सेटिंग…


महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद,
रविवार 19 नोव्हेंबर 2017

मस्कतमधली पाच वर्ष आणि अबुधाबीतली दोन वर्ष, आखातात रूळले होते मी एव्हाना… एरवी भारतात कधीही करावी न लागलेली घरकामं भारताबाहेर प्रसंगी करावी लागतात हे ही सवयीचं झालं होतं. “घरकामाला बाई हवी” अशी तोंडी जाहिरात देऊन तिची वाट पहाणे हे नित्याचे काम सुरू होते…

अशातच एक दिवस, केरवारे आटोपल्यानंतर , घरातली धूळ झटकताना ती निम्मी कपड्यांवर आणि निम्मी चेहेऱ्यावर, केसांमधे मुक्कामाला वसवल्यानंतर मी आता मोर्चा भांडी घासण्याकडे वळवणार तोच दार वाजलं, तश्याच अवतारात दार उघडले तर समोर व्यवस्थित कपड्यांतली, मेक अप केलेली बाई मला विचारत होती की माझ्याकडे मेड हवीये असं समजलं…. ती श्रीलंकन होती आणि आमच्या बिल्डिंगच्या वॉचमनने पाठवलेली होती .

स्कर्ट घातलेली, व्यवस्थित आवरली आटोपलेली ती आणि अजागळ अवतारातली मी, सगळा विरोधाभास होता. नाकापेक्षा जड असलेल्या त्या मोत्याला मी दारातूनच परत पाठवलं….

एका मैत्रीणीशी गप्पा मारताना सहज बोलले , पूर्वी आमच्याकडे बिल्डिंगला बांग्लादेशी वॉचमन होता तेव्हा येणाऱ्या मेडही बांग्लादेशीच होत्या आणि आता श्रीलंकन वॉचमन आलाय तर येणाऱ्या मेडही श्रीलंकन असतात !!

मैत्रीण अगदी सहज बोलली , “अरे सेटिंग होता है इन लोगोंका !! ” …

’सेटिंग’ शब्दावरचा जोर आधी सामान्य वाटला पण त्याच्या नेमक्या अर्थाचा बोध झाला आणि कसंसं झालं क्षणभर ….. काही गोष्टींबाबत एकतर मी मठ्ठ तरी आहे किंवा जाणूनही दुर्लक्ष करत असते…. बरेचदा या गोष्टी माझ्या खरच लक्षात येत नाहीत किंवा जाणवल्यातरी आपला नेमका अश्या बाबतीत काय संबंध हे न उमगून मी त्याबद्दल चर्चा करायचे टाळत असते.

असे एकेकटे रहाणारे वॉचमन, येणाऱ्या मेड यांच्याशी माझी होणारी चर्चा म्हणजे, “घरची आठवण येते का ? ” ,”कधी जाणार परत ? ” वगैरे स्वरूपाची असते. त्यापुढे जाउन काही बोलायचे, विचार करायचा तर त्यांना काही मदत हवीये का वगैरे इतपत माझी मजल जाते. या सगळ्यांशी गप्पा मारणे होते माझे नहेमी, पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याच्या काही कोपऱ्यांबाबत एक अलिप्त तटस्थता असते कायम !!

माझ्या त्या मैत्रीणीशी गप्पा (?) आटोपल्या पण काहीतरी सतत सलत राहिले. एखादी जुनी जखम ठसठसावी तसे…. खपली निघाली होती कुठलीतरी !! नक्की काय ते हाती लागल्याशिवाय मनाची तगमग थांबणार नव्हती ….. मैत्रीणीचे मत हे ’तिचे’ मत होते आणि ते असण्याचा तिला पूर्ण अधिकार होता त्यामुळे त्या मताने मला दुखावले नव्हते. अशी सरळसोट जनरलाईज्ड विधानं मला पटली नाहीत तरी ते करू शकणाऱ्यांचं कौतुक मात्र नक्की वाटतं. बरेचदा असंवेदनशीलतेला जोपासत केलेली धडक विधानं काहीशी बोचतात , आश्चर्यात टाकतात हे नक्की .

विचार येतच होते… माझ्याकडच्या सगळ्या मेड्सबाबत . इथे मेड बदलण्याचे कारण म्हणजे बरेचदा आपण तरी सुट्टीवर जाणे किंवा त्यांनीतरी मायदेशी परतणे असे काहीसे जास्त असते. मात्र ज्या ज्या मेड आल्या किंवा आले ते घरचे एक होऊन गेले कायम हे नक्की !! भारतातच ठेवलेल्या लहान मुलीची आठवण येते सांगणारी हैद्राबादची ’रत्ना’ किंवा मुंबईतल्या दोन मराठी बहिणींची जोडी, बांग्लादेशची ’शेलिना’ , रशिदा…. गुढीपाडव्याला आंब्याचे, कडूलिंबाचे पानं आणून देण्यापासून ते दिवाळीतल्या साफसफाईपर्यंत सगळ्यात लूडबूड करणारे हनाभाई ….. सगळे सगळे आठवत गेले एकामागोमाग एक. बांग्लादेशातलं माश्यांचं स्वतंत्र तळं, भाताची घेतलेली शेतं, भावाचं शिक्षण वगैरे गोष्टी हनाभाई सतत सांगत.

