हाजत-ए-रफ़ू:


महाराष्ट्र टाईम्स, 31.05.2018
(सुख़न – 22)

‘मुसहफ़ी’ हम तो ये समझे थे कि होगा कोई ज़ख़्म
तेरे दिल में तो बहुत काम रफ़ू का निकला

हा शेर ऐकला तेव्हा पहिल्यांदा तर या कल्पनेच्या वेगळेपणाने एक हसू उमटलं चेहेऱ्यावर. जसजशी ओळख झाली तसा मनात पक्कं ठाण मांडून बसला मग शेर. विदीर्ण होत, धक्के, निराशा पचवत अनंत जखमांची साक्ष झालेले हृदय. या जखमांचे व्रण नाहीत म्हणजे त्या भरून न येणाऱ्या आहेत. केव्हातरी स्वत:साठी वेळ दिला गेलाय, गत आयुष्याचं पुनरावलोकन केलं जातय. जखमांचा, खपल्यांचा ताळेबंद मांडला जाताना जाणवताहेत आपल्या मनाने सोसलेले आघात. ’बिटवीन द लाईन्स’ वाचावं तेव्हा हा शेर अर्थाची अनेक दालनं उघडत जातो.

मक्ता- गज़लेतला शेवटचा शेर, शायरचं नाव असलेला. एका गज़लेतला हा मक्ता, शायर स्वत:ला संबोधून एक विचार मांडतोय, की बाबा रे तुझ्या दु:खाचं मूळ शोधायला जाता वाटलं एखादा गहिरा घाव असेल पण इथे तर बरंच काही उसवलय किंबहुना फाटलय. त्याशिवाय का ’रफू’ करायचा विचार आला. किती वेळा मी येते इथे आणि बघते हा शब्द, ’रफू’. आपल्या विलक्षण गोडव्यासाठी प्रसिद्ध असलेली उर्दू. एक एक शब्द नजाकतीने आपल्या अदबशीर अंगभूत सौंदर्यासह पेश करणारी उर्दू. त्यातला हा शब्द, चपखल बसणारा खरं तर, इतर अनेक शब्दांसारखा मराठीतही त्याच अर्थाने उमटणारा. केलेले रफू दुरून पहाता नजरेआड होईलही पण जवळून पहाताना स्वत:चं अस्तित्त्व प्रकट करणारं. त्यात हे ’दिल’ तर सगळ्यात जवळचं यावर कितीही रफू केले तरी भळभळत्या जखमांची खूण उरणारच. आपल्याच संवेदनशीलतेचे उसवलेले धागेदोरे घेत जाणीवेच्या सुईत ते ओवत स्वत:लाच करावे लागणार हे काम.

एखाद्या संध्याकाळी ग्रॅटिट्यूड नावाच्या भावनेनं मन भरून यावं, विचारांची रास स्वत:समोर ओतून ती निवडत बसावी तेव्हा अचानक पुन्हा या रफू शब्दाने समोर यावं, ’तेरे दिल में तो बहुत काम रफू का निकला’. मुसहफ़ी, मीरचा समकालीन शायर. शतकानूशतके जे टिकून आहे, जे बदलत्या संदर्भाची वाट सहज शोधते असे या सगळ्यांचे लिखाण. मनाला थक्क करून टाकणारी भावभावनांची सांगड घालणारी ही शायरीची वाट. या वाटेवर आनंदाचं भरभरून दान सहज मिळत जावं. भरून आलेलं मन आणि संध्याकाळच्या हुरहुरत्या क्षणी आता ग़ालिब नावाच्या दैवताने साद घालावी. “हर एक बात पे कहते हो तुम कि तू क्या है, तुम्हीं कहो कि ये अंदाज़-ए-गुफ़्तुगू क्या है “…आकाशाच्या बदलत्या रंगांच्या साक्षीनं, वाऱ्याच्या लहरीवर जगजीतच्या धीरगंभीर आवाजातला हा शेर मनात उमटावा. तो दरबार, हातातला कोरा कागद आणि शेर सादर करणारा ग़ालिब नावाचा अवलिया नजरेसमोर येत जावा.

चिपक रहा है बदन पर लहू से पैराहन
हमारे जैब को अब हाजत-ए-रफ़ू क्या है ?

हाजत-ए-रफ़ू (रफू करण्याची गरज). “जला है जिस्म जहाँ दिल भी जल गया होगा, कुरेदते हो जो अब राख जुस्तजू क्या है ” म्हणणारी ही गज़ल, रफू शब्दाचा पुन्हा एकवार सामोरा आलेला उल्लेख. इथेही पुन्हा अर्थाचा भव्य पट दिसू लागतो. ग़ालिब त्याच्या विलक्षण अंदाज-ए-बयाँला अनुसरून सहज हे म्हणतो तेव्हा त्या आगीची धग मनाला लपेटून न जाते तर नवल. आयुष्यातली अनेक संकट अशी पेलणारा हा माणूस शब्दांचा आणि व्यक्त अव्यक्त भावनांचा किती मोठा खजिना मागे ठेवून गेलाय हे जाणवलं की आपल्या श्रीमंतीची जाणीव होते. मुसहफ़ीच्या रफ़ू शब्दाने सुरू झालेला विचारांचा प्रवास, ग़ालिबच्या ’हाजत-ए-रफू’च्या वाटेवर मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने होत जातो.

रगों में दौड़ते फिरने के हम नहीं क़ाइल
जब आँख ही से न टपका तो फिर लहू क्या है?

आपल्या डोळ्यात साठलेला कृतज्ञतेचा अश्रू किनाऱ्याशी दाटत येतो आणि भरल्या मनाने मनोमन एक नमस्कार त्या क्षणाच्या अस्तित्त्वाप्रती रुजू होतो!!

