, तो पार गळ्याखांद्यापर्यंत पाण्यात बुडालाय तो दुतोंड्या. समोर गांधी तलाव… इथे गंगा दक्षिणवाहिनी होतेय… समोर जरा नजरेला पुढे न्याल तर दिसेल नारोशंकराची घंटा…भरलय बघा सगळं. इथे भरून रहातात सगळी पापं, लोकं या पाण्यात आंघोळ करतात,तेव्हा ती साठत जातात तळागाळाशी. … पापं धुवून काढते ही दक्षिणगंगा.. गोदेच्या पाण्य़ाने धुवून निघतय बघा पार सगळं… ही अशी अनावर वेगाने धावते… हे तपकिरी गढूळ पाणी साथ देतं नासिककरांची… कुठेही जाल मुलांनो आयुष्यात, ही गोदामाय पाठीशी ठाम उभी असेल तुमच्या. मुलांना सांगणं कमी आणि स्वत:शीच बोलणं जास्त होतं असं… एरवी मनाच्या तळाशी झुळझुळणारी गोदा अशी भरून येते काठोकाठ… वहाते आणि मग बेधुंद बेभान… विस्तारत जातो प्रवाह. एका लयीत लाटांवर लाटा आदळतात…प्रवाह पुढे पुढे सरकत जातो…भुतकाळ वर्तमानावर आदळत त्याला लोटून भविष्याकडे नेत असतो असाच.

मुलांना ओळख करून देण्याच्या निमित्ताने आज गोदेकडे निवांत येणं झालं होतं. आभाळ भरभरून बरसत होतंच… भरून येणं वगैरे होत नाही आताशा. असं मनभरून पहाणं हल्ली होत नाही या गोदेकडे. गृहित धरलं जातं तिचं असणं. आपण कुठेही जा, ती आहेच, असणारच ही खात्री असते कायम. आजीबाबत असंच झालं होतं… आठ वर्ष मस्कत, अबुधाबीहून जेव्हा जेव्हा मी सुट्टीला आले, आजी यायची लगेच भेटायला… निरोपाच्या दिवशी म्हणायची, ’परत ये ताई आता… आपलं आपलं गाव बरं. मला फार काळजी वाटते… मन हुरहुरतं गं संध्याकाळी.’… गेल्या दोन वर्षात मात्र पुन्हा सतत रहाणं झालं तिच्यासोबत.

यावर्षी मात्र आजी अशी चटकन निघून गेली…पूर्वतयारीला वेळ दिला नाही तिने कोणाला. अर्थात आपल्या माणसाला निरोप देण्याची तयारी होते का कधी?? … पण जातात निघून आपली माणसं चटकन. आहेत आहेत म्हणताना ’होती’ होऊन जातात. त्या तिथे रामकुंडाच्या वरच्या बाजुला ठेवला होता पिंड… कावळा शिवण्यासाठी. सगळे उभे एकाबाजुला, कावळ्यांची वाट पहात…किती जणांचे पिंड ठेवलेले रांगेत. आलेले नातेवाईक आधीच्यांना विचारत होते, आपल्यांचा त्यातला नेमका कोणता ?? … मग त्या गर्दीतल्या पिंडावर लक्ष ठेवून सगळे. कावळे येतही होते… मग ’आला आला’ करून लगबग सगळ्यांची. इथे आपल्याच पिंडाला कावळा शिवावा असं वाटतं प्रत्येकाला. शेजारच्याशी घेणंदेणंही नसतं. त्यांच्या नातेवाईकाला मुक्ती मिळाली काय न मिळाली काय, सोयरं नसेल तर सुतक नसतं. माणसं शेवटपर्यंत माणसांसारखीच वागतात आणि कावळे कावळ्य़ांसारखे…ज्याचा त्याचा स्वभावधर्म. आपला विश्वास असो वा नसो, सगळे करतात आपण करा, आपल्याला पटॊ न पटो, बरोबरीचे सांगतात मग करा तसं अंधपणे…माणसं रडतात वगैरे. गेलेल्यासाठी रडणारे एकमेकांना, ’गेलेली व्यक्ती होती तेव्हा नीट वागला होतास ना रे तू तिच्याशी??’ असे कोंडीत पकडणारे प्रश्न विचारत नाहीत. जीवंत माणसं भलती भामटी असतात, न जाणो आपण विचारावं आणि डाव आपल्यावरच उलटावा…जीवंत माणसं सावध असतात. आजीच्या पिंडाला नाहीच शिवला कावळा. नव्हताच शिवणार, इतक्या अस्वच्छतेत आणि अश्या सार्वजनिक कावळा शिवणे कार्यक्रमात नसणारच ती कधी. ती जगली तिच्या मुद्द्यांवर ठाम, भरभरून… मायेची सावली धरली तिने खंबीर. ताठ होती ती.. तकलादू लेचीपेची कमकुवत वगैरे शब्दांना फटकारून होती ती. ताठ बाणा हे सौंदर्य होतं तिचं, दुर्गुण नव्हे. इथे नाहीच शिवला कावळा तर म्हणे तपोवनात जावे लागेल… गुरूजींनी सांगितले तसे करणे याखेरीज काही हातात नसते… आम्ही गेलो सगळे तपोवनात. पुन्हा तेच, कावळ्यांनी यावं आणि निघून जावं. अचानक कोणीतरी म्हणे शिवला कावळा. त्यांना वाटलं शिवला, ते म्हणाले शिवला. मला नाही दिसला कावळा शिवताना ,मी म्हणते नाही शिवला कावळा. अर्थात त्याने फरक पडत नाही, मुळात माझी आजी आता नव्हती… कुठेच नव्हती. त्या पिंडात, विधींमधे तर नव्हतीच नव्हती. ती मुक्त जगली होती… जगणं संपलं तेव्हा निघून गेली होती !!

गुरुजींनी तेराव्यात दोन जणींचे एकत्र विधी केले…होत असेेलअसं, मला कल्पना नाही.

माझ्या आजीच्या फोटोशेजारी कोणाचातरी अजून फोटॊ होता. दोन वेगवेगळ्या आज्यांची नातवंड तिथे गर्दी करून होती… ती एकमेकांशी बोलत नव्हती. सोयरं नसेल तर सुतक नसतंच… कोणीतरी खोडसाळपणे विचारलंही, स्वर्गात या दोन आजींची होईल का आपापसात मैत्री म्हणून?? … माझ्या मनावर काहीच उमटत नव्हतं… गुरूजींच्या पाठीवर धोतराच्या वर कसलासा चट्टा होता… तो अगदीच पहावेना तेव्हा मी उठून दुसऱ्या आजीकडच्या लोकांमधे जाऊन बसले… याबाजूला पंखा होता, हवा येत होती… रडू अजून आलच नव्हतं, येतच नव्हतं. कंटाळायला होत होतं, आजी असती तर आम्ही दोघी मिळून कंटाळलो असतो. फारच कोंदटलं मन तेव्हा उठून मेनरोडला चक्कर मारायला जावं वाटलं. आजी नेहेमी सांगायची, मन सावरायला घरात कोंडून घेऊ नकोस… बाहेर पड. कोंडी फूटेल मनाची… गेट अप, गेट रेडी अँड गेट गोईंग, तिचे तत्त्व होते. मेनरोडहून पुन्हा त्या कोंदट वाड्याकडे पावलं वळेनात पण तरी गेले… विधी संपले तेव्हा टॉवेल टोपी वगैरे सुरू होतं… स्वस्तातली स्वस्त आणली गेलेली कापडं सगळी, हलक्यातल्या हलक्या साड्या दिल्या घेतल्या जात होत्या. करायचे म्हणून करतात ना आपल्यात सगळं. असतीतही काही अर्थ विधींना पण त्या अर्थांपर्यंत पोहोचण्याइतकी सवड आणि गरज संपते तेव्हा जे होतं त्या सगळ्याची साक्ष आहोत आपण सगळे. पेढा भरवत होते सगळे मामाला… तो ते हातात घेत होता आणि बाजूला ठेवत होता. डोळ्यातून सतत वहाणाऱ्या पाण्याला थोपवत होता… क्षणभर मामा मला खूप माझा वाटला तेव्हा… या क्रुर विधींना उबगलेला.