या सगळ्या आठवणींमधे मला ’शेलिना’ आठ्वली आणि जाणवलं त्या सेटिंग शब्दाची बोच नेमकी कुठे उमटतेय. शेलिना ….. माझ्याकडे यायला लागली आणि घरचीच झाली… काम आटोपून माझ्या लहान लेकीशी खेळणे, तिला जेवू घालणे, बोबडे बोल बोलणे वगैरे अनेक कामं स्वत:च हौसेने करणारी शेलिना… दिवाळीच्या तयारीचा मोठ्ठा भाग होणारी बुटकीशी जाड शेलिना.

“चाय बनाऊँ?? आप पियेगा??”, या तिच्या प्रश्नाचा अर्थ “मला चहा हवा” हे मला समजायचं… मग मी सांगायचे मला भुकही लागलीये गं… शेलिनातली शेफ मग सरसावून कामाला लागायची, कांदा लसुण फोडणीत परतून त्यात काबुली चणे आणि भात वगैरे काहीतरी प्रयोग चालायचे… हाताला चव होती तिच्या… चहापान संपताना समंजस हसायची आणि माझ्या लेकीला सांगायची, अपना अम्मी के जैसा बनना…

’मुलूक ’ला जायचं म्हणून प्रचंड खटपट करणारी अशिक्षीत शेलिना . मुलूकमधल्या भावाबहिणींसाठी उमेदीची, तरूणाईची वर्ष आखातात कामाच्या रगाड्यात घालवणारी शेलिना . घरी जाण्याची अनावर आस असणारी शेलिना. “मॅडम मै तो ना आजकल उपरसे कोई प्लेन जाता है तो सोचती हूँ कब जाऊँगी मै इसमे बैठकर 🙂 ” … असे निरागसपणे हसत सांगणारी शेलिना. “मॅडम दुवा करना मेरे लिये…. वगैरे तिची वाक्य मनात घोळत माझ्या….

अनंत खटपटींनंतर एकदाची ती मुलुकला निघाली आणि मी पर्समधे राखलेली सगळी रक्कम बाकी रकमेसह मी तिच्या हातात दिली होती. माझा हसत हसत आणि रडत रडत निरोप घेऊन ’शेलिना’ मुलूकला गेलीही होती. आता कामाला बाई नसणार या दु:खापेक्षा शेलिनाला घरी जायला मिळालं याचाच आनंद झाला होता मला. काही दिवसात तिची मैत्रीण ’रशिदा’ यायला लागली कामाला, मात्र शेलिनाचा विषय कायम यायचा आमच्या बोलण्यात. एक दिवस रशिदाने सांगितले , “मॅडम शेलिनाका शादी हो गया !! ” …. विलक्षण आनंद झाला मला… वाटलं आता तिच्या सगळ्या ओढाताणीचा शेवट गोड होइल. ती तिच्या संसारात रमेल. रशिदाला मात्र अनेकवेळा शेलिनाचा फोन नंबर मागूनही ती देइना .

मला मात्र तिच्याबद्दलचा आनंद तिच्याशी प्रत्यक्ष बोलूनच साजरा करायचा होता. शेवटी ’बांग्लादेशी’ हनाभाईंना गाठलं, म्हटलं बाबारे तिचा फोन नंबर असेल तर दे ना मला, तिचे अभिनंदन करायचे आहे !! …. हनाभाईने माझ्याकडे बघितले , हसला आणि म्हणाला ,” दिदी उसका शादी नही हुआ है….. कभी नही होगा ….. कोइ शादी नही करता इधरसे जाने के बाद ईन लोगोंसे …. मै तो कभी नही करूंगा …. ”

हनाभाई निघून गेला आणि मला विचारात टाकून गेला होता. एक धक्का जो मला एकटीने पचवायचा होता. माझ्या कुटुंबात, आयुष्यात शेलिना एक कामवाली होती . जिला जाताना मी मदत केली त्यामुळे मी तिच्या ’देण्यातून’ मुक्त होते. पण कामवालीशी माझं नातं नकळत आपुलकीचं, माणुसकीचं होतं…. स्त्रीत्त्वाने जोडल्या गेलो होतो आम्ही दोघी. त्या नात्याची वीण घट्ट होती ही मला कल्पना होती पण माझ्या डोळ्यात येऊ पहाणाऱ्या अश्रॄंना माझ्या रोजच्या आयुष्यात फारशी जागा नव्हती. हे असं दुखणं काढणं हे ’व्याह्याची घोडी ’, ’लष्कराच्या भाकऱ्या ’, ’विश्वाची चिंता ’ वगैरे सदरात मोडत होतं.