Advertisements

ज़ब्त तहज़ीब है:

महाराष्ट्र टाईम्स, 03.05.2018
(सुख़न – 18)

उर्दू भाषा आणि त्यातले विलक्षण गोडवा असलेले शब्द यांच्या प्रेमात वारंवार पडायला होतं. एखादी गजल, एखादा शेर वाचताना, समजून घेताना एखाद्या शब्दापाशी नजर अडते आणि मग तो शब्द त्याच्या अर्थाच्या अनेक छटांसह कायमस्वरूपी मनात वस्तीला येतो. ’ज़ब्त’ हा अश्याच शब्दांपैकी एक शब्द. सेल्फ कंट्रोल, स्वत:वरचा ताबा, संयम असे त्याचे शब्दकोषातले अर्थ. या ज़ब्तची अनेक शायरांनी वेळोवेळी व्यक्त केलेली रूपं पहाताना मात्र त्याची असीम व्याप्ती जाणवते. मुळात ’संयम’ शब्दाभोवती एक शांत वलय आहे. याच पठडीतला ’ज़ब्त’.

ज़ब्त कर सकते थे आख़िर ज़ब्त हम करते रहे
काम था जिन का सितम करना सितम करते रहे

स्वनियंत्रण न करणारे तसेच वागत जातील आणि संयमी व्यक्तीकडून संयमाचीच अपेक्षा केली जाईल हे जरी सत्य असले तरी संयमाची गोडी चाखलेली व्यक्ती सहसा तो गमावत नाही हे ही सत्यच. “जो नालों की कभी वहशत ने ठानी, पुकारा ज़ब्त बस ख़ामोश ख़ामोश,” अन्यायाविरूद्ध, भितीविरूद्ध तक्रार करावी असे ठरवतानाही माझ्यातला संयम जागृत होता आणि ’ख़ामोश ख़ामोश’ या त्याच्या हाका मला ऐकू येत होत्या, यातल्या ’ज़ब्त’चं वळण हे सकारात्मक आहे.
भावभावनांच्या पसाऱ्यात न अडकता संयमाची कास धरणं सोपं नाही. तत्त्वज्ञानाची वाट चाललेला हा ज़ब्त, अन्याय सहन करण्याचं बळ सहज देत जातो. वरकरणी सोप्या या शब्दाचा अर्थ मात्र किती गहिरा आणि तसेच वळतात मग हा शब्द ल्यायलेले शेर.

“ठहरे पानी में फेंक कर पत्थर, अपने साए को तू न रुस्वा कर”, शायर स्वत:लाच सावध करतो. प्रतिमेला तडा जाऊ देऊ नकोस, स्वभावाची एक जडणघडण जाणीवपूर्वक घडवली आहे ती सहसा मोडू नये असं काहीसं. अर्थात हा संयमाचा बांध परिस्थितीच्या रेट्यापुढे कधी हार पत्करतो आणि भावनांच्या अलोट लाटा मन व्यापून उरतात. त्यांचे प्रतिसाद मग माणसांच्या डोळ्यातून वहातात किंवा स्वभावात उमटतात. “आज ‘मजरूह’ ज़ब्त कर न सका, क्या करे जब कि जान जाने लगे “, सहनशक्तीला आव्हान मिळते तेव्हा एखाद्या हळव्या कातर क्षणी ’ज़ब्त’ची साथ सुटते आणि भावनांच्या त्या उद्रेकाचं प्रतिबिंबही शायरी घेऊन येते.

ज़ब्त का शीशा चटख़ा होगा
याद ने कंकर फेंका होगा

संयम ही एकुणच आयुष्याचं यश ठरवणारी बाब ’मोहब्बत’ नावाच्या किनाऱ्याला तर बराच काळ रेंगाळते, “ज़ब्त तहज़ीब है मोहब्बत की, वो समझते हैं बे-ज़बान हूँ मैं” हा एक शेर किंवा “ज़ब्त देखो उधर निगाह न की, मर गए मरते मरते आह न की”… इथे ’ज़ब्त’ची वेगवेगळी रूपं प्रत्ययास येत जातात. परवीन शाकिर मात्र तिच्या कमाल हळव्या अंदाजात लिहून जाते,

कमाल-ए-ज़ब्त को ख़ुद भी तो आज़माऊँगी
मैं अपने हाथ से उस की दुल्हन सजाऊँगी

“दिल चोट सहे और उफ़ न करे ये ज़ब्त की मंज़िल है लेकिन, साग़र टूटे आवाज़ न हो ऐसा तो बहुत कम होता है” हा शेर किंवा “हम ज़ब्त की हदों से गुज़र भी नहीं गए, ज़िंदा अगर नहीं हैं तो मर भी नहीं गए “, इथला वेदनेचा प्रामाणिक स्वर मनात उतरत जातो.

शेरोशायरीच्या वाटेवर ही ’ज़ब्त’ नावाची दिवली घेऊन निघाले तेव्हा वाट अनेक कोपऱ्यांवर उजळली आणि मनांच्या अनेक तळ्यांमधे उतरलेलं या शब्दाचं अर्थवाही प्रतिबिंब पहायला मिळालं. भावनांच्या प्रांगणातले सूक्ष्म पदर आपल्या लेखणीतून उतरवणाऱ्या फिराकच्या लेखणीतून हा शब्द येतो तेव्हा तो खास फिराकच्याच शैलीतून येतो. “आप-बीती कहो कि जग-बीती, हर कहानी मिरी कहानी है”, म्हणताना पुढे मग फिराक लिहीतात:

ज़ब्त कीजे तो दिल है अँगारा
और अगर रोइए तो पानी है !!

कागज की नन्ही कश्तियाँ –

महाराष्ट्र टाईम्स, 29.03.2018
सुख़न- लेख 13

भरदुपार. रणरणत्या उन्हाची साधारण एक दिडची वेळ. सिग्नलला ताटकळणाऱ्या गाड्यांच्या लांबलचक रांगा. त्या गाड्यांच्या खिडक्यांच्या काचा साहजिकच बंद आणि आत एसी सुरू. सगळ्यांना एकाच दिशेने नेणाऱ्या त्या थांब्यावर मोजक्या काही सेकंदांसाठी एकमेकांची साथ करत उभा निर्विकार कोरडा शेजार सगळा. चैत्राची चाहूल अगदी वेशीवर आली तरी तिने गावात पाऊल टाकलेले नव्हते त्यामुळे पर्णहीन वृक्षांची भोवताली दाटी. सचेतन अचेतनातला फरक मिटवणारी रूक्ष दुपार. एफ एम रेडियोवर कंठशोष करणाऱ्या आरजेची बडबड संपून कधी एकदा गाणं लागेल असा काहीसा विचार.

