एक जिवंत सत्य…..आणि अम्मा…..

’मृत्यू’ ……..व्यक्ती जन्माला आल्या आल्या लिहीले जाणारे एक शाश्वत अटळ भविष्य!!!तरिही त्याबद्दल बोलणे, त्याचा विचार करणे नेहेमीच टाळले जाते….. जन्म नावाच्या नाण्याची झाकलेली , अंधारातली लपवलेली , नावडती दुसरी बाजू……..एक ना एक दिवस तो येणार, कधी कळत कधी नकळत, कधी अचानक कधी तिष्ठत ठेवून कसाही तो येणार त्याच्या ईच्छेने!!!! अनेक स्वप्नांना , भविष्याच्या विचारांना ठरावांना टुकटूक करून अर्ध्यावर डाव मोडायला लावणारा तर कधी ,” ने रे बाबा आता सुटका कर!!” अशी आर्जव करायला लावणारा…..

सर्वपरिचित असे हे कटू सत्य पण माणसाच्या ’अहं’ ला त्याची पर्वा कुठे!!! स्वत:च्याच विश्वात रममाण माणुस ईतरांच्या मरणाकडेही अलिप्तपणे बघू शकतो!!! तसा विचार करता हीच रचना योग्यही असावी कारण जीवन म्हणजे ईच्छा, अपेक्षा, स्वप्नं आणि त्यांची पुर्तता, आनंद, प्रकाशाची बाजू…………. मृत्यूबाबत मात्र नेहेमी सावटाची भाषा!!! माणूस खरचं मृत्य़ूला घाबरतो की माझ्या नसण्याने जगाचे काहिही अडत नाही या जाणिवेला घाबरतो हा ही एक प्रश्न आहे…… ’जन पळभर म्हणतील हाय हाय’ हे आपल्या मरणापर्यंतच्या अनुभवातून अगदी पुरेपुर उमगलेले असते आणि हीच खंत उरात दाटत असावी!!!

मृ्त्यूच्या छायेत, सानिध्यात रहाणाऱ्या माणसांविषयी, त्यांच्या धैर्याविषयी किंबहूना शेवट ईतका जवळून पहाणाऱ्या या माणसांच्या जगण्यात तितकीच सहजता उरत असेल का याविषयी मला नेहेमीच कुतूहल वाटते!!! डॉक्टर्स, नर्सेस, खूनाचा शोध घेणारे पोलीस, फाशी देणारे माणसं आणि स्मशानात कामं करणारी माणसं कायम कुतुहलाचा विषय असतो माझ्यासाठी………..

’अमरधाम’ किंवा सोप्या भाषेतलं स्मशान हा शब्द नुसता उच्चारतानाही एक बोच मनाला स्पर्शून जाते….. गाडीतून जाताना नदीकिनारी असलेले त्याचे अस्तित्व कधी त्यातल्या गुढगंभीर शांततेने तर कधी धगधगत्या चितेच्या प्रकाशाने जाणवल्याबिगर रहात नाही!!! पटकन नजर वळवून त्याच्याकडे दुर्लक्षही केले जाते….

खरं तर भरभरुन जगण्याकडे माझा कल असला तरी जीवनाच्या झळाळत्या रंगीबेरंगी साडीला ही एक हवी/नकोशी किनार आहे हे भान शक्यतो विसरू नये असेही नेहेमी वाटते!! आज अचानक हा विषय घ्यायचे कारण म्हणजे यावेळेस मायदेशातून आणलेल्या पुस्तकांपैकी एक लहानसे पुस्तक….. 116 पानांचे लहानसे पुस्तक त्याच्या वेगळ्या नावामुळे उचलले मी….. मंगला आठलेकरांचे ’गार्गी अजून जिवंत आहे…’ हे ते पुस्तक. पुस्तक परिचयाच्या काही ओळी वाचून ते पुस्तक घेतले आणि मग निवांत वेळ मिळाल्यावर वाचायला घेतले…………स्मशानात काम करणाऱ्यांबद्दल उत्सूकता होतीच पण हे काम करणारी एक स्त्री हा विषय मी टाळणे शक्यच नव्हते……

गार्गी, मैत्रेयी यांच्याबद्दलची माहिती ही बरिचशी ऐकीव, किंवा कुठल्यातरी लेखांमधे त्यांच्याबद्दल आलेल्या काही माहितीतली….. पण स्वत:हून हा विषय अजून अभ्यासला गेला नाही खरं तर कधी….. प्रस्थापितांना विरोध करणारे, प्रवाहाविरुद्ध पोहायचे धाडस दाखवणारे असामान्य व्यक्तिमत्त्व कायमच समाजासाठी चर्चेचा विषय ठरतात, कधी कौतूकाचा तर बरेचदा उपहासाचा!!! या लढ्यात त्यांचे वैयक्तिक आयूष्य मात्र होरपळते अनेकदा…..

अश्याच एका ’गुलाबबाई अमृतलाल त्रिपाठी’ उर्फ अम्मा ची कहाणी मंगलाताईंनी मांडलीये या पुस्तकात…… धर्ममार्तंड, धर्मकल्पना यांना वयाच्या अकराव्या वर्षी प्रश्न विचारण्याची ,त्यांच्या विरोधात उभे रहाण्याची हिम्मत असणारी ही गुलाबबाई!!! स्त्रीयांनी घरातल्या कोणाच्या मृत्यूनंतरही स्मशानात जायचे नाही असे मानणारा आपला समाज….. तिथे एखाद्या स्त्रीने स्मशानपौरोहित्य करायचे ठरवल्यावर ते ही  वयाच्या अकराव्या वर्षी तीला विरोध झाला नसता तर नवल…..