रोजच्या रामरगाड्यात शेलिना मागे पडली, तिच्यामाझ्यात दोन तीन देशांच्या हद्दी आल्या तरी ती मनातून कधीच गेली नव्हती हे पुन्हा नव्याने जाणवलं मला त्या ’सेटिंग’ शब्दाने. सेटिंग …. दोन वेगवेगळ्या लोकात होणारं सेटिंग हा माझ्या मैत्रीणीचा अर्थ होता, त्यातला एक मला ठणकावून सांगून गेला होता की अश्या बायकांशी मी लग्न करणार नाही, आणि स्वत: मात्र आखातातून आलेला श्रीमंत ’वर’ म्हणून मिरवणार होता. आजवर अगदी ’चांगल्या ’ हनाभाईचं वेगळं आणि प्रातिनिधीक रूप अचानक समोरं आलं माझ्या !!

या सगळ्या सेटिंगमधे दोष कोणाचा हे मला नेमके उमगत नव्हते 😦

अज्ञानात सुख असतं ….. फारसे फंदात नाही पडले की त्रास कमी होतो. पण आपल्या मनाचे ’सेटिंग’ तसे नसते !! शेलिना मला कधीच सापडणार नाहीये… गुगलबाहेरचे जग आहे तिचे, तिचा शोध कसा घेणार ….

आज हा सेटिंग शब्द दिवसभर बोचत रहाणार होता…. पुढचे काही दिवस जाणवणार आणि मग हलकेच मनाच्या कोपऱ्यात दडणार होता…. 😦

खिडकी उघडली आणि बाहेर पहात उभे राहिले….. पांढूरकी घरं, बिल्डिंग्स ,वाळू दिसते माझ्या खिडकीतून, फार नाही पण हे वाळवंट आहे ही जाणिव करून देणारी वाळू ….. ’वाळवंट ’ – एक आत असतं आणि एक बाहेर !! आणि मग अश्या कित्येक शेलिनांचे अश्रॄ , त्याग , कष्ट या वाळवंटाच्या आर्द्रतेत विरघळलेले असतात…. अश्या विचाराने, जाणीवेने माझा ’मोकळा श्वास’ क्षणभर घुसमटला ….. !!

अर्थात ’वाळवंट ’ मग ते वाळूचं असो किंवा भावनांचं तिथे पाझर विरळाच…..

वाळवंटात एक म्हण आहे ’ रेताड वाळवंटात फिरताना तुमच्या नजरेला जर मृगजळ दिसत नसेल तर तुमची तहान खरी नसावी ’ . आज खिडकीबाहेर पहाताना सतत असेच काहीसे वाटतेय , कुठेतरी मृगजळ असावे …. या शेलिनांच्या अश्रॄंना , अस्तित्त्वाला काहीतरी मोल असावे…. कुठेतरी कोणालातरी या सगळ्याची माझ्यापेक्षाही जास्त ’बोच’ वाटावी त्याने हे ’सेटिंग’ बदलावे…..

Advertisements

कवडशांचा गालिचा… 

(महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद, रविवार 12 नोव्हेंबर 2017 )

ऐंशी ते नव्वदीच्या दशकांमधे देश समजत असत ते इतिहास आणि भूगोलाच्या पुस्तकांतून, पेपरमधल्या बातम्यांमधून किंवा अगदीच गेलाबाजार सिनेमांच्या गाण्य़ांच्या झालेल्या चित्रिकरणांमधून. देश अगदीच जवळचे होणं, देशोदेशी फिरणं, रहायला जाणं, इंटरनेटवर एका क्लिकवर जगाच्या कुठल्याही भागाबद्दल माहिती मिळणं यापूर्वी बालपण गेलेली आमची पिढी. जागतिकीकरणाने, तंत्रज्ञानाने मोठी झेप घेतली, जग मोबाईलमय झालं तेव्हा नुकतेच नोकरीला लागणाऱ्यांची ही पिढी. भारताबाहेर तुलनेने मोठ्या प्रमाणात पडलेलीही हीच पिढी. 

याच पिढीतले आमचे कु्टुंब गल्फमधे वास्तव्यास होते काही काळ. तिथेही प्रत्येकच देशाची आपली वेगळी तऱ्हा, वेगळी संस्कृती. त्याभोवताली असणाऱ्या इराण, इराक, टर्कीबद्दलही कुतुहल होते. अर्थात निरनिराळ्या देशांबद्दल माहिती मिळवणं आवडत असलं की ही माहिती आपणहून वेध घेत येते आपला हा माझा अनुभव. इराणमधून आलेले गालिचे, इराणी नक्षीकाम असणारे, पर्शिअन ब्ल्यु रंगातले चिनीमातीचे सामान अगदी आवडीचं त्यामुळे नकाशात आमच्या संयुक्त अरब एमिरातीच्या डोक्यावर असणारा हा देश अजुनच लाडका वाटत होता.