या सगळ्या निरस पार्श्वभूमीवर मला पुढे उभ्या असलेल्या दोन गाड्यांच्या मधल्या जागेतून अचानक तो दिसला. आठ दहा वर्षाचा तो, विकण्यासाठी हातात गजरे. आणि तो चक्क मस्तपैकी नाचत होता. कुठल्याश्या गाडीतून येणाऱ्या गाण्याच्या आवाजावर ताल धरत स्वत:च्या नादात तो रस्त्यावर मनसोक्त नाचत होता. न विकले जाणारे हातातले गजरे आणि डोक्यावर टळटळीत उन, तो मात्र निवांत होता. नकळत हसले मी त्याच्याकडे पाहून. गंमत वाटली त्याच्या त्या निरागस बेपर्वा वृत्तीची. ’अपनी मढ़ी में आप मैं डोलू, खेलूं सहज स्व इच्छा’, कबीर आठवला इथे. मंद वाऱ्याच्या झुळूकीसारखा मनमस्त स्वतंद्र वाटला तो मला, चैत्र येण्यापूर्वीच आनंदाने लगडलेलं लहानसं रोपटं.

उड़ने दो परिंदो को अभी शोख़ हवा में
फिर लौट के बचपन के ज़माने नहीं आते

असे शेर मनात दाटी करत असताना सिग्नल सुटला. खिडकीची काच खाली करून मी त्याला ’छान हं’ म्हटलं आणि तो चक्क छानसं लाजला. त्याची ती अनलंकृत साधी वृत्ती मनाला बराच वेळ तजेला देऊन गेली. वळीवाची एक आल्हाददायक सर मनावर बरसून गेली. हसरा सुखावणारा मनगंध. परवीन शाकिरच्या लिखाणातून नेमका फुलपाखरासारख्या कोमल वृत्तीचा एक शेर आठवला,

तितलियाँ पकड़ने में दूर तक निकल जाना
कितना अच्छा लगता है फूल जैसे बच्चों पर

आणि जाणवलं, ’मिरे दिल के किसी कोने में एक मासूम सा बच्चा, बडों की देख कर दुनिया बडा होने से डरता है’. आयुष्य नावाच्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत बाल्यावस्थेतली अनाघ्रात कोवळिक हरपत जाते. हसरं स्वच्छंदी बालपण वयाच्या विविध टप्प्यांवरही सांभाळून ठेवता यायला हवं. स्वत:च्या मस्तीत न बागडणारी, स्पर्धेच्या रेट्यात बाल्य हरवलेली, निकोपता हरपलेली लहान मुलं आताशा भोवताली मोठ्या संख्येनं दिसतात, कोवळीक नसलेलं प्रौढत्त्वाचं अदृष्य ओझं मुलांच्या मनांवर दिसतं हल्ली,

जुगनू को दिन के वक़्त परखने की ज़िद करें
बच्चे हमारे अहद के चालाक हो गए

’कागज की नन्ही कश्तियाँ’ या मुलांच्या हातून निसटून जाऊ नयेत हे सजगतेने पहायला हवं असं माझ्यातल्या आईने पुन्हा मनाशी ठरवलं. ’वो लम्हा जब मिरे बच्चे ने माँ पुकारा मुझे, मैं एक शाख़ से कितना घना दरख्त हुई’, विचारमंथन सुरू झालं की एकाच मुद्द्याच्या नानाविध पैलूंना असा स्पर्श होत गेला.

परवा नदीकाठी तो भेटला. पुन्हा असाच दहा बारा वर्षांचा. नदीकाठी होणारे चित्रप्रदर्शन पहायला जमलेलो आम्ही दोघं अनोळखी. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना चंदन टिळा लावणारा तो. हातात त्याचं सामान घेऊन समोर साकारत असलेल्या रंगांच्या अविष्कारात गुंग झाला होता अगदी. हरवून रमून जाणं दिवसेंदिवस कठीण होत असताना त्याचं ते भान हरपणं मला कौतुकाचं वाटलं, ’तुझ्याकडेही तर तुझे रंग आहेत, तू ही एक कलाकार की’ त्याचा फोटो काढताना म्हटलं आणि पुन्हा एक निरागस बुजरं हास्य त्याच्या चेहेऱ्यावर आणि त्याचं प्रतिबिंब माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलं. व्यवहाराच्या गर्दीतून असे निखळ निर्मळतेची साक्ष होणारे क्षण हाती लागतात तेव्हा वर्तमानाच्या वेशीवर उभं राहून पुढे भविष्याकडे पहाताना बरेच काही हसरे, आनंदी आणि उज्ज्वल दिसत जाते. मग वाटतं,

रास्ता रोक लिया मेरा किसी बच्चे ने
इस में कोई तो ’असर’ मेरी भलाई होगी !

है तो है :


महाराष्ट्र टाईम्स, 08.03.2018
(सुख़न – 10)

“वो नहीं मेरा अगर उस से मुहब्बत है तो है
ये अगर रस्मों रिवाजों से बगावत है तो है”

शब्दांची, विचारांची काय वेगळीच मांडणी आहे ही. ’है तो है’ असं कठीण रदीफ घेत गजल लिहीली जाते आणि ती इतकी अत्युत्तम असते की दीप्ति मिश्र नावाच्या शायराची ती ओळख बनते. स्वत: दीप्तिंच्या गोड आवाजात, गजल पेश करण्याच्या अनोख्या अंदाजात ही गजल ऐका किंवा गुलाम अलींच्या धीरगंभीर आवाजात, गुलाम अली आणि कविता कृष्णमूर्तींनी गायलेली हीच गजल ऐका तिची मोहिनी पडल्याशिवाय रहात नाही. ’सच को मैंने सच कहा, जब कह दिया तो कह दिया… अब जमाने की नजर में ये हिमाकत है तो है’, प्रवाहाच्या विरोधात ठाम जरा बंडखोर अर्थांचे अनवट वळण घेत गजल पुढे निघते आणि ’कब कहाँ मैंने कि वो मिल जाए मुझको मै उसे… गैर ना हो जाए वो बस इतनी हसरत है तो है’ असं मागणं मागत गजल विराम तर घेते पण रसिकांच्या मनात बराच काळ रेंगाळते.