परवा समोर पुन्हा गोदा आली आणि विचार करायचं म्हणून राहून गेलेलं खूप काही अचानक वर आलं… तळ ढवळला होता. पाणी गढूळलं होतं… राहून गेलेलं रडू मनात साठून येऊ लागलं. या पाण्याचा बांध असा फूटायला नको होता… पण तरीही कढ येतच होते. मुलं त्यांची त्यांची बागडत होती… पाऊस पडत होता. आजुबाजूला लोकांची गर्दी कमीजास्त होत होती. मोबाईल सरसावला आणि गोदेचे फोटो काढले एकामागे एक, खूप… मनातला प्रवाह वळवणं गरजेचं होतं. सेल्फी काढूया म्हटलं गोदेसोबत. फोटोसाठी चेहेरा हसरा होतोच नकळत… माझाही झाला… एकदोन सेल्फी काढलेही, मागे गोदा वहात होती. दुतोंड्या अजून अजून पाण्यात जात होता…माझी पाठ होती आता गोदेकडे आणि तितक्यात लेकाने त्याच्या कॅमेऱ्यातला नुकताच काढलेला फोटो दाखवला. फोटोत मी होते, गोदेसोबत सेल्फी काढणारी मी, माझ्यामागे तुडूंब वहाणारी गोदा… ’तू किती मनापासून बघतेस, आम्हाला दाखवतेस, समजावतेस मम्मा हे सगळं…’ म्हणून काढला तुझा फोटो… माझा लेक मला घट्ट मिठी मारत सांगत होता. त्याच्या डॊळ्यातली चमक अपूर्व होती… फोटोत मागे तीच जागा होती, आजीचा पिंड ठेवलेली जागा… तिथे आता मला मी दिसले, तृप्त, शांत… पिंड, कावळा, विधी वगैरे असू द्यावं. आपली चिमणी पाखरं आपल्या आत्म्याला जीवंतपणीच स्पर्श करत असतात. आपल्याला फक्त ते क्षण जगता यायला हवेत… हो, पुन्हा एकदा, पुन्हा एकदा सुस्पष्ट समजलं होतं मला हे. या समजण्यात आजी होती… ’मी तृप्त जगलेय’ म्हणणारी. जगणं समजलेली… मनात आता भावनांचे कढ मावेनात… तो पूर डॊळ्यांवाटे भराभर बाहेर पडू लागला. मी चटकन मागे वळले… पुन्हा गोदेला कडकडून भेटले. माझ्या डोळ्यातलं पाणी गोदेच्या पाण्यात एकरूप होत गेलं… पूराची पूराशी भेट होत गेली !!

मन थिर रहे नं….

अस्वस्थता येते…. येते म्हणजे ’येते आपली ’ …. बिनबुलाया मेहेमान आहे ती…. कारण न विचारता, न सांगता हजर होते…. ’घालवल्याशिवाय’ जात नाही सहसा!!! कोळ्याच्या जाळ्यासारखी आपल्याला वेढणारी ….. आपल्या आत असते न बाहेरही, काहीच रमवू शकत नाही मग!!! थकायला होतं…. घाबरायला होतं… अस्वस्थ होतं!!!

समोर कोणी विचारणारं , आपल्या अस्वस्थतेत अस्वस्थ होणारं माणूस काळजीने विचारतं , काय झालय??? … आपल्याचकडे नसणारी उत्तरं देता येत नसतात!!! कागदाची फिरकी असते नं, ती अशी उंचावरून खाली सोडली की गोलाकार भिरभिरत जमिनीवर येते , तसं हलकं होतं मन , त्याच्या फिरकीला भिरभिरायला भरभक्कम कारण लागत नाही !! आपल्या मनाची अशी बेछूट भिरभिरलेली फिरकी आपल्याला उचलून आणताना मात्र जड वाटते बरेचदा …. पेलेनासं होतं कधी कधी सारं!!! ’आधार’ हवा हवा वाटतो….

आपल्यात अनेक बाबतीत सुधारणेला वाव आहे , किती बडबड करतो आपण, नेमकं हवय काय आपल्याला…. ’ सुख बोचतं ’ अशा यादीत आपणही आहोत का ???

सपशेल हार मानायची वेळ …. आपलं ओझ कुणाच्या खांद्यावर द्यायची वेळ …..मनात काहीतरी उमटतं…

बूडत ही भव के सागर में,

बहियाँ पकरि समुझाए रे , फकिरवा!

आणि मग येते त्या फकिराची आठवण !!! समजते लगेच, आता हा उचलणार आपले ओझे…. जिगसॉ पझल चे विखुरलेले भाग हा रचणार आता सुबक!! शांत बसावे पुन्हा आपण , अनेकदा याच्या समोर बसून समाधि लावतो तसेच ….तो बोलू लागतो… त्याला काही सांगावं लागत नाही, ’काय कशी काय वाट चुकलीस ? ’ तो मुळीच विचारत नाही…. वाट सापडेनाशी झाल्याशिवाय मी येणार नाही तो जाणून आहे जसा!!!

पानी बिच मीन पियासी,

मोंही सुन सुन आवै हाँसी ;

घर में वस्तु नजर नहिं आवत ,

बन बन फिरत उदासी ;

आतमज्ञानविना जग झूठा ,

क्या मथूरा क्या कासी ?

आत्मज्ञान 🙂 … अरे बाबा ते मिळवता आले असते तर तुझं दार ठोठावलं असतं का रे ?? आणि हा पहा कसा म्हणतोय, ” मोंही सुन सुन आवै हाँसी ” !! कबिराला देता येतो हा अधिकार…. हस बाबा तू हवा तर माझ्यावर, पण तारून ने मला !!! तो मग एक एक शब्द हलका हलका उच्चारत आपल्याला थोपटतो…. एका दमात काही सांगायची त्याला घाई नाहीये, बरं तो सांगेलही त्याची आहे ती क्षमता… आपल्याला झेपायला हवं नं पण!!! एक दिशाही नकोय उपदेशाची… कबिरा तू सांगत रहा मी ऐकतेय…..

मला अनेक व्यथा नं ताप आहेत… खूप नाही पण काही मोजक्या , तुझ्याचकडे करता येतील अशा तक्रारीही आहेत….

मुसा खेवट नाव बिलइया,

मींडक सोवै साप पहरइया ;

सगळेच शब्द नाही कळत पण हे जे काय आहे ते उलटसुलट आहे…. झोपलेल्या बेड्काला साप राखतोय….विरोधाभास सारा!! हो अशाच अर्थाच्या तर असतात नं तक्रारी, सगळं तिरपांगडं असतं रे !! मार्ग दाखव रे….

बोलना का कहिये रे भाई,

बोलत बोलत तत्त नसाई ;

बोलत बोलत बढै बिकारा,

बिनबोल्या क्यूँ होइ बिचारा ?

संत मिले कछू कहिये कहिये ,

मिलै असंत मुष्टि करि रहिये ;

ग्यानी सूँ बोल्या हितकारी ,

मूरिख सूँ बोल्या झष मारी ;

कहै कबीर आधा घट डोलै ,

भरया होइ तो मूषा न बोलै!!

किती सहज आहे हे…. संतासमोर असाल तर बोला नक्की मात्र असंत असेल समोर तर उगी रहा!!! जमणार कितपत शंका आहे मात्र :).. जरा प्रयासाने जमवलं नं पण तर मनस्ताप संपलाच सारा!!!