इराण देशाशी अप्रत्यक्ष संबंध आला तो अबुधाबीतल्या शेख झायेद ग्रॅंड मॉस्कमधे. या मशिदीतल्या मुख्य प्रार्थनागृहात आहे जगातला सगळ्यात मोठा गालिचा. इराणच्या कुशल कारागिरांनी टप्प्याटप्प्यात विणलेला प्रचंड मोठा गालिचा. अमिरातीत येणाऱ्या पर्यटकांच्या विशेष आकर्षणाचा ही मशीद हा महत्त्वाचा भाग. मन मोहवून टाकणारी पांढऱ्या संगमरवरातली, सुबक वेलबुट्टीच्या नक्षीकामाने सजलेली, उंच उंच मिनार असणारी, खजुराच्या झाडाच्या आकाराचा सोन्याचा मुलामा असणाऱ्या चित्तवेधक खांबांची, जगातलं सगळ्यात मोठं झुंबर असणारी, पांढरीशुभ्र झळझळणारी अश्या एक न अनेक वैशिष्ट्यांनी नटलेली ही जागा. यासगळ्याच्या पलीकडे जाणारं वैशिष्ट्य म्हणजे जातीधर्माची आडकाठी न येता ही वास्तु स्विकारते आपल्याला. डोळे मिटतात आणि मन आपोआप नतमस्तक होतं. आम्ही अबुधाबीत असताना नेमाने जाणं व्हायचं या मॉस्कमधे…

मशीदीच्या नियमांनुसार अबाया घालून, डोक्याला हिजाब गुंडाळून पुढे निघणं व्हायचं. पायाखालच्या थंडगार संगमरवरावर पाय टेकवताच आजुबाजुच्या वाळवंटाचा विसर पडावा असा शीतल हळूवार स्पर्श होत जायचा. आजुबाजूची नक्षी, इस्लामिक पद्धतीचं  भव्य बांधकाम न्याहाळत मुख्य प्रार्थनागृहातलं जाणं झालं की हा सुबक नक्षीकामाने नटलेला, गुबगुबीत, विस्तीर्ण गालिचा हा विसावा वाटायचा. देशापासून दूर रहाताना जिथे कुठे असा आपुलकीचा स्पर्श जाणवतो तिथे मन थबकतं. समोरच्या किब्लाकडे पहाताना डोळे अलगद मिटायचे पण सभोवतालचा हा गालिचा मनात असायचाच. वाटायचं कोण असतील ते अनामिक हात ज्यांनी घडवला हा गालिचा. त्या इराणी सख्याही अश्याच माझ्यासारख्या नखशिखांत अबाया किंवा चादोर आणि हिजाबच्या आड असतील. या गालिच्याचे धागे विणताना काय बोलत असतील त्या एकमेकींशी ?? सुखदु:खाच्या, कुटुंबाच्या की मुलाबाळांच्या, कसल्या विषयांवर बोलत असतील?? की हे नेहेमीचे विषय वगळून दबक्या आवाजात गात असतील काही गाणी त्या सगळ्यांना एकत्र बांधणारी??

काहीबाही मनाशी येऊन पुसटसं वाटून जायचं असं… ओळख नसली तरी बुरख्याच्या किंवा अबायाच्या आत असणं ओळखीचं होतं आम्हा सगळ्यांना आणि तोच समान धागा बांधतही होता एकमेकींशी. याच मशीदीच्या बाहेर पडताना एकदा एका अरब मैत्रीणीशी बोलायला मिळालं. एका मोठ्या हॉस्पिटलमधे असणारी ही सखी फारसं बरं नाही पण संवादू शकेल इतपत इंग्लिश बोलत होती आणि अधेमधे तिने नकळत पेरलेले अरेबिक शब्द वेचण्याइतपत माझं अरेबिक सुधारलेलं होतं एव्हाना. छान रंगल्या गप्पा… आणि अचानक समोरच्या गाडीने  ’सासूबाई” हा टर्न घेतला, आपला नवरा कसा आपलं न ऐकता सासूचं ऐकतो या थांब्यावर गाडी आली आणि मला खुदकन हसू आलं. मशीदीतून बाहेर पडल्यामुळे एव्हाना माझ्यावरची अबाया सक्ती नाहीशी झाली होती. ही मैत्रीण मात्र त्या बंधनात होती हिजाबासह…वरकरणी खूप फरक असले आपल्या संस्कृतीत तरी अंतर्यामी सुनेच्या मनातली ही सल मात्र सारखीच असते आमच्या देशातही हे तिला सांगितले तेव्हा मोठ्ठे डोळे करत, ’हो का??’ म्हणाली. बुरखा/अबाया वा पंजाबी ड्रेस घालणाऱ्या किंवा पाचवार, नववार किंवा अगदी जिन्स घालणारी स्त्री असो सासूसुनांच्या तक्रारी अटळ मी म्हणाले हसत हसत आणि मग आम्ही दोघीही अगदी हातावर टाळी घेऊन गप्पा मारणाऱ्या मैत्रीणी झालो. 

एक गालिचा असा वैश्विक विणला जात असतो, ’सल’, दु:ख एकमेकींना जोडते आणि मनं हलकी होत फुलपाखराची मैत्री होते याची पुन:प्रचिती आली.