अशी एक स्त्री उत्तर प्रदेशात आहे या माहितीवर मंगलाताईंनी स्वत: तिथे जाऊन अम्माला शोधून काढले आणि तिच्याचकडुन जाणून घेतली तीची कहाणी…… हे पुस्तक पहिल्यांदा प्रकाशित झालेय २००१ मधे , अम्माचे तेव्हाचे वय ८४-८५ म्हणजे आता अम्मा हयात आहे की नाही हे देखील माहित नाही पण तिच्या कार्यामुळे ती स्मरणात राहील हे नक्की…..पुस्तकातून उलगडत जाते अम्माची कहाणी……

मुलीच्या जन्माला आलेल्या अभ्रकाला मारण्यासाठी एका मडक्यात घालून ते मडके वरून मातीने लिंपून जिथे टाकले जायचे अश्या एका गावात गुलाबबाईचा जन्म झाला…. जन्म झाल्याझाल्या प्रथेनुसार तिलाही अश्याच एका मडक्यात ठेवण्यात आले …..पण काही वेळाने जेव्हा तिला बाहेर काढले गेले तेव्हा तिचे श्वास सुरूच होते….. मला वाटते रुढी परंपरांशी ही तिची पहिली यशस्वी लढाई असावी!!!

वयाच्या सातव्या वर्षी लग्न…. कामधंदा न करणारा नवरा…. सासर माहेरची हलाखीची परिस्थिती…. वडिलांचा मृत्यू…..सगळ्याला उपाय म्हणून अकरा वर्षाच्या गुलाबने ठरवले आपल्या वडिलांसारखे ’महापात्र’  व्हायचे….. ’धर्म बुडाला’ म्हणणाऱ्यांच्या विरोधात सुरू झाला तिचा प्रवास…..वडिलांबरोबर स्मशान पौरोहित्याच्या कामाला जाणे आणि स्वत: ते काम स्वतंत्रपणे करणे यातला फरक तिला उमगत गेला मग!!! पहिल्यांदा रचलेल्या चितेबद्दल अम्मा सांगते की ती चिता नीट रचली न गेल्याने मृतदेह अर्धवट जळाला असतानाच चिता कोसळली  व अर्धवट जळालेला मृतदेह चितेबाहेर आला…..पेटती लाकडं नीट रचून तिनं मृतदेह पुन्हा चितेवर ठेवला. हे करताना तिचे हात कोपरापर्यंत होरपळले…..

कोणाचिही मदत नाही, साथ नाही….. घरच्यांनी तिला वाळीत टाकलेले असले तरी तिचा पैसा त्यांना चालत असे!!! एक एक प्रसंग समजतात आणि समोर येत रहाते एक कणखर व्यक्तिमत्त्व!!!! घाटावरचे पंडे एकजूट होऊन या अम्माला विरोध करत होते, तिला घालून पाडून बोलणे, तिच्यावर मारेकरी घालणे वगैरे प्रकाराला कंटाळून अम्माने शेवटी तो घाट सोडला आणि पोहोचली दुरवरच्या ’रसुलाबाद’ घाटावर…. साप, विंचू, झाडा झुडपांचे रान असलेल्या जागेचे रुपांतर अम्माने एका सुंदर स्वच्छ घाटात केले…. हळूहळू नावलौकिक, मान, पैसा, आदर मिळत गेला…..मिळालेल्या पैश्यातला मोठा हिस्सा अम्मा समाजकार्य, घाटाचे बांधकाम यासाठी वापरत गेली…… आयूष्याच्या एका मोठ्या सत्याला सतत सामोरी जाणारी अम्मा विरक्त झाली नसती तर नवल!!!

साध्याश्या लिखाणातून अम्माचा संघर्ष समर्थपणे समोर येतो….. सगळी माहिती हातचं न राखता सांगणारी अम्मा स्वत:च्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल तितकेसे बोलत नाही….. तिच्या मुलांना तिचा हा व्यवसाय आवडत नाही… मोठ्या प्रतिष्ठीत पदांवर काम करणारी ही मुलं अम्माशी संबंध ठेवायला तयार नाहीत….. अम्माला मात्र दु:ख करायला वेळ नाही….. आपली व्यथा मनात साठवत अम्मा आपले कार्य करत आहे!!!

मरणं, सरणं, अंत्येष्टी मंत्र, स्मशान याबद्दल अम्मा अत्यंत सहजतेने आपली परखड मत मांडत रहाते आणि आपल्याला मिळतो एक वेगळा दृष्टिकोण …. ’समशान की मलिका’ हे बिरूद मिरवणारी अम्मा परकी नाही वाटत…. यात यश जितके अम्माचे तितकेच मंगलाताईंचे!!!

हे पुस्तक वाचून बाजूला ठेवले तरी अम्मा मनात घर करून असते!!! एक खंबीर तेजस्वी स्त्री म्हणून अम्मा आवडते….आणि कधी नव्हे ते मरणाचा विचार ईतक्या निडरपणे केला जातो….. कशाला हवाय तो अप्रिय विषय असे वाटत नाही …..

मृत्य़ूबद्दलचे विचार बदलले की जीवनाचा देखील अजून खोलात विचार केला जातो नाही….. एक अंतिम सत्य असे जे टळत नाही पण त्या वाटेवर राग, मोह, मत्सर वगैरे अनेक गोष्टी टाळता येतील असा विचार मनात चमकून जातो!!!

मृत्यू हे एक जिवंत सत्य….. आणि एका दिवसात १७५ प्रेतांना अग्नी देण्याचा विक्रम करणारी अम्मा ….. मंगलाताई ….. आणि मी…..किंबहूना आपण सगळेच….. सगळ्यांचा, सगळ्यांसाठीचा विचार मनात येतो आणि वाटते खूप जगायला हवेय नाही मरण्याआधि!!!