कबीराच्या पुस्तकाची पानं उलगडत जायची आहेत… क्रम न ठरवता… इथे क्रम नसणं आणि तरीही आधाराची हमी वाटणं किती महत्त्वाचं आहे नं!!! कुठलंही पान उघडा , कबीर खंबीर उभा आहे समजावयाला…. आयूष्याच्या पुस्तकाची किती पान आपण उलटलीत यावर आपलं शहाणपण ठरतं नाही, गोंधळायला होतंच ….. हा मात्र ’ मस्तमौला ’ स्वत:च्याच धुंदीत गातोय…. एका अनाहत नादात स्वत:ही रमतोय आणि जगाला रमवतोय!!! ’बळ ’ मिळतं या सावलीत!!!

तू आहेस बाबा अमर … आमची तितकी कुवत नाही… मर्त्य असू दे आम्हाला!!!

हरि मरिहै तो हमहू मरिहैं

हरि न मरै , हम काहेकू मरिहैं ?

🙂 आहे किनई मुद्दा बिनतोड…. ही वल्ली बिनतोडच आहे…. ’अवाक’ होऊ दे मला… थक्क होऊ दे!! आजकाल खुपसे थक्क होणे होत नाही…. माझे ज्ञान वाढले भलतेच असे काहीही नाही तरीही पूर्वीसारखं हरखून जाणं फारसं जमत नाही!! ही हार की जीत कोणाला माहित रे!!! ’हार’ असावी कदाचित…. नवनवं काही मन शोधत असतं मात्र…. त्याला आवडतं चकित व्हायला!!!

तू बाळगतोस ते सामर्थ्य…. गेल्यावेळी वाचल्या होत्या की मी या ओळी… तरीही त्याच पुन्हा वाचताना ’बोध’ होतो !!!

दरियाव की लहर दरियाव है जी,

दरियाव और लहर में भिन्न कोयम ?

उठे तो नीर है, बैठे तो नीर है ,

कहो जो दुसरा किस तरह होयम ?

उसीका फेरके नाम लहर धरा,

लहर के कहे क्या नीर खोयम ?

जक्त ही फेर जब जक्त परब्रम्ह में,

ज्ञान कर देख कबीर गोयम .

नावं बदला, जागा बदला… तरिही एक आहे सारं!! असचं ’तादात्म्य ’ पावायला होतं कबीराशी…. ’तादात्म्य ’ कधी वापरेन हा शब्द वाटलंच नव्हतं!!! इथे तोच येतोय पण मनात….

किती वाचलं , किती समजलं , किती उमगलं 🙂 …. शंका येतच नाहीत मनात….. चुळबुळणा-या मनाला कान पकडून एका जागी निवांत बसवण्याइतपतं समर्थ आपण आहोत असं वाटतं!!! पुढचे निदान काही दिवस तरी बेटं सरळ चालेल असं वाटतय…. आणि कबीर कुठे जातोय मला सोडून… तो सखा आहेच सोबत!!! 🙂

मै कहता तू जागत रहियो , तू जाता है सोई रे ,

मै कहता निरमोही रहियो, तू जाता है मोहि रे !!

नाईलाज आहे रे कबीरा, ’मोह ’ कमी केले जाऊ शकतील पण निर्मोह व्हायचा नाही त्यामुळे तुला पुन्हा पुन्हा गाठावे लागते बघ!!!

सध्या तूला अलविदा म्हणते… पुन्हा भेटेनच… आणि काय लिहू, तू जाणतोच सारे!! पुन्हा डोळे मिटायला लागतील , तेव्हा ” जागत रहियो ” असं दटावून घ्यायला तुझ्याचकडे येणार मी!!!

मागे ’ विसाव्याच्या वळणावर ’ भेटला होतास… आज तुझ्याकडे वळून विसावलेय!!! हे असेच होत रहाणार , की हे व्हावे असे मलाही वाटते 🙂 … काहिही असो,

कहै कबीर ताको भय नाहीं , निर्भय पद परसावै!!! 🙂

आणि काय हवे!!

नकाराकडून होकाराकडे ….

महिला दिनानिमित्त लिहायला म्हणून घेतले आणि कितीतरी जणींनी मनाच्या दारावर टकटक केली.त्यापैकी कोणाकोणाबद्दल आणि किती किती आठवू, लिहू असं होऊ लागलं. आंतरराष्ट्रीय महिला दिन असला तरी केवळ भारतापर्यंतच विचार केला तरी या विषयाचं स्वरूप किती व्यापक आहे हे क्षणोक्षणी जाणवत होतं. स्वत: एक स्त्री म्हणून तर हा दिवस मुळातच अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि त्याविचारातच मनात उमटलेल्या अनेकींचे बोट धरत लेखणी सरसावली. केंद्रस्थानी नेमकं कोणाला ठेवावं हे काही ठरत नव्हतं.

पुराणकाळात ज्ञानाचं, विद्वत्तेचं प्रतीक असलेल्या गार्गी, मैत्रेयी तसेच प्रेमाचं, त्यागाचं, प्रतिक असलेली सीता विचारात घ्यावी की लक्ष्मणाविना राजप्रासादात वनवास भोगणाऱ्या उर्मिलेचं गुज मांडावं, पंचकन्या विचारात घ्याव्यात की पुरुरव्याच्या ओढीने स्वर्ग नाकारत पृथ्वीकडे धावलेल्या उर्वशीचा विचार करावा. उत्कट प्रणयिनी असलेल्या शकुन्तलेचा विचार करावा की मधुरा भक्ती करणाऱ्या राधेचा, मीरेचा…कठोर तपस्येतून शिवशंभोला प्रसन्न करून घेणाऱ्या पार्वतीला आठवावे की पतिच्या शापाने दगड झालेल्या अहिल्येला…

शौर्य, धडाडीसाठी जिजाऊ, राणी लक्ष्मीबाई ते आजही सैन्यात आपलं मोलाचं योगदान सक्षमपणे देणाऱ्या स्त्रीया…सावित्रीबाई ,साधना आमटे एक नं दोन कितीजणींना आठवावं, मनातल्या मनात त्यांच्या कार्याला वंदन करावं. लेखणीचा हात धरत कधी खंबीर, कधी हळवं, दिशा दाखवणारं, समॄद्ध साहित्य निर्माण करणाऱ्या अमृता प्रीतम, अरुणा ढेरेंसारख्या कवियत्री लेखिका, संशोधनाच्या क्षेत्रात भरीव ठसा उमटवणाऱ्या अनेकजणी ,विदुषी दुर्गाबाई भागवत, इरावती कर्वें, सुषमा स्वराजांसारख्या खंबीर राजकारणी, अभिनय, कला, क्रिडा क्षेत्र गाजवणाऱ्या कितीजणी… असंख्य नावं आठवू लागली ,किती कितीजणींनी मनात फेर धरला.

याच प्रवासातलं पुढचं पाऊल आजची स्त्री, आजमधे जगू शकण्याच्या ’आजच्या ’ स्त्रीयांच्या प्रवासात या प्रत्येकीने आपापला वाटा उचललेला आहे. त्या त्या काळात स्त्रीयांच्या वाट्य़ाला आलेले विरोध स्विकारत, पचवत, प्रसंगी लढा देत या उभ्या राहिल्या. आजच्या स्त्रीयांच्या वाटॆवरचे पथदर्शक दिवेही याच सगळ्या आणि भवसागरात तारणारे दीपस्तंभही याच सगळ्या. या सगळ्य़ांबद्दल विचार करताना मन अभिमानानं, प्रेमानं, आदरानं काठोकाठ भरून येतं. स्वत:च्या स्त्रीत्त्वाचा अपार आनंद मनभर पसरतो.