पर्शिअन, अरेबिक अनेक शब्द आपल्या मराठी हिंदी शब्दांशी साधर्म्य राखून आहेत हे गल्फमधल्या आठ नऊ वर्षांच्या वास्तव्यात जाणवले होते. त्या परक्या ठिकाणी अश्या एखाद्या ओळखीच्या शब्दाचं मोरपिस कानावरून फिरायचं आणि मनही सुखावायचं. 

’इराणशी’ पुन्हा भेट झाली ती माजिद माजिदीच्या नजरेतून. इराणचाच हा प्रतिभावान दिग्दर्शक. ’बरान’, ’द कलर्स ऑफ पॅराडाईज’, ’चिल्ड्र्न ऑफ हेवन’ असे चित्रपट पाहिले आणि इराणबद्दल अजून जाणून घ्यायला हवे असे वाटत गेले. असघर फरहादीचा ’अ सेपरेशन’ पहायचाय असं कधीचं ठरवलं जातंय आणि राहून जातेय. अर्थात ’इराण’ पुन्हा पुन्हा भेटायला यायचे मात्र थांबवत नाहीये… बेट्टी महमुदीचे ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ न वाचलेली व्यक्ती सापडणे तसे दुर्मिळ. हे पुस्तक वाचले आणि इराण पुन्हा एकवार उलगडत गेला. हे उलगडणं मात्र एक अमेरिकन स्त्रीच्या नजरेतून होतं, जी केवळ पर्यटक नव्हती तर तिला इच्छेविरूद्ध इराणला थांबवण्यात आले होते. इथे बेट्टी इराणची सुन होती आणि पश्चिमेतून आलेल्या माणसांना पुर्वेच्या संस्कृतीत जसे न पेलणारे बदल जाणवतात तसे तिलाही जाणवत गेले. त्यातही ज्या देशात बुरखा/चादोर सक्ती अश्या देशात ती होती. पुस्तक लिहीलं गेलं तो काळही जुना होता.. बेट्टी महमुदीचं इराण मात्र काळ्या शाईत रंगवलं गेलेलं. 

मीना प्रभुंचं ’गाथा इराणी’ दिसलं आणि चटकन उचललं गेलं. एका अनुभवी प्रवासी नजरेतून टिपलेली निरिक्षणं, अनुभव, प्रवासवर्णन सगळंच वाचण्याची उत्सुकता होती आणि हे सगळं भरभरून आहेही पुस्तकात. यात इराणच्या त्यांच्या प्रवासादरम्यान, वास्तव्यादरम्यान भेटलेली समाजाच्या विविध स्तरांतले स्त्री पुरुष, विद्यार्थी मंडळी भेटतात आपल्याला. सुशिक्षित, अशिक्षीत काही तर धर्माच्या बाबत कडव्या कल्पनांनी भारलेले काही. ’ताब्रीझ’ शहराचं नाव या गाथेत आला आणि पुन्हा बेट्टीची आठवण करून गेला…इराणमधून पलायन करताना बेट्टी याच ताब्रीझमार्गे गेली होती. एक उल्लेख मात्र सातत्याने येतो तो या सहृदय, मदतीसाठी तत्पर, अगत्यशील इराणी मनांचा. सादी, उमर खय्यामसारख्या कवींबद्दलचा आदर व्यक्त करणारं इराण आणि त्या कवींबद्दल आपुलकीने बोलणारी इराणी मंडळी हे ही एक या देशाचे विशेष. 

बेट्टीच्या लिखाणापेक्षा हा अगदीच वेगळा पैलू आढळतो ’गाथा इराणी’मधे. अर्थात हे असं असणारच, होणारच. प्रत्येक देश आपण तिथलेच असतो तेव्हा, पर्यटक म्हणून जातो तेव्हा, कामानिमित्त तिथलेच म्हणून रहातो तेव्हा दरवेळेस दरव्यक्तीला वेगळा वाटू शकतो. ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ आणि ’गाथा इराणी’ लिहीले गेले ते काळही वेगवेगळे…. हिजाबबद्दलचं मत मात्र दोघींचं सारखं. बुरखा/चादोरची सक्ती दोघींनाही बंधनकारक वाटली. अरबांच्या देशात आठ दहा वर्ष वावरताना मला अबाया पहाणं, गरज पडता तो घालणं सवयीचं झालं होतं, मात्र त्याचं बंधन नसल्यामुळे त्याचा त्रास वाटत नसावा. पूर्वीच्या काळी अरब भटके होते, टॊळ्या टोळ्यांनी राहत होते… रात्रीच्या वेळी प्रवास करताना सोबत असलेल्या स्त्रिया दिसू नयेत म्हणून त्यांना नखशिखांत काळ्या पेहेरावात झाकलं जाऊ लागलं. पुढे तेच सवयीच झालं… ह्या पोशाखामुळे वाळवंटातल्या वाळूपासून त्यांचे संरक्षण होते हे अबाया घालणाऱ्या मैत्रीणींकडून ऐकलेले होते. हिजाबाची सक्ती जाचक न वाटता तो आवडणाऱ्याही मुली होत्या. 