दीप्ति मिश्रंच्या लिखाणात प्रेमभावनांच्या अभिव्यक्तीचे अनेक पैलू सहज सामोरे येतात. त्यांच्या रचनांमधली स्त्री ही प्रामुख्याने हळवी, उदास, कातर आहे मात्र त्याचवेळेस ती अत्यंत सजगतेने स्वत्त्वाबद्दल, स्वाभिमानाबद्दल बोलताना दिसते. ’शब्द नही अहसास लिखा हैं, जो था मेरे पास लिखा है… भला बुरा अब दुनिया जाने, मैंने तो बिन्दास लिखा है’ असा एखादा सहज सुर शायरीत येतो तेव्हा ही भाषा गमतीची वाटते. ही भाषा उर्दू नाही आणि हिंदीच्याही कोण्या एका धाटणीच्या बंधनात अडकणारी नाही. प्रवाही, तरल भावनांचा अविष्कार त्यांच्या एकुणच लेखनाचा बाज आहे. ’है तो है’, ’बर्फ में पलती हुई आग’ अश्या गजलसंग्रहातून हे सतत अधोरेखित होत जाते. ’चोटों के नाम’ अशी आपल्या गजलसंग्रहाची अर्पणपत्रिका लिहिणाऱ्या दीप्ति म्हणतात, ’जब से कलम हाथ आई है, निरन्तर कुछ खोज रही हूँ। क्या, नही पता। मुझे नही पता मुझे क्या चाहिए। किंतू क्या नही चाहिए यह बहुत अच्छी तरह जान गई हूँ।’

प्रेमात खोलवर दुखावली असावी एक स्त्री, एकटेपणाने घेरलेली, दीप्तिंच्या लेखनात सतत ती स्त्री डोकावते. ती म्हणते, ’खुद अपने गुनाहों को कबुलेगा कहाँ वो,उस शख्स के हिस्से की भी ला मुझको सजा दे’. स्त्रीमनाच्या आंदोलनांना पेलणं मुळात कठीण काम, त्यात आकंठ प्रेम करू शकणाऱ्या बुद्धिमान स्त्रीचे मन हे एकाचवेळी अलवार आणि कणखर असते. ती स्त्री मग अमृता प्रीतम असते आणि तोच वारसा दीप्तिंकडेही आल्याचे स्पष्ट जाणवते.

दिल से अपनाया न उसने ग़ैर भी समझा नहीं
ये भी इक रिश्ता है जिसमें कोई भी रिश्ता नहीं

स्त्री पुरूष नात्यांचे नानाविध कंगोरे अलगद उलगडत त्यावर ही शायरा पुन्हा पुन्हा बोलते तेव्हा क्षणभर जाणवते ती काव्यपटलाच्या परिघाची मर्यादा. अर्थात हे वर्तुळ लहान असले तरी इथे नात्यांच्या परिघावरच्या प्रत्येक बिंदूला स्पर्श निश्चित होतो. याबद्दल बोलताना मग एका क्षणी पुन्हा जाणीव होते की ही मर्यादा हेच या स्त्रीचं ठळक वैशिष्ट्य आहे. स्त्री पुरुष नात्यातल्या एका गाठीपाशी थबकलेली ही स्त्री ती गाठ निरंतर उलगडू पहातेय आणि त्यातल्या प्रत्येक धाग्याला अलगद सावरतेय.

दुखती रग पर उंगली रख कर पूछ रहे हो कैसी हो
तुमसे ये उम्मीद नहीं थी दुनिया चाहे जैसी हो

दीप्ति फार सहज मांडतात हे सारं. एखादा शेर मग असा येतो,

हैरां-सी हमको ढूँढती फिरती है जिंदगी
हम जिंदगी के बीच से होकर निकल गए

तेव्हा आकाशात चमकून जाणाऱ्या वीजेसारखा तो भासतो. ’फकत इन बददुवाओं से मेरा बुरा कहाँ होगा, मुझे बर्बाद करने का जरा बीडा उठाओ तो’ किंवा ’बहुत फ़र्क़ है फिर भी है एक जैसी, हमारी कहानी तुम्हारी कहानी’ म्हणणाऱ्या दीप्ति जेव्हा, ’दो मुझे ताकत कि अब मैं सत्य परिभाषित करूँ, या कलम तोडो मेरी और सर्जनाएँ छीन लो’ असं म्हणतात तेव्हा ते मागणं वैयक्तिक नसतं, ते वैश्विकतेचा पैस गाठत जातं.

अभिनयाच्या क्षेत्रातही आपला ठसा उमटवणारी अशी एखादी ताकदीची शायरा शायरीच्या मुशायऱ्यांमधे जेव्हा उभी रहाते तेव्हा कुठेतरी मन सुखावतं. ’अभी अभी तो जली हूँ अभी न छेड मुझे, अभी तो राख मे होगा कोई शरारा भी’ असा इशारा देणाऱ्या या शायराच्या स्पर्शाने चमचमणाऱ्या तेजाच्या शब्दांचे शरारे आजच्या सुख़नमधे.

रहबर


महाराष्ट्र टाईम्स, 01.03.2018
(सुख़न – 09)

एक अंगण ओलांडून दुसऱ्या घरात प्रवेश करताना एक मुलगी किती काय काय मागे सोडून येते. जोपासलेली नाती, ओळख, मनाच्या पटलावर प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष उमटलेले विचार, इच्छा, आकांक्षा, मतं, सवयी बरंच काही सुटून जातं मागे. आयुष्यातला बदल दरवेळेस नकारात्मक नसतोच तरीही अनेकदा काहीतरी उरतंच… त्यात जर परिस्थितीच्या रेट्यापुढे हतबल ठरत एखाद्या प्रिय व्यक्तीला सोडून निघावं लागलं तर त्या व्यथेची जखम फार काळाने भरून येते. नव्या आयुष्यात या जुन्या आठवणींना स्थान नसते. या अश्या व्यक्त अव्यक्त बाबींबद्दलचं कुतुहल मनात दाटताना मागे एक कविता लिहीली होती. नव्याने स्वत:ला घडवलं जाताना भूतकाळाच्या अनुषंगाने त्यागलेली ’पत्र’ प्रातिनिधीक स्वरूपात घेतली होती. पत्र फार मोलाची होती तेव्हाचा काळ बघितला तर पत्र लिहीली जायची आणि उत्तराची वाटही पाहिली जायची. मनाचा एक खास कोपरा सुगंधित करणारी, प्यार के कागज पें दिल की कलम सें उमटणारी ही पत्र खास असायची अगदी. समकालिन संदर्भांमधे पाठवल्या जाणाऱ्या मेसेजेसचा उल्लेख करावा लागेल. ही खास पत्र, हे मेसेजेस मात्र सगळ्यांसाठी नसतात, ती हवेच्या कानात गुज सांगतात आणि वाऱ्याच्या लाटेवर भिरकावून द्यावी लागतात.