अर्थार्जनासाठी घराबाहेर पडलेली आजची स्त्री, ही इंजिनीयर आहे, डॉक्टर आहे, वकील आहे, पोलीसदलात आहे, शिक्षिका आहे , लेखिका आहे, वैमानिक आहे, राजकारणात सक्रिय आहे… अनेक नव्याजुन्या क्षेत्रांमधे स्त्रीया सक्षमपणे उभ्या आहेत. तर एकीकडे उत्तम चाललेलं करियर कुटुंबासाठी सोडून देत गृहिणी होणं स्विकारणाऱ्या आजच्या स्त्रीया. सुशिक्षित असलेल्या,उत्तम निर्णयक्षमता असणाऱ्या, आत्मभान जागृत असलेल्या, धडाडीच्या, भावनिक वा आर्थिक अश्या कुठल्याही बाबतीत परावलंबन मान्य नसलेल्या, अन्यायाचा विरोध करू पहाणाऱ्या, हक्कांची जाणीव असणाऱ्या , समाजात आपले स्थान निर्माण करणाऱ्या आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण अश्या आजच्या स्त्रीया एकमेकींचा हात धरून, एकमेकींच्या मैत्रीणी होत दमदार वाटचाल करत आहेत. समाजातलं, घरातलं, ऑफिसेसमधलं आपलं स्थान त्या प्रगल्भतेने भुषवत आहेत आणि त्याचबरोबर आपले शरीर, मन निरोगी राखण्यासाठी आवश्यक असणारी सजगता त्यांच्याकडे आहे. ’वाटॆवरती काचा गं’ पासून सुरू झालेल्या स्त्रीयांच्या मार्गात आज काही फुलं निश्चितच आहेत. त्यांच्या या मार्गावर त्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून, समाजाकडून सहकार्य मिळत असल्याचे सुखद चित्र हल्ली पहायला मिळते.

तर त्याच कॅन्वासवर स्त्रीयांवरच्या अत्याचाराचे वाढते प्रमाण, त्यांच्या अस्तित्त्वाबाबतची असंवेदनशीलता मनाला क्लेश देणारी ठरते. घरातल्या स्त्रीचे आणि घराबाहेर पडलेल्यांचेही मुलभुत प्रश्न एकच असल्याचे जाणवते. सार्वजनिक ठिकाणी वाट्याला काही प्रमाणात का होईना येणारी अवहेलना, घरातूनच किंवा समाजाकडून वेळोवेळी पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या घट्ट रूजलेल्या पाळमुळांची जाणीव होते आणि मानसिक पातळीवर स्त्री कोलमडताना दिसते हे ही चित्र तसे विदारक आहे. गजबजीच्या ठिकाणी जाणता अजाणता लागणारे किळसवाणे धक्के हे प्रत्येकीच्याच मनाला बोचणाऱ्या काट्य़ासारखे असतात तर घराच्या परिघात त्यांच्या कष्टाची मानसिक, शारिरीक पातळीवर न केली जाणारी कदर, त्यांना गृहित धरले जाणे हा या मैत्रीणींना बोचणारा मुद्दा असतो.

सीतेला वनवास

केला रामयानं बहू

वाटून दिला तिनं

सयांना गहूगहू

प्रत्येकीच्या वाटॆला आलेल्या या गव्हायेवढ्या वनवासाचं प्रत्ययंतर पदोपदी येतं. दौपदीची विटंबना थांबलेलीच नसल्याचे दिसते आणि समाजाची नजर अजुनही काहीच पाहू शकत नसल्याचेही दिसते. आजकालच्या मालिकांमधून उभं केलं जाणारं स्त्रीचं व्यक्तीचित्रण हा चिंतेचा विषय आहे. एकीकडे कमालीची सोशिक तर एकीकडे प्रगती, पुढारलेपण याचा अर्थ न समजलेली टोकाची उथळ या दोन रंगांमधे रंगवल्या जाणाऱ्या व्यक्तीरेखा असं मर्यादित स्वरूप नाकारलं जायलाच हवं. स्वातंत्र्य आणि स्वैराचारातली सूक्ष्म निसरडी सीमारेषेचं भान यायलाच हवं. त्यामानाने कथा, कादंबऱ्या, कविता या सगळ्यांतून पुस्तक किंवा सोशल मिडियावर व्यक्त होणारी स्त्री आणि त्यांचं लेखन अधिक सकस आहे.

स्त्री पुरुष नातं हा कायमच अभ्यासाचा विषय असतो. अनेक कंगोरे उलगडले तरी काळानुरूप त्यात नवनवे पदर जोडले जातात आणि आदिम पदरांची झालर अबाधित रहाते. अश्यातच भैरप्पांच्या पर्वमधलं द्रौपदीचं वाक्य मनात येतं, “पुरुषांच्या सभ्यपणावर जोवर स्त्री विश्वास ठेवते, तोपर्यंत तिला धैर्यानं उभं राहण्याची आवश्यकता भासत नाही”.

“नाहीच जगू पुरूषाच्या नात्यासाठी,
आणि स्त्रीत्वाचं भान नसलेल्या बायकांसाठीही….
आपल्याच गर्भात स्वत्वाचं बीजसुद्धा रूजतं,
जोडावी नाळ स्वत:शी, पोसावा आपलाच जीव…
मनाची पडझड आपल्यालाच सांभाळता येते …
उचलता येतात वीटा आणि लिंपता येतं नेटाने,
सावरता येतं आपलंच मन समर्थपणे आपल्याला….”

ही जाणीव तेवढी तिला व्हावी पुन्हा नव्याने!!!

या सगळ्य़ा विचारांत एक जाणवतं, केवळ काळा पांढरा किंवा गुलाबी रंगाच्या पल्याड जात संपूर्ण इंद्रधनू रेखण्याची क्षमता स्त्रीयांमधे अनादीकालापासून आहे हे भान सातत्याने राखणं क्रमप्राप्त आहे. कधीतरी या स्त्रीया अन्यायाला ’नकार’ द्यायला नक्की शिकतील आणि नुकत्याच येऊन गेलेल्या पिंक चित्रपटातल्या संवादानुसार, त्यांच्या ’नो’ चा अर्थ ’नाही’ असा सुस्पष्ट ऐकायला तसेच त्यांच्यातल्या क्षमतेला, सक्षम स्त्रीत्त्वाला, कर्तुत्त्वाला मनापासून ’होकार’ द्यायलाही समाजही नक्की शिकेल ही आशा आणि खात्री वाटते. आणि त्यानंतर वर्षातला केवळ एक दिवस महिलांचा किंवा एक पुरुषांचा असे नं उरता परस्परपूरक अश्या या दोन्ही घटकांचा प्रत्येकच दिवस उत्साहात, आनंदात साजरा होईल…. तोपर्यंत ८ मार्चच्या या महिला दिनाच्या समस्त मैत्रीणींना खूप खूप शुभेच्छा !