मीना प्रभु, एक भारतीय पुणेकर, अनेक देश पाहून त्याबद्दल सविस्तर वृतांत लिहीणाऱ्या तर एक बेट्टी अमेरिकेतली स्त्री, एक नासिककर मी आणि मला भेटलेल्या जन्मापासून ओमानमधे-अमिरातीत वाढलेल्या अरब स्त्रिया, एक इराणी दिग्दर्शक आणि त्याचे चित्रपट असे अनेक दरवाजे किलकिले करत दिसत गेला एक देश, बुरखा/अबायाची सक्ती त्याबद्दलची परस्परविरोधी मतं… स्त्री पुरुष समानता विषमता यावरचे वाद प्रतिवाद… प्रत्येकाचा दृष्टिकोन त्याच्या देश,संस्कृती, जडणघडण, संस्कार, रूढी परंपरा इत्यादी पुर्वग्रहांच्या नजरेतून दिसणारा. नकाशावरचा हा भाग तसा धर्माच्या आचरणाबाबत आणि कल्पनांबाबत अत्यंत कडवा कट्टर , त्याचबरोबर इतिहासाबद्दल आदर, प्रेम असणारा हा सगळ्यांच्याच मतांमधला थोड्याफार फरकाचा समान धागा. 

अर्थात ही अशी सांस्कृतिक सक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात सगळीचकडे आढळते हे ही एक सत्य आहे. जे योग्य आहे ते करता यावे… कोणालाही कोणाच्या मनाविरूद्ध कसलीच सक्ती कधीच केली जाऊ नये. विचारांचं स्वातंत्र्य, पेहेरावाचं स्वातंत्र्य असावं… आणि स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यामधल्या पुसट सीमारेषेचं भान असावं… हे साधलं तर सगळंच कसं छान जमून येईल असंही वाटून गेलं. घरांभोवती उंच भिंती बांधणाऱ्या, अंगभर चादोर पांघरत प्रसंगी मनाभोवतीही घट्ट कुंपण घालणाऱ्या या आणि अश्या इतर देशांची, संस्कृतीची कवाडं किंचित किलकिली करून आत डोकावण्याचा एक प्रयत्न होता हा सगळा. वाचन, सिनेमा, प्रसंगी चर्चा यातून बुरख्याआडच्या मनांचे हे काही कवडसे उमटत गेले आणि त्यांच्या नक्षीकामाचा गालिचा माझ्या मनात उतरला. प्रत्यक्ष या देशांना भेट देणं होवो न होवो पण आपल्या देशात, समजात ही इराणी मंडळी दुधात साखरेसारखी विरघळून गेलेली आहेत तेव्हा मुंबईत असणाऱ्या इराणी कॅफेंना भेट द्यायचीच हे मात्र आता ’टू डू लिस्ट’मधे स्थान पटकावून आहे हे नक्की !!

जो मुंतजिर न मिला वो…

वाढदिवस येत असतात जात असतात, असाच एक वाढदिवस नुकताच
झाला आणि पुढला वाढदिवस गाठण्यापूर्वी करायच्या गोष्टींची यादी लिहून काढली एक. वय वाढतं तसं, ’टू डू लिस्ट’ , ’बकेट लिस्ट’ वगैरे गोष्टींच्या खऱ्या अर्थापर्यंत पोहोचतो आपण. व्यवहाराची जमलेली पुटं गळून पडायला लागली की गाभ्याला स्पर्श करता येतो. आयुष्यात स्थैर्याचा टप्पा येईपर्यंत आयुष्य भिरभिरं करतं माणसाचा… मग वयाच्या एका टप्प्यावर हे वावटळ निवतं आणि त्यातल्या धुळीच्या कणांना ओढ वाटू लागते जमिनीची. नुकत्या लिहीलेल्या यादीतल्या पहिल्या पाचातलं एक स्वप्न, ’गावाकडे जायचं’. हे खरं तर वर्षानुवर्ष मनात तळाशी असलं तरी मनाच्या पृष्ठभागावर इतकं स्पष्ट उमटलं होतं आता. माझं गाव… खरंतर माझा जन्म झाला तेव्हा बाबांची बदली असलेलं हे गाव, पण आयुष्यातली पहिली काही वर्ष जिथे जातात ती असतात जिव्हाळ्याची जीवापासची गावं… जगभर फिरलं तरी परतायच्या वाटेवरची ही गावं. विचाराच्या लाटेवर स्वार होत निघालेल्या, दुरवरून परतणाऱ्या मनासाठीचा ही गावं हा कायमस्वरूपी रहिवासाचा पत्ता असतात.

गाव सोडण्यापूर्वी जणू सांगितलं होतं गावाला….

मैं लौटने के इरादे से जा रहा हूँ मगर,
सफर सफर है, मेरा इंतज़ार मत करना!!