और एक दिन उसने,
रक्त की स्याही से लिखें,
प्रेमपत्र को नदी में बहा दिया…
जैसे अर्पित किया हो अपने हिस्से का सिंदूर नदी में,
बदले में भर लिया निर्मम बहना अपने नसीब में ….
अब कहीं भी हो वह लड़की,
नदी किनारे जब लौट आती है…
नवपरिणीता सी चंचल नदी,
बहती, बलखाती, खिलखिलाती,
प्रेमिका बनती जाती हैं…
और,
आँखों से समुंदरो को बहाती लड़की,
अतीत तले दबा वर्तमान लिए,
पत्थर बनती जाती हैं…

आणि मग चटकन लिहीलं, “पत्थरों पर्वतों से भरी है ये धरती, हर अहिल्या को राम नहीं मिलते !!!”. स्त्री असो की पुरुष, एकमेकांच्या सोबतीने एकमेकांना समजून घेत वाटचाल केली तर त्या प्रवासाची गोडी वाढते. अहिल्येच्या उद्धारासाठी रामाने यायला लागणंही कालौघात फिकुटलं जरासं. मुली सर्वार्थाने स्वावलंबी झाल्या आणि खंबीर होत स्वत:च्याच मनाचा कौलही सांभाळू लागल्या. कवितेत रामालाही प्रातिनिधीक स्वरूपात घेतलं तर कविता पूर्ण होत होती.

या हळव्या, काहीतरी हरवून गेलेलं असूनही ठामपणे आयुष्याचा मार्ग चालणाऱ्यांबद्दल विचार करताना हाती लागली शायरा अंजुम रहबरची एक गजल…’मोहोब्बत की शायरी’ लिहिणारी, प्रेमाच्या विविध छटांनी शायरीत रंग भरणारी ही शायरा. स्त्री जेव्हा ठामपणे स्त्रीत्त्वाची व्याख्या करू पहाते तेव्हा ती त्यात स्त्रीमनाच्या भावभावनांचे अनेक अविष्कार सहज नमुद करते आणि जे लिहीलं जातं ते चिरकाळ टिकणारं असतं याचं उदाहरण म्हणजे मोहतरमा अंजुम रहबरची शायरी. ’रंग इस मौसम में भरना चाहिए, सोचती हूँ के प्यार करना चाहिए’ म्हणणाऱ्या अंजुमने एक गजल लिहीली,

आग बहते हुए पानी में लगाने आई
तेरे ख़त आज मैं दरिया में बहाने आई

ह्या शेरमुळे माझी अंजुमशी नुसती ओळखच नव्हे तर घट्ट मैत्री झाली. एकाच विषयावर समान तर्हेने व्यक्त होणारी ही शायरा मला खूप माझी वाटली. ’फिर तिरी याद ख्वाब दिखाने आई, चाँदनी झील के पानी में नहाने आई… दिन सहेली की तरह साथ रहा आँगन में, रात दुश्मन की तरह जान जलाने आई’, गजल पुढच्या शेरमधेही हळव्या अंगाने जात असताना खास अंजुम रहबर शैलीने शेर येतो,

मैं ने भी देख लिया आज उसे गैर के साथ
अब कहीं जा के मिरी अक़्ल ठिकाने आई

कारूण्यगर्भ हास्य उमटवत यथार्थ जगाच्या अगदी जवळ जाणारा हा शेर फार महत्त्वाचा वाटतो आणि गजल पुन्हा हळवेपणाकडे वळते, “ज़िंदगी तो किसी रहज़न की तरह थी ‘अंजुम’, मौत रहबर की तरह राह दिखाने आई”… आयुष्याने खूप काही लुटून नेले, अश्या वेळी मृत्यु मात्र रहबर (वाटाड्या) होत साथीला आला म्हणत ही शायरा विचाराला पूर्णविराम देते. विचारांच्या वाटेवर मला मात्र अंजुमआपा ’रहबर’ची साथ मिळते. त्या साथीची दास्ताँ आजच्या सुख़नमधे !

जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…


महाराष्ट्र टाईम्स, 22.02.2018
(सुख़न – 08)

उर्दू, फारसीचा लिखाणातला वापर आणि विचारांच्या गहराईतलं तुलनेत क्लिष्ट लेखन असा समज करून घेत मन ग़ालिबपर्यंत पोहोचून परतत होतं. त्याच ग़ालिबचा एक शेर सामोरा आला:

दिल-ए-नादाँ तुझे हुआ क्या है
आखिर इस दर्द की दवा क्या है?