हम अपने शहर में होते…

IMG_20170206_140808मध्यंतरी आजोळी गेले होते. रेल्वेचं भलंमोठं क्वार्टर, मागेपुढे मोठमोठी जागा, आंबा, जांभुळ, पेरू, चिंच, करंजीचे मोठमोठाले वृक्ष वगैरे सगळी आजोळची ओळख. सरकारी क्वार्टर ते, त्यावर कोण्या एकाचा हक्क नसतोच कधी. रेल्वेच्या वेटींगरूमसारखाच न्याय इथेही. प्रवासी येतात, काही काळ थांबतात आणि पुढच्या प्रवासाला निघून जातात. हे समजण्याइतपत ’मॅच्युरिटी’ आली आहे आपल्याला असं वाटत होतं घरी पुन्हा जाण्याआधी. घराच्या बाहेरून काही दृष्य बदल दिसले नाहीत तेव्हा सुखावलं मन, पावलं पोहोचण्याआधी घरात पोहोचलंही मन. दाराबाहेर मात्र आजोबांच्या नावाची पाटी नसून भलतंच कोणी नाव दिसलं तेव्हा आनंदाने उचंबळलेलं मन सावध झालं… जरा दुखावलं तरी नेटाने आत आलं. ज्या घरात दंगामस्ती करण्याची, कुठल्याही कान्याकोपऱ्यात धडकण्याची सवय होती तिथे आता साधं फिरताना सध्याच्या मालकांच्या मुक परवानगीची गरज होती. खोल्याखोल्यांतून फिरताना समोर जरी आत्ताचे घर असले तरी मन मात्र जुन्या खाणाखूणांचे अस्तित्व शोधत होते, कुठे सापडला एखादा ओळखीचा धागा की मन पोहोचत होते त्याच वाटेने भुतकाळात. भुतकाळाला स्पर्श करून परत निघाले त्या घरातून तेव्हा भरून आलं काहीतरी… काहीतरी गवसलं पण खूप काही निसटल्यासारखं. अंगण ओलांडून गेटकडे आले आणि लोटून घेतलं ते दार, जणू माझ्याच हातानी खूप वाटा बंद केल्यासारखं. बालपणाकडे पाठ फिरवून निघाले तिथून… अचानक मोठं व्हायला भाग पाडणारे असतात काही क्षण त्यातलाच एक क्षण ओलांडून पुढे आले होते मी…

आजोळबाबत मन पक्कं करत असतानाच आली पुन्हा आमच्याही जुन्या घराची आठवण. माझं स्वत:चं बालपण जिथे गेलं ते घर… २०-२२ वर्ष ज्या वास्तुकडे पुन्हा फिरून पाहिलेही गेले नाही ते घर. दहावीचा टप्पा पार करताना मागे सुटलेलं घर. आई वडील जिथे आहेत ते माहेर आणि नवं घर आहेच सोबतीला तरीही जगाच्या पाठीवर कुठेही असताना एखाद्या अनाहुत स्वप्नात चटकन डोकावून जाणाऱ्या घराकडे आपण वर्षानुवर्ष जाणं टाळलेलं आहे हे स्वत:शी पुन्हा मान्य केलं गेलं. मोठं होण्यामधे एक टप्पा असतो नॉस्टेल्जिया टाळण्य़ाचा वगैरे त्याअंतर्गत त्या घराबद्दल बोलणंही हळूहळू कमी होत गेलं कधीतरी आणि ’इमोशनल ’ व्हायचं नाही असं मनाला बजावत त्याला ’प्रॅक्टिकल ’ व्हायला भागही पाडलं गेलं. घरच काय पण जुन्या गावातही जाणं नकळत टाळलं जाऊ लागलं. गावात उतरायला जागा आहेत अजुनही पण ’घर’ नसण्याची जाणीव अजुन गडद होईल या भितीने जाणंच नको असं वाटत असावं बहुधा!

अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराचा आत्माच हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे.

काश्मिरी पंडित असलेली जीवलग मैत्रीण माझी, मध्यंतरात जाऊन आली काश्मिरला परत. जुन्या घराकडे गेले होते म्हणाली. जीव मुठीत धरून, सगळं सामान सोडून जिथून अर्ध्या रात्रीतून ते पळाले आणि ’विस्थापित’ झाले ते घर. चार वर्षाचा इंजिनीयरींगचा टप्पा पार करताना कित्येकदा ऐकली होती तिची ’घर’ सुटण्याची व्यथा.  होस्टेलमधली एक रूम हे तिचंमाझं तेव्हाचं एकत्र ’घर’ होतं. नंदनवनातलं तिचं घर, ठेंगणं बसकं घर, समोर आंगण, अंगणात हिरवळ, गुलाबांनी डवरलेली रोपं, किती भरभरून वर्णनं ऐकली होती त्या घराची. तिथूनच ’निर्वासित’ झाले होते ते. तिने आत्ताच्या तिच्या घराचा पाठवलेला फोटो मोबाईलच्या स्क्रीनवर होता माझ्या आणि बसलेला धक्का मनाच्या कानाकोपऱ्यात. तीनमजली हॉटेल उभं होतं त्या फोटोत, जे घर कधी विकलंच गेलं नाही त्याचा ताबा कोणीतरी घेऊन बदलून टाकलं होतं सारं. मैत्रीण म्हणाली तिची आई जाऊच शकली नाही त्या घराकडे. सुन्न होत होतं माझंही मन. एका व्यथेची, एका जखमेची जाणीव ताजी होत होती. आम्ही नव्हतो समजावत एकमेकींना…वेदना मुकपणे सोबत करत होती निव्वळ.

घर नावाचा “विसावा ” आणि घर हरवण्याची खंत वैश्विक आहे हे सांगणारा शेर वाचला एक….

ये सर्द रात,ये आवारगी, ये नींद का बोझ

हम अपने शहर में होते तो घर गये होते…

किती जणांचं होत असावं असंच… चालता चालता इतके पुढे निघून जातॊ आपण की वळून पहाताना धुसरही दिसत नाहीत काही गोष्टी. जाणीवा हळूहळू बोथट होत जातात, आपण समंजस वगैरे होत जातो. सल संपत नाहीत पण बदलता न येणाऱ्या प्राप्त परिस्थितीला सामोरं जाणं शिकतोच माणुस कधीतरी. अपरिहार्य ’समजुतदारपणा’ पांघरतोच माणुस. अर्थात या वाटेत जुनं कोणी भेटतं जातं आणि विषयांच्या ओघात सामोरं येतं आठवणींच्या, काळाच्या पडद्याआड गेलेलं मनाजवळचं काही.

परवा रस्त्याने सहज भेटले ते

माझ्या जुन्या घराचे शेजारी

म्हणाले खूप बदललय घर तुझं आता

यायचय का पहायला?

जायचय का मला?

आहे हिंमत की नकोच ते

बदलांमुळे घर परकं वाटेल

आणि अंगावर येइल ते परकेपण…

त्यापेक्षा बरंय हे असं किनाऱ्यासारखं…

मला साधतय हे आताशा

खूप वाहिल्यानंतर, खूप पाहिल्यानंतर,

कधी प्रवाहात तर कधी विरोधी पोहल्यानंतर…

दमल्या, भागल्या, शिणल्यानंतर,

खूप झटापटींनंतर साधतं हे ’किनारा’ होणं….

प्रवाह वाहत असतो, तो वाहतच रहाणार

किनाऱ्याला समजतं हे, किनारा शहाणा असतो !

सतत बदलणाऱ्या पाण्याचा असतो किनारा

काठावर बदलणाऱ्या पावलांचा असतो किनारा…

घर बदलतच की आणि,

मुळात ते रोजच बदलतं…

“यु कॅन नेव्हर कम बॅक टू होम” ते म्हणतात,

कधी घर बदलतं कधी घरातली माणसं…

उन वारा पाऊस घेतातच की आपापलं घेणं…

म्हणून वाटतं, ’किनारा ’ व्हावं…जरासं स्थिर व्हावं…

आपलं ’भिजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

सुख दु:ख ’रुजणं’ लिमिटेड ठेवायचं,

किनाऱ्याच्या मातीसारखं,

ओलसर तरीही अलिप्त…

नसतातच बदलत तश्याही आपल्या आठवणी

घर हरवण्याच्या वेदनेला स्विकारताना ,

खरंच साधलय बहुधा आता

पुढे वहाणाऱ्या काळातला आणि

गतकाळाची समाधी सांभाळत

त्यावर आठवणींचे दिवे ठेवणारा किनारा होणं!