२३ वर्षांनी वळली पावलं गावाकडे ती ही अशी योगायोगाने. ’विशलिस्ट’च्या यादीत अग्रक्रम पटकावून गावाकडे जाणं हा गोल अचिव्ह करणार होते मी. जरासं हुरहुरतं किंवा एकुणातच बावरं आणि खूप उत्सुक मन. काही हरवलेलं शोधायचं होतं…काल सुटून गेलेलं, राहून गेलेलं आजमधे घेऊन यायचं होतं… आजचं माझं ’असणं’ कालच्या ’होतं’ बरोबर वाटून घ्यायचं होतं.

गाव बदललेलं असणार ही खात्री होती. तेवीस चोवीस वर्षात काय काय बदल झाले असतील ते पहाण्याची उत्सुकता, साशंकता वगैरे संमिश्र भावना मनात सतत डॊकावत होत्या. गावात शिरल्यावर एरवी माझ्या रोजच्या रस्त्यावर असणारे मंदीर गाठायचे तर नेमके कसे जावे ह्याचा मनात गोंधळ उडाला आणि पत्ता विचारावा लागला तेव्हा विलक्षण परकेपण, उपरेपण असं म्हणून दाटून आलं की डोळे चटकन पाणावले. संबंध तुटतो आपला… आणि जेव्हा काहीतरी तुटतं तेव्हा एखादा कोपरा बोचरा व्हायचाच, हा तुकडा सामोरा आला की दुखायचंच. याच्या स्पर्शाने जखम होणारही आणि हळूवार मन भळभळणारही… नाळ तुटलेली असते आणि आईच्याच एखाद्या वागण्याने क्षणिक परकेपण जाणवतं तेव्हा त्या क्षणाचं ओझं फार मोठं असतं. असाच एक ’जड’ क्षण अनुभवत होते मी.

जो मुंतजिर न मिला वो तो हम हैं शर्मिंदा,
कि हमने देर लगा दी पलट के आने में!!

गावाने मुंतजिर असणं, वाट पहाणं सोडून दिलं की काय आपली या विचाराने मन दुखावलं…

गावातले बदल सकारात्मक असावेत इतकी माफक अपेक्षा ठेवली मग आणि त्याही आघाडीवर निराश व्हावं लागतय की काय अशी जाणीव खड्ड्यांनी काठोकाठ भरलेले रस्ते देत होते. नजर मात्र नेटाने जुन्या परिचित खुणा शोधत भिरभिरत होती. गावाबाहेर, जिल्ह्याबाहेर इतकेच काय तर देशाबाहेरही मोठा काळ गेला असला आपला तरी मुळं रुजलीयेत इथे या जाणीवेला मन धरून होते. ’असं नव्हतं रे इथे’, ’अरे हा रोजचा रस्ता होता आमचा’, ’हे किती बदललय’, ’हे अंतर तेव्हा किती मोठं वाटायचं’ असं काहीबाही सतत बोललं जात होतं. लहान मुलांसारखं कुतुहल बाळगत गाडीच्या खिडकीतून बाहेर पहाणारी आई मुलांनाही गमतीची वाटत असावी पण ते ही उत्सुकतेने कानाकोपरा पहात होते हे नक्की. ’इथे व्यायामशाळा होती’, ’इथे पीराची टेकडी होती’, ’अमक्याचं घर होतं इथे’ वगैरे उल्लेख वळणावळणांवर येत होते.

भुतकाळाबाबत मन चिवट असतं आपलं… भारताबाहेरच्या वास्तव्यातली स्वच्छता पाहून आल्यामुळे की काय पण नाही म्हटलं तरी गावाने त्याआघाडीवर चांगलीच पिछाडी घेतलेली पाहून मन दुखावलही जरासं. पूर्वी हेच आपलं अवघं विश्व होतं आणि आता आपणच या गावाला प्रश्न विचारतोय या जाणिवेने मन चपापलं. रस्त्यात दिसणारी घरं तीच असली तरी काहींवर दुसरे मजले दिसत होते, ’अंगणं’ तर सगळीच बदललेली होती. ज्या पेरूच्या, आंब्याच्या झाडाने फळांची चव समजली ती झाडंच दिसत नव्हती… ज्या पारिजातकाखाली उभं रहात प्राजक्ताचं शिंपण झेललं होतं, जो पारिजातक आजही मनाच्या मधोमध उभा होता तो पारिजातक जेव्हा दिसला नाही तेव्हा मनावर कसलंसं सावट आल्यासारखं वाटलं. जे अश्रु खूप दिवसात वाट हरवल्यासारखे कुठेतरी दडून बसले होते ते पुन्हा डॊळ्यांत वस्तीला आले… माझ्यासारखेच गावी परतले जणू अश्रुही आज.