इतका सरळ, सहज शेर? माझं नक्की काहीतरी चूकत होतं … पण मग जाणवली खरी मेख, गा़लिब इथे बोलतोय ते दिल-ए-नादाँशी, जो मुळातच नादान आहे अश्या एकाशी. तिथे अवघड शब्द कसे चालतील? गंमत होती ही, ग़ालिब नावाच्या उत्तुंग व्यक्तीची एक वेगळीच आपलीशी वाटणारी ओळख. लहानश्या मुलांना हे बुजुर्ग आजोबा सांभाळून घेतील असा दिलासा वाटवणारी ओळख. विषय होता ’दिल’, गुलाबी थंडी आपला धुक्याचा पदर हळुहळू हलकेच काढून घेत असताना येणाऱ्या फेब्रुवारीत ही ’दिल’ नावाची भानगड भलती चर्चेत असते. एकुणातच चित्रपटसृष्टी, गाणी सगळीचकडे या दिल-ए-नादाँशिवाय गाडी पुढे सरकत नाही. भावभावनांचा समस्त पट एकदा या दिल नावाच्या प्रिझममधून पार झाला की त्यांचे सप्तरंग अवकाश व्यापतात आणि ते फुलपाखराचे रंग शायरीच्या पानापानांत उमटतात. आयुष्याच्या एका वळणावर आपल्या अस्तित्त्वाचा ताबा स्वत:च्या हातात हे ’दिल’ अलवार घेऊन टाकतं आणि मग त्याच्या धडकनच्या तालावर अवघं विश्व डोलू लागतं. एक छोटासा शब्द खरं तर पण त्याबद्दलंच लेखन थक्क करून सोडतं.

जी में जो आती हैं कर गुजरों, कहीं ऐसा न हो
कल पशेमाँ हो कि क्युँ दिल का कहा माना नहीं

काळाच्या प्रवासात, मनाचे ऐकायला हवे होते असं वाटू शकेल तेव्हा जे वाटतेय ते करून टाका सांगणारा फ़राजचा हा शेर. तारुण्याच्या टप्प्यावर असे वाटतेही अनेकदा, तशी धमकही असते आणि मनही तसं हृदयाच्या नादानं नादावतं. पुढे पुढे मात्र जरा ’अक़्ल’ का राज सुरू होतो. दिल आणि अक़्ल यांचं तसं एकमेकांशी जमणं जरा कठीण. दिल की राह ही रुहानियतची… हळवी, स्वप्नांची, प्रसंगी अंधारात उडी घेणारी. तर अक़्ल की राह व्यवहारी, सतर्क, सगळ्या बाजूने सावध. हे दोघंही आपापल्या परीने बाजू मांडू लागतात तेव्हा खरा गोंधळ उडतो. मग त्यातून शायर जरा मार्ग काढतो:

अक़्ल ओ दिल अपनी अपनी कहें जब “खुमार”
अक़्ल की सुनिए दिल का कहा कीजिए

’दिल तो आखिर दिल है ना, मिठी सी मुश्किल है ना’ म्हणताना म्हणूनच गुलज़ार सावध करतात की ’दिल है तो फिर दर्द होगा, दर्द है तो दिल भी होगा’ … दिल, दर्द-ए-दिल, दिल की आरजू, कैफियत, हौसले, उमंगे या सगळ्याबद्दल शायरी भरभरून बोलते. आणि का नसावे इतके महत्त्व या शब्दाला, दिल धडकता है तो जिंदा है हम. या वाटेवर सगळीच फुलं मात्र नसतात,

टूटा जो काबा कौन सी ये जा-ए-ग़म है शैख़
कुछ क़स्र-ए-दिल तो नहीं कि बनाया न जाएगा

शायर म्हणतो की काबा एकवेळ पुन्हा उभारता येइल पण क़स्र-ए-दिल, हृदयाचा किल्ला मात्र एकदा ढासळला की उभा करणे कठीण. याच वाटेवर अजून एक शेर सापडतो,

आबादी भी देखी हैं वीरानें भी देखे हैं
जो उजडे और फिर न बसे वो निराली बस्ती हैं

वस्ल(मीलन) से ज्यादा इंतजार में है मजा म्हणणारा शायर जुदाई की तडपवर भाष्य करताना दिल के हाथों मजबुर होत जातो. ’और क्या देखनें को बाकी है, आपसें दिल लगाके देख लिया’ फैज़ म्हणतो. अलवार, नजाकतीची शब्दपेरणी या ’दिल’साठी राखून ठेवलेली असताना अचानक एखादा कोणी, ’दिल सा वहशी काबु में न आया यारों’ म्हणतो तेव्हा त्याने चाललेली खडतर वेदनेची वाट सहज नजरेसमोर तरळून जाते.
“गली से तिरी दिल को ले तो चला हूँ, मैं पहुँचूँगा जब तक ये आता रहेगा” असा एखादा शेर मात्र चेहेऱ्यावर चटकन हसू आणतो. तुझ्या वाटेवरून निघालोय पुढे, मी तर पोहोचेन पण हे मन हे दिल मात्र तिथेच आसपास रेंगाळत रहाणार हे नक्की. कधी कधी मात्र वाट हरवते या दिल ची आणि शायर त्याचा शोध घेतो तेव्हा ’दिलबर’च्या वाटेवरच आधी पहातो,

कू-ए-जानाँ में भी अब इस का पता मिलता नहीं
दिल मिरा घबरा के क्या जाने किधर गया

दिल का गहना जख्म आणि दिल का लिबास दर्द, गुलज़ार म्हणतात. ’दिल ही तो है न संग-ओ-खिश्त, दर्द से भर न आयें क्यूँ “,गा़लिब म्हणतो… कठीण दगड नाहीये, मृदु अलवार दिल आहे, दर्द से भर तो आयेगा. हाच गालिब मग पुढे सवाल करतो, ’रोएँगे हम हजार बार कोई हमे सताए क्यूँ?’ तेव्हा त्या प्रश्नातलं जीवघेणं आर्जव आपल्या डोळ्यात टचकन पाणी आणतं. मग आठवते जावेदसाहेबांनी केलेली या दिलची व्याख्या आणि हीच या दिलची दास्ताँ आजच्या सुख़नमधे,

बहुत आसान है पहचान इसकी
जो दुखता नहीं तो दिल नहीं…!