घर…दोन अक्षरांचा छोटासा शब्द खरं तर. पण अर्थ मोठा व्यापक…घर, प्रत्येकाची वेगळी व्याख्या…घर, भिंतींचं, फर्निचरचं, सजावटीचं, कुंडीतल्या रोपट्याचं, भिंतींवरच्या फ्रेम्सचं, पडद्यांचं, दारांचं, खिडक्यांचं, क्रोशाच्या विणकामाचं, स्वैपाकघरांतल्या फोडण्य़ांचं, चर्चांचं, प्रेमाचं, गप्पांचं, पाहुण्यांच्या गजबजीचं,घरातल्या माणसांच्या माणुसपणाच्या ओळखीचं घर. घर आठवणीतलं, घर आठवणींचं. घर विसाव्याचं, घर मायेचं. घर हक्काचं. घर, ते घर घेण्यासाठी केल्या गेलेल्या कष्टांचं… घर स्वप्नातलं, घर स्वप्नांचं. घर त्याचं, घर तिचं… घर दोघांचं , त्या दोघांच्या गोकुळाचं. एक दिवस मागे पडतं घर आणि पुढे निघतात घरांतली माणसं. ’जिंदगी बडे हुकुम चलाती है ’ हा जगरहाटीचा नियम मान्य करत जगायला बाहेर पडतात ’घरातली’ माणसं. दोर सुटलेला पतंग पाहिला की नजरेसमोर येतात ही माणसं. भिरभिरणारी, वाऱ्याच्या लाटेशी लढणारी… मुळं हरवलेली माणसं. जातील त्या नव्या जागी पुन्हा काड्या गोळा करत नव्याने घरटी बांधत मनाच्या कोपऱ्यात जुन्या घरांतलं आपलं अस्तित्व जपणारी माणसं…ती एकत्र येतात, वेदना वाटून घेतात. घर हरवलेल्या अश्या सगळ्या माणसांचं आभाळ छप्पर होतं आणि जोडली जातात ती वेदनेच्या नात्याने… ज्ञानियाच्या ’विश्वची माझे घर’ च्या वाटेवर चालतात मग ही माणसं, एकमेकांना सावरत, एकमेकांना सांभाळत…

आवाज़….

img_20161114_123914 

समुद्राची गाज, ढगांचा गडगडाट,वीजेचा कडकडाट, रेल्वेच्या रूळांचा खडखड आवाज, नदीचं खळंखळणं, पानांची सळसळ, खिडक्यांच्य़ा तावदानावरची वाऱ्याची आत येऊ का विचारणारी साद,पहिल्या पावसाची मृद्गंधापूर्वी येणारी टपटप अशी चाहूल, मंदीरातला घंटानाद, लताचा पवित्र स्वर, जगजीतचा धीरगंभीर आवाज, बाळाचे पहिले बोल, ओळखीच्या व्यक्तींचा आवाज, पावलांचा आवाज, सणावाराला होणारे त्या त्या सणांची ओळख सांगणारे आवाज असे अनेकोनेक श्राव्य आवाज ते अगदी वाळवंटातला ’अनाहत’ नाद… एक नं अनेक किती आवाज. एक एक करत मनात उतरतात आणि रूजून बसतात.

’मेरी आवाज ही पेहेचान है’ म्हणता यावं असा प्रत्येक माणसाचा आवाज वेगळा तशीच प्रत्येक गावांची , जागांची अशी ओळख ठरणारे आवाज असतातच,नाही का?

आवाजाची लय ठरते एखाद्या ठिकाणी रहायला लागल्यानंतर. नवी जागा ओळखीची होण्याच्या टप्प्यात आणि त्या जागेत रुळण्यात या आवाजांची एक साथ असते. काही ठळक अगदी जवळचे तर काही पुसटसे विरळ होत जाणारे आवाज. अस्तित्त्व मात्र दोघांचेही महत्त्वाचे. रेल्वेरुळांशेजारी रहाणाऱ्यांचे वेळापत्रक जसे जाणाऱ्या येणाऱ्या रेल्वेच्या वेळांशी बांधले जाते तसे मंदीराशेजाऱ्यांचे आरतीच्या वेळांशी बांधले जाते . नकळत घडणारी प्रतिक्षिप्त क्रिया खरं तर ही एक.

दिवसाच्या प्रत्येक प्रहराचे आगमन असे त्या त्या प्रहराचे विशिष्ट आवाज सांगतात. पहाट होता होता अलगद सरकवल्या जाणाऱ्या पडद्यांच्या आवाजाने उजेडालाच नव्हे तर बाहेरच्या जगातल्या निरनिराळ्या आवाजांनाही कवाडं उघडली जातात. एखाद्या ठिकाणी रहाताना हळूहळू त्यांचा क्रमही नकळत मन नोंद घेत जाते. घरातला शांततेचा ’नाद’ मागे सरत जातो आणि चढणाऱ्या दिवसासोबतच आवाजांचे चक्र फिरायला लागते. घरोघरच्या कपबशांच्या आवाजाने घरात सकाळ होते, मग क्रमाने होत जाणारा स्वैपाकाचा आवाज. मिक्सरमधल्या मसाल्यांचे दळणाचे आवाज, कामाला येणाऱ्या बायकांच्या लगबगीचे आवाज, दुधवाले, पेपरवाले, भाजीवाले इ इ आवाज आणि फक्त आवाज… माणसांना झाली सवड तर ऐकतील आणि नसतील ऐकणार तर नसुदेत असे पक्ष्यांच्या सकाळच्या किलबिलाटाचे आवाज.

निरनिराळ्या गाड्य़ांचे हॉर्न्स सकाळी अगदी जोमात असतात , त्यांच्या मालकासारखीच त्यांनाही ऑफिसेसला पोहोचण्याची लगबग असल्यासारखे. मुलांच्या शाळांच्या बसेस, त्यांच्या गाड्यांच्या ड्रायवरकाकांशी होणाऱ्या संवादांचे आवाज.

गावं बदलली, जागा बदलल्या तरी रहायला लागल्यानंतर सर्वसाधारण याच आवाजांनी ठरत जाते एखाद्या ठिकाणची ओळख. त्या त्या भागाचं व्यक्तिमत्त्व ठरवत जातात नकळत हे आवाज. सकाळचे आवाज हे धावपळीचे, साऱ्या दिवसाला आपल्या गर्भातून जन्माला घालणारी सकाळ अशी भारलेली, गतिमान. मिळालेल्या क्षणांवर दिवस कोरणाऱ्या घाईची सकाळ.शहरी जीवनाला सरावलेली सकाळ तर नक्कीच ही अशी…

धकाधकीच्या सकाळीतून शांत, प्रगल्भ काहीश्या रूक्ष दुपारीकडे दिवसाची वाटचाल होते आणि आकाशभर विखूरलेले आवाजाचे पक्षी काहीसे मंदावतात. अगदी संगीताच्या भाषेत सांगायचे तर सकाळच्या सुरांतून दुपारच्या सुरांवर दिवस उतरत जातॊ आणि या बदलत्या लयीची एक मींड साधली जाते. सकाळी उजेडासाठी सरकवलेले पडदे पुन्हा जागी नेऊन येणाऱ्या उन्हालाच नव्हे तर बाहेरच्या जगालाही, आवाजालाही थोपवणारी दुपार. वर्दळ थांबलेली नसते पण काहीशी पॉज मोडला मात्र नक्कीच जाते. सकाळइतके निश्चितच नाहीत पण संध्याकाळचे आवाज नक्कीच वाढलेले. संध्याकाळ परतीच्या पावलांची… थकल्या भागल्या तरीही घराच्या ओढीने वेगावलेल्या पावलांची. दिवसाचं देणं देता देता आवाज खोल गेलेली संध्याकाळ.

काही हवेहवेसे आवाज, काही अपरिहार्य तर काही इतके सवयीचे की जाणवूही नयेत असे आवाज….

डोळे मिटले तरी न थांबणाऱ्या आवाजांच्या प्रलयाने वेढलेलो असतो आपण. शहरीकरणाचे आवाज, यांत्रिकतेचे, कोलाहलाचे, गोंगाटांनी भरलेले आवाज.

टिव्हीवर विविध वाहिन्यांवर तारस्वरात होणाऱ्या चर्चा हे ही झगमगाटी आवाज. अर्थात हे तसं जरा जुनं चित्र म्हणावं लागेल. आजकाल या आवाजात भर पडलीये ती स्मार्टफोन्सवर सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्सच्या आवाजांची. हा कोलाहल नवा असला तरी रुळलाय किंवा अगदी अविभाज्य झालाय अगदी झपाट्य़ाने. आपल्या प्रत्येकाचं हल्ली सोशल मिडियावर एक आभासी घर आहे, आणि मग तिथल्या आपल्या वावराने तसेच आपल्या अवतीभोवती असणाऱ्या मंडळींच्या अस्तित्त्वानी त्या घराची ओळख ठरतं जाते. हे आवाज प्रत्यक्ष ऐकू आले नाहीत तरी जाणवतात मात्र नक्की. कधी कधी तर हे आवाज इतके वाढतात की त्यांचा गोंगाट असह्य होत जातो.

आवाजाच्या या कल्लोळात आवाज खूप आणि ऐकणारे कमी अशी परिस्थिती होत जाते. जगरहाटी चालताना आयुष्याच्या चाकांचा हा अपरिहार्य खडखडाट खरंतर… संवादाची, संपर्काची असंख्य साधनं तरीही माणसांचे माणसांशी होणाऱ्या संवादांचे आवाज हरवलेली अवस्था… या अवस्थेनी एक निराकार शुन्यत्त्व येत चाललय सगळ्यालाच. डोक्यात आवाजांचा महापुर आणि मन कोरे सुन्न असं काहीसं होत जातं.

इतने शोर में दिल से बातें करना है नामुमकीन,

जाने क्या बातें करते है आपस में हमसाये…

या सगळ्या आवाजातून बाहेर पडावेसे वाटते मग. ऐकावी वाटते शांतता. किंवा अगदी शांततेचाही आवाज नको…. साधावं असं काहीतरी की येईल स्वत:चाच आवाज स्वत:लाच. स्वरांच्या श्रॄती ऐकू याव्यात एखाद्या गाणाऱ्याला, तश्या स्वत:च्याच जगण्यातले हरवत चाललेले सूक्ष्म कण ऐकू यावेत स्वत:लाच.

आवाज नकोनकोसे होत असतानाच कुठूनतरी कोकिळेचा स्वर कानी पडतो… एखादं गाणं ऐकू येतं. शाळेतून घरी पोहोचलेल्या मुलांनी मारलेली हाक आपल्यापर्यंत पोहोचते आणि ’आवाज’ पुन्हा आपल्यापर्यंत पोहोचू लागतात. अश्यातच मजरूहचा एक शेर आठवतो…

रोक सकता हमें ’जिंदान ए बला’ क्या मजरूह,

हम तों ’आवाज़ ’ है, दीवार सें छन जाते है !

’जिंदान ए बला’ म्हणजे तुरुंग, चारही बाजुंनी संकटांनी घेरलेला माणूस… संकटांनो तुम्ही चारही बाजुंनी आम्हाला घेरलत तरी आम्ही आवाज आहोत आणि या भिंती पार करून जोमाने पुढे जाऊ असं सांगणारा हा शेर . ’आवाज’ म्हणजे कोलाहल असे वाटू लागलेल्या आजकालच्या युगात जरा थबकावं वाटतं आणि आधीच असलेल्या जाणीवेला पुन्हा जागा मिळते की आवाज ही खरं तर किती भन्नाट देणगी आहे … आवाजाचं नातं पुन्हा गोडवा, माधुर्य, ताकद यांच्याशी जोडलं जातं. वाटतं आपलाच आवाज शोधावा पुन्हा आणि घ्यावी एक सुरेल तान स्वत:साठी. आवाजाच्या विचारांचा एक प्रवास करत ’आवाजाला’ पुन्हा एक परिमाण मिळते.

कोलाहलातून शोधावा खरा “आवाज “. गोंगाटातून शांततेच्या आवाजाकडे परतण्याची “मींड ” साधावी या विचाराचं प्रतिबिंब जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे….

दैनिक पुण्य नगरी,  14.11.2016

गुजगोष्ट…

 

नको सांगूस वाऱ्याला,
त्याला एक जागा नाही….
धावू सैरावैरा जाता,
गोष्ट गावभर होई…

सांग नदीला गं सखे,
ती मुकपणे वाही….
गोष्ट दडवेल खोल,
गुज तळापाशी राही!!

नको सांगूस फुलाला,
त्याला फुलण्याची घाई…
तुझं गुपित सुगंधी,
गंध पसरत जाई….

सांग सईला गं सखे,
तीच समजून घेई…
गुज मनातले तुझ्या,
तिच्या मनापाशी राही!!

…… Tanvi

मौनभाषा……..

मौनभाषा…

किती दिवसात काही लिहीणं झालं नाही… लिहायला विषय नाही असं नाही पण लिहीणं मात्र होत नाही…

एखादं छानसं काहीतरी सुचणं आणि ते अगदी मनाजोगतं उतरणं ही खरं तर एक कसोटीच. मन एकच असतं प्रत्येकाला पण त्या मनातल्या मनातच किती कप्पे… विचारांची किती वेगवेगळी घरं. त्या प्रत्येक घराची अशी आखीव रेखीव अंगणं . कधी अंगणातच रेंगाळतात विचार, मनाच्या अवकाशातल्या चांदण्यांना पहात तर कधी विचारांचा प्रवाह खोल्याखोल्यातून सैरावैरा फिरत परसदारी ओट्यावर रमतो. तिथल्या पानाफुलांशी, वेलींशी रेंगाळत रमतो.

एखादा विचार, एखादी आठवण अशी स्वत:भोवती वेढत मन मग त्या कोषात उबेत पहुडते. तर कधी फुलपाखरू होत एखाद्या वहीच्या पानोपानी उमटते. लेखकासाठी प्रत्येकच कलाकृतीचं आयुष्य मोजकं. वाचणाऱ्याच्या मनात ती कलाकृती भलेही बराच काळ टिकेल पण लिहिणाऱ्याला ती पूर्णत्त्वाला जाताना नव्या अनामिक ओढीने ग्रासले जायला सुरूवात होते.

संवेदनांचा परिघही मोठा, अनंत, असीम… अमर्याद अनुभूती आणि त्यांना शब्दात बांधायला घेतल्यानंतर जाणवणारे शब्दांचे तोकडेपण. फुलाच्या पाकळीचा अलवार स्पर्श तर कधी दरवळ सुगंध, वाऱ्याच्या झुळूकेचे अंगावर रेंगाळणे, थांग न लागणाऱ्या सागराचा कानाकोपरा तर त्याच्या कुशीत दडलेली रहस्य, मंदीर मशिदीच्या संगमरवराचा थंडावा, लाटांचं गुज, उगवती मावळतीची रोजची नवलाई, टपटप, भूरभूर तर कधी श्रावणातला रिमझीम पाऊस… वठलेला वृक्ष कधी तर कधी पानांची कोवळीक… निसर्गाचं कुठलं दान कधी मनाच्या झोळीत पडेल हे तो निसर्गच जाणॊ. विचारांचा पाऊस पेलवेल आणि शब्दांनी पानं भिजतील याची खात्री नसते पण पावसानंतर झाडापानातून ओघळणारे टपोरे थेंब ओंजळीत पकडता आले तरी धन्य होतात क्षण.