जो मुंतजिर न मिला वो…

वाढदिवस येत असतात जात असतात, असाच एक वाढदिवस नुकताच
झाला आणि पुढला वाढदिवस गाठण्यापूर्वी करायच्या गोष्टींची यादी लिहून काढली एक. वय वाढतं तसं, ’टू डू लिस्ट’ , ’बकेट लिस्ट’ वगैरे गोष्टींच्या खऱ्या अर्थापर्यंत पोहोचतो आपण. व्यवहाराची जमलेली पुटं गळून पडायला लागली की गाभ्याला स्पर्श करता येतो. आयुष्यात स्थैर्याचा टप्पा येईपर्यंत आयुष्य भिरभिरं करतं माणसाचा… मग वयाच्या एका टप्प्यावर हे वावटळ निवतं आणि त्यातल्या धुळीच्या कणांना ओढ वाटू लागते जमिनीची. नुकत्या लिहीलेल्या यादीतल्या पहिल्या पाचातलं एक स्वप्न, ’गावाकडे जायचं’. हे खरं तर वर्षानुवर्ष मनात तळाशी असलं तरी मनाच्या पृष्ठभागावर इतकं स्पष्ट उमटलं होतं आता. माझं गाव… खरंतर माझा जन्म झाला तेव्हा बाबांची बदली असलेलं हे गाव, पण आयुष्यातली पहिली काही वर्ष जिथे जातात ती असतात जिव्हाळ्याची जीवापासची गावं… जगभर फिरलं तरी परतायच्या वाटेवरची ही गावं. विचाराच्या लाटेवर स्वार होत निघालेल्या, दुरवरून परतणाऱ्या मनासाठीचा ही गावं हा कायमस्वरूपी रहिवासाचा पत्ता असतात.

गाव सोडण्यापूर्वी जणू सांगितलं होतं गावाला….

मैं लौटने के इरादे से जा रहा हूँ मगर,
सफर सफर है, मेरा इंतज़ार मत करना!!

२३ वर्षांनी वळली पावलं गावाकडे ती ही अशी योगायोगाने. ’विशलिस्ट’च्या यादीत अग्रक्रम पटकावून गावाकडे जाणं हा गोल अचिव्ह करणार होते मी. जरासं हुरहुरतं किंवा एकुणातच बावरं आणि खूप उत्सुक मन. काही हरवलेलं शोधायचं होतं…काल सुटून गेलेलं, राहून गेलेलं आजमधे घेऊन यायचं होतं… आजचं माझं ’असणं’ कालच्या ’होतं’ बरोबर वाटून घ्यायचं होतं.

गाव बदललेलं असणार ही खात्री होती. तेवीस चोवीस वर्षात काय काय बदल झाले असतील ते पहाण्याची उत्सुकता, साशंकता वगैरे संमिश्र भावना मनात सतत डॊकावत होत्या. गावात शिरल्यावर एरवी माझ्या रोजच्या रस्त्यावर असणारे मंदीर गाठायचे तर नेमके कसे जावे ह्याचा मनात गोंधळ उडाला आणि पत्ता विचारावा लागला तेव्हा विलक्षण परकेपण, उपरेपण असं म्हणून दाटून आलं की डोळे चटकन पाणावले. संबंध तुटतो आपला… आणि जेव्हा काहीतरी तुटतं तेव्हा एखादा कोपरा बोचरा व्हायचाच, हा तुकडा सामोरा आला की दुखायचंच. याच्या स्पर्शाने जखम होणारही आणि हळूवार मन भळभळणारही… नाळ तुटलेली असते आणि आईच्याच एखाद्या वागण्याने क्षणिक परकेपण जाणवतं तेव्हा त्या क्षणाचं ओझं फार मोठं असतं. असाच एक ’जड’ क्षण अनुभवत होते मी.

जो मुंतजिर न मिला वो तो हम हैं शर्मिंदा,
कि हमने देर लगा दी पलट के आने में!!

गावाने मुंतजिर असणं, वाट पहाणं सोडून दिलं की काय आपली या विचाराने मन दुखावलं…

गावातले बदल सकारात्मक असावेत इतकी माफक अपेक्षा ठेवली मग आणि त्याही आघाडीवर निराश व्हावं लागतय की काय अशी जाणीव खड्ड्यांनी काठोकाठ भरलेले रस्ते देत होते. नजर मात्र नेटाने जुन्या परिचित खुणा शोधत भिरभिरत होती. गावाबाहेर, जिल्ह्याबाहेर इतकेच काय तर देशाबाहेरही मोठा काळ गेला असला आपला तरी मुळं रुजलीयेत इथे या जाणीवेला मन धरून होते. ’असं नव्हतं रे इथे’, ’अरे हा रोजचा रस्ता होता आमचा’, ’हे किती बदललय’, ’हे अंतर तेव्हा किती मोठं वाटायचं’ असं काहीबाही सतत बोललं जात होतं. लहान मुलांसारखं कुतुहल बाळगत गाडीच्या खिडकीतून बाहेर पहाणारी आई मुलांनाही गमतीची वाटत असावी पण ते ही उत्सुकतेने कानाकोपरा पहात होते हे नक्की. ’इथे व्यायामशाळा होती’, ’इथे पीराची टेकडी होती’, ’अमक्याचं घर होतं इथे’ वगैरे उल्लेख वळणावळणांवर येत होते.

भुतकाळाबाबत मन चिवट असतं आपलं… भारताबाहेरच्या वास्तव्यातली स्वच्छता पाहून आल्यामुळे की काय पण नाही म्हटलं तरी गावाने त्याआघाडीवर चांगलीच पिछाडी घेतलेली पाहून मन दुखावलही जरासं. पूर्वी हेच आपलं अवघं विश्व होतं आणि आता आपणच या गावाला प्रश्न विचारतोय या जाणिवेने मन चपापलं. रस्त्यात दिसणारी घरं तीच असली तरी काहींवर दुसरे मजले दिसत होते, ’अंगणं’ तर सगळीच बदललेली होती. ज्या पेरूच्या, आंब्याच्या झाडाने फळांची चव समजली ती झाडंच दिसत नव्हती… ज्या पारिजातकाखाली उभं रहात प्राजक्ताचं शिंपण झेललं होतं, जो पारिजातक आजही मनाच्या मधोमध उभा होता तो पारिजातक जेव्हा दिसला नाही तेव्हा मनावर कसलंसं सावट आल्यासारखं वाटलं. जे अश्रु खूप दिवसात वाट हरवल्यासारखे कुठेतरी दडून बसले होते ते पुन्हा डॊळ्यांत वस्तीला आले… माझ्यासारखेच गावी परतले जणू अश्रुही आज.