भोवतालची माणसं आणि त्यांचे स्वभाव, भावभावना हे तर विनाकारण करण्याच्या विचारांचं खाद्य… कितीही ठरवलं मनाने तरी चोरवाटॆने हे विचार अधेमधे डॊकावतातच. मनाच्या घराची कधी कोणती खिडकी, कुठले दार उघडेल आणि आपल्याला कुठे नेऊन ठेवेल हे सांगणे कठीण. या खडकाला कधी कुठे कसा पाझर फूटेल सांगता येत नाही. खोल दडलेलं काहीतरी कुठल्या धक्क्याने, उर्मीने बाहेर पडेल हे तटस्थपणे पहाणे हीदेखील एक अनुभूती होते…

एकीकडे असे अचानक सुचत जाणे तर एकीकडे खूप काही लिहावेसे वाटले तरी शब्द हट्टाने रुसून बसल्यासारखे होणे… दोन अगदी परस्परविरोधी अवस्था पण एकापाठोपाठ एक अश्या येतातच त्या. शब्दांना कितीही शरण गेलं तरी आडमूठेपणा काही संपत नाही त्यांचा. रायटर्स ब्लॉक येण्य़ाइतके मोठे रायटर आपण नसलो तरी बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है….

मनाला कितीही आकांत मांडायचा असला तरी शब्दांना तसूभरही हलायचं नसतं… सोनेरी सकाळ असो की सावळी संध्याकाळ, व्यक्त होताना शब्दांना शरण जावंच लागतं. एका टप्प्यावर आयुष्य उलगडत जाताना जाणवतं हे शब्दांचं चलन वापरतच तर गाठतोय आपण एक एक टप्पा. त्यांनीच साथ सोडली तर?? … एक अनाम पोकळी ग्रासते मग..

आपण निघतो मग शब्दांच्या वाटेवर… वणवण भटकणं …

शब्दांचा शोध..

निसर्गात… माणसांत…

यंत्रात…तंत्रात…

यत्र तत्र सर्वत्रात…

नदी सागरात…. दोंगर दऱ्यात…

उन पावसात… थंडी वाऱ्यात…

पाऊस पाण्यात… निसर्गाच्या गाण्यात…

शब्दांनीच तारले होते… सावरले होते…

रित्याच ओंजळीने परतणे होते… शब्दांच्या वाटॆवर निराशा आली तरी भावनांचा आवेग थांबत नाही. भावना उमटतात, कधी एकट्या कधी झुंडीने. पायापाशी येतात, तळव्याला स्पर्श करतात… लाटॆसारख्या चिंब चिंब भिजवत जातात. ही लाट आता रस्ता मागू लागते… त्या भिजल्या क्षणांचा हिशोब मागू लागते… भावनांचा कोलाहल असह्य होतो. खूप सांगावसं वाटतं… रितं व्हावंसं वाटतं….घुसमट होते, तगमग होते… अव्यक्ताचं ओझं जड जड होत जातं… शब्दांनॊ या की रे… दुरावा संपवून जा की रे… फसवू नका, चूकवू नका..

काळोखलेल्या आकाशात कडाडणाऱ्या वीजेसारखे विचार एकामागे सुरू होतात…विचारांचं थैमान थांबायला हवं…

कडेलोट होतो ओझ्याचा.. हताश, निराश व्हायला होते….व्याकुळ मन थकून जाते… सरते शेवटी शरणागतीचा पराभवाचा झेंडा उभारून मिटून जाते !!

काहिली असह्य होत जाते आणि मग कुठल्यातरी एका क्षणी ओढ समजते कधीतरी शब्दांनाही…. दुरवर वेशीपाशी दिसतेही त्यांच्या आगमनाची एखादी पुसटशी खूण… वाटेकडची नजर हटॆनाशी होते. नकाराकडून होकाराकडचा प्रवास सुरू होतो. आपण आता खूप खूप लिहीणार, व्यक्त होणार, तृप्त होणार… आशेला नवा अंकुर फूटू पहातो.

शब्दांचे ढग वेढू लागतात… आपण भिजायला सरसावून बसतो… शब्द परततात…. अलवार उतरतात… रिमझिम बरसतात… सरसावलेल्या तळव्यावर विसावत झरतात….

तो ओलावा आश्वासनाचा…. काहिली शमवणाऱ्या गारव्याचा… शब्दांच्या कुशीतल्या सृजनाचा… शब्दांकडे आता तक्रार मांडली जाते… शब्दही हसतात. जवळ बसवतात… सारे काही उलगडून दाखवतात…

शोधवाटांवर शब्दांशी…

वाद झाले तंटे झाले,

अबोल गाथांना मग पुर आले…

सोसून सारे पेलून झाले,

गीत नवे मग उमलून आले…

शब्द गवसले शब्द उमलले,

भावनांचे आवेग झेलत गेले…

शब्दांच्या सावलीत आता बहरून उमलून यायचे असते.शब्द पुन्हा लेखणीचे बोट पकडतात. शब्द नेतील तिथे आता जायचे असते.

शब्दांचे असते एक मोठेसे तळे… चांदण्यांत चमचमणारे, सूर्याला सामावणारे… भावनांच्या लाटॆने थकलेल्या मनाची पावलं हळूवार शब्दतळ्यात उतरतात. तो शीतल मऊसुत प्रेमळ स्पर्श मनाच्या कानाकोपऱ्याला होतो. भावना समुद्राच्या होताना, शब्द मात्र तळ्याचे होतात.

अलवार अलगद तरंग , कोलाहलापासून दूर , गोड्या पाण्याचं तळं… तगमगीला कुशीत घेत निववणारं तळं…. शब्दांचं तळं … इथे असतो पक्ष्यांचा किलबिलाट, रानावनाची गाज… हलक्याश्या तरंगांवर उमटणारी धून आणि वाऱ्यावर डोलणाऱ्या रानफूलाचं गाणं…

कोमेजलेलं मन इथे उमलून येतं… व्यक्त व्हावं वाटण्यापलीकडे काहीतरी दाटतं. एक कोवळं हसु ओठांच्या कडांवर हलकेच उमटतं…. बुद्धाचं हसू…तटस्थ साक्षीभाव उमटायला लागतो. मांगल्याचा स्पर्श होतो …

आपली आधीची अवस्था पुन्हा आठवते आता… बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है…

आता मात्र ही अवस्था पूर्णत्त्वाला पोहोचते आणि जाणवतं…

जब बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है,

तब कुछ भी कहेनेको दिल नही चाहता…

जेव्हा खूप काही सांगण्यासारखं असतं, साठतं, उमजतं….समजल्यासारखं वाटतं तेव्हाच तर अंतर्मुखी होता येतं… बाहेरच्या आवाजापासून आतल्या शांततेकडे पावलं वळतात. निराकार, निश्चल शांततेचं आपण सगुण साकार होण्याच्या प्रवासातलं इवलं पाऊल…. काहीचं सांगावसं न वाटण्याची अवस्था!!

अबोल्यातलं अपार चैतन्यही सहज गवसत जातं. शब्दांच्या तळ्यावर अस्फुट मौनाचं वलय असतं….. या मौनाचा भाग होत आपण हलकेच तिथे सामावले जातो. अंतर्यामी तळ गहिरा असला की पृष्ठभाग मुक असतोच…..

शब्द रहस्य हलकेच उलगडतात.आजचे शब्द त्यांच्या संदर्भासहित उद्याकडे शिळे होणारच असतात …. व्यक्त होणं बदलत जातं आणि व्यक्त होण्याची असोशीही बदलते…..

शब्दांच्याच राज्यातले शब्दांचे धडे,

शब्दांच्या किनारी गवसत जातात ….

आणि मग तृप्तीच्या काठावर जाणवतं की ते ते जे जे उत्कट आहे ते शब्दांच्या आधाराविनाही पोहोचतंच की…. शहाणं जाणतं व्हायला होतं…

अातली शाब्दिक खळबळ पेलता पेलता आता पृष्ठभागावर मौन अंथरले जाण्याचा अटळ टप्पा येतो ….

मौन असते चिरतरूण…अविनाशी….. अपरिवर्तनीय….

मन रमतं, निवतं जातं…

“मौनाची भाषा”  बोलून पहातं !!

 

 

…..tanvi