आमच्या कॉलनीत गाडी पोहोचली होती एव्हाना. आता समोर घर दिसू लागलं होतं. अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराची ओळख हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे. ’नको थांबूया इथे आपण’ मी नकळत म्हणाले…. थांबावं असं वाटत असताना, नाही थांबू असंही वाटत होते.
कब आओगे ये घर ने मुझ से चलते वक़्त पूछा था

यही आवाज़ अब तक गूँजती है मेरे कानों में…

माझ्या अस्तित्त्वाचा मागे सुटुन गेलेला एक मोठा भाग समोर होता आणि आत्ताच्या अस्तित्त्वाला तो जोडला जाईल की नाही इतकं आपलं अस्तित्त्व काळाच्या प्रवाहात बदलत गेलय हे जाणवत गेलं. जिगसॉ पझलचा एक तुकडा सापडत होता खरा पण मुळचं चित्रच बदललय की काय ही जाणीव मनाची घुसमट वाढवत होती.

आजुबाजूच्या घरात माणसं होती… काही नवी आली होती काही जूनी मिटून गेली होती. मी गेले तर त्यांना भेटून मला आणि मला भेटून त्यांना आनंदच होणार होता. पण गेल्या गेल्या क्षणभर का होईना मला माझी ओळख सांगावी लागेल हे लक्षात आलं आणि पाय पुढे सरकलेच नाहीत. नुसतीच उभी राहिले… ती तेव्हाची ’मी’ जिथे तिथे दिसत होते स्वत:लाच… तिला पहात राहिले, तेव्हाच्या तिला सावरून स्वत:कडे बोलावत राहिले. आमच्या घरातून, माझ्याच खोलीच्या खिडकीतून बाहेर पहाणाऱ्या कोणालाही मी जितकी परकी वाटणार होते तितकंच ते बाह्यत: बदललेलं घर मला परकं वाटत गेलं. मैत्रीणीच्या घरासमोर जाऊन उभी राहिले… दार उघडून आत जायचे होते… फाटक ढकललेही आणि मन पुढे सरकण्याऐवजी कितीतरी वर्ष मागे ओढत गेलं… मनाबरोबरच मी ही परतले पुन्हा आमच्याच घराकडे.

भरून आलेले डोळे पुसले आणि पुन्हा उमगलं घराचा आत्मा तेव्हाही तृप्त होता आताही असावा. घराच्या चारही बाजूच्या अंगणात बहरलेली बाग याची साक्ष होती. घराची पायाभरणी आठवली… पायासाठी आणलेले दगड, वाळूचे ढीग, हळूहळू उभ्या रहाणाऱ्या भिंती…लालसर विटांची प्रमाणबद्ध मांडणी, त्यावर मारलं गेलेलं पाणी… ओल्या भिंतींचा सुगंध, त्या भिंतींवरून मारलेल्या उड्या.. एक एक आठवण येत गेली. घर पूर्ण होताना केलेली वास्तुशांत आठवली. हळदीकुंकवाचे आईच्या हाताचे ठसे… वास्तुपुरूष ठेवलेली घरातली जागा, सगळं सगळं लख्ख आठवलं. मन काठोकाठ भरून आलं आणि वाटलं शिरावं या वास्तुच्या कुशीत, भेटावं त्या वास्तुपुरूषाला… सांगावा त्याला गेल्या दोन तपांमधला माझ्या आयुष्याचा प्रवास, घ्यावा त्याचा आशिर्वाद पुन्हा नव्याने.

वाटलं जीव गुंतलाय इथेच आपला… घुटमळतय मनातलं काहीतरी इथेच. या विचाराने मात्र भान आलं, ” कोणी वापरलेली वस्तु घेऊ नकोस कधी, देणाऱ्याचा जीव गुंतलेला असतो” माझं नवऱ्याला नेहेमीचं सांगणं मलाच पुन्हा आठवलं आणि पुढे निघालेली पावलं खिळली जमिनीला. माझा किती जीव अडकलाय या वास्तुत, प्रकर्षाने सामोरं आलं ते. लग्न करून सासरी निघताना ’निरोप’ घेते मुलगी, घराचाही… सगळ्या सगळ्यातून सुटत पुढे जाते. माझंही झालं होतं तसंच पण या ’वास्तु’चा निरोप घ्यायचा बाकी होता. डोळे कितव्यांदातरी पुन्हा भरून येत होते…

माझ्या अडकलेपणाला त्या क्षणी आवर घातला. जड पावलांनी, भरल्या मनाने, भरल्या डोळ्यांनी निरोप घेतला घराचा… ’तुझ्यात आसरा घेणाऱ्या प्रत्येकावर कायमच कृपा असू दे’ मनापासून मागणं मागितलं. वास्तु ’तथास्तू’ म्हटलीच असावी…म्हणणारच होती, मी लाडकी लेक होते त्या घरातली.

घरापासून घरापर्यंत एक संपूर्ण आवर्तन पूर्ण करून वळले. जुन्या सगळ्याकडे पाठ फिरवत परत फिरले… मन शुन्य होतं अगदी. कोरं, निराकार… पाठवणी झाल्यानंतर मुली निघतात सासरी तेव्हा त्यांना काय वाटतं असं विचारलं तर नाही सांगता येत चटकन… अमूर्त भावना व्यक्त नाही करता येत. तितक्यात नवऱ्याने पाठीवर हात ठेवला. माझ्या डोळ्यातल्या पाण्याचं प्रतिबिंब त्याच्याही डोळ्यांत उमटलेलं दिसलं… माझ्या मनातल्या आवर्तनांचा तो मुक समंजस साक्षीदार होता. त्याच्यासोबतीने पावलं पुढे टाकली…पुन्हा नव्याने.

घरं एकाकडून दुसऱ्याकडे जातात तेव्हा दारावरची पाटी बदलते, पायाचे दगड तेच तिथेच तसेच असतात…. अंगणातली झाडं बदलतात, माती बदलत नसते… माझ्या अस्तित्त्वाच्या भिरभिरलेल्या धुलीकणाला त्याची माती सापडली होती… आयुष्याच्या वावटळीला सामोरं जायला आता आम्ही सज्ज होतो…. वास्तुपुरूष पुन्हा पुन्हा तथास्तू म्हणत होता !!

✍🏻 Tanvi Amit
महाराष्ट्र टाईम्स, दिवाळी अंक 2017