आमच्या कॉलनीत गाडी पोहोचली होती एव्हाना. आता समोर घर दिसू लागलं होतं. अनेक वर्षांनी जुन्या गावाकडे आणि त्यातही आपल्या जुन्या रहात्या घराकडे परतताना घर, त्याचा सभोवताल बदललेला असण्याची असते आपली मानसिक तयारी. घर जुनं होणं, काही ठिकाणी डागडूजीची गरज असणं वगैरे मान्यही असतं आपल्याला, पण ते घर होतं त्यापेक्षा खूप छानबिन होणं , अंतर्बाह्य बदललेल्या घराची ओळख हरवणं आणि सगळ्यात क्लेशकारक म्हणजे घर मुळ जागीच असलं तरी ते आता आपल्या ताब्यात नसणं हे मात्र जड जातं पचायला. काही अपरिहार्य कारणाने आता आपलं नसतं ’आपलंच’ घर. बदललेल्या ह्या परिस्थितीचा विचार येतो आणि मनाच्या घट्ट भिंतीचेच काही पोपडे गळून पडतात, एखादा आधाराचा खांब मुळापासून हलतो. जाऊच नये हे बदल पहायला असं वाटतं एकीकडे आणि तरीही मन ओढ घेतं त्या घराकडे. ’नको थांबूया इथे आपण’ मी नकळत म्हणाले…. थांबावं असं वाटत असताना, नाही थांबू असंही वाटत होते.
कब आओगे ये घर ने मुझ से चलते वक़्त पूछा था

यही आवाज़ अब तक गूँजती है मेरे कानों में…

माझ्या अस्तित्त्वाचा मागे सुटुन गेलेला एक मोठा भाग समोर होता आणि आत्ताच्या अस्तित्त्वाला तो जोडला जाईल की नाही इतकं आपलं अस्तित्त्व काळाच्या प्रवाहात बदलत गेलय हे जाणवत गेलं. जिगसॉ पझलचा एक तुकडा सापडत होता खरा पण मुळचं चित्रच बदललय की काय ही जाणीव मनाची घुसमट वाढवत होती.

आजुबाजूच्या घरात माणसं होती… काही नवी आली होती काही जूनी मिटून गेली होती. मी गेले तर त्यांना भेटून मला आणि मला भेटून त्यांना आनंदच होणार होता. पण गेल्या गेल्या क्षणभर का होईना मला माझी ओळख सांगावी लागेल हे लक्षात आलं आणि पाय पुढे सरकलेच नाहीत. नुसतीच उभी राहिले… ती तेव्हाची ’मी’ जिथे तिथे दिसत होते स्वत:लाच… तिला पहात राहिले, तेव्हाच्या तिला सावरून स्वत:कडे बोलावत राहिले. आमच्या घरातून, माझ्याच खोलीच्या खिडकीतून बाहेर पहाणाऱ्या कोणालाही मी जितकी परकी वाटणार होते तितकंच ते बाह्यत: बदललेलं घर मला परकं वाटत गेलं. मैत्रीणीच्या घरासमोर जाऊन उभी राहिले… दार उघडून आत जायचे होते… फाटक ढकललेही आणि मन पुढे सरकण्याऐवजी कितीतरी वर्ष मागे ओढत गेलं… मनाबरोबरच मी ही परतले पुन्हा आमच्याच घराकडे.

भरून आलेले डोळे पुसले आणि पुन्हा उमगलं घराचा आत्मा तेव्हाही तृप्त होता आताही असावा. घराच्या चारही बाजूच्या अंगणात बहरलेली बाग याची साक्ष होती. घराची पायाभरणी आठवली… पायासाठी आणलेले दगड, वाळूचे ढीग, हळूहळू उभ्या रहाणाऱ्या भिंती…लालसर विटांची प्रमाणबद्ध मांडणी, त्यावर मारलं गेलेलं पाणी… ओल्या भिंतींचा सुगंध, त्या भिंतींवरून मारलेल्या उड्या.. एक एक आठवण येत गेली. घर पूर्ण होताना केलेली वास्तुशांत आठवली. हळदीकुंकवाचे आईच्या हाताचे ठसे… वास्तुपुरूष ठेवलेली घरातली जागा, सगळं सगळं लख्ख आठवलं. मन काठोकाठ भरून आलं आणि वाटलं शिरावं या वास्तुच्या कुशीत, भेटावं त्या वास्तुपुरूषाला… सांगावा त्याला गेल्या दोन तपांमधला माझ्या आयुष्याचा प्रवास, घ्यावा त्याचा आशिर्वाद पुन्हा नव्याने.

वाटलं जीव गुंतलाय इथेच आपला… घुटमळतय मनातलं काहीतरी इथेच. या विचाराने मात्र भान आलं, ” कोणी वापरलेली वस्तु घेऊ नकोस कधी, देणाऱ्याचा जीव गुंतलेला असतो” माझं नवऱ्याला नेहेमीचं सांगणं मलाच पुन्हा आठवलं आणि पुढे निघालेली पावलं खिळली जमिनीला. माझा किती जीव अडकलाय या वास्तुत, प्रकर्षाने सामोरं आलं ते. लग्न करून सासरी निघताना ’निरोप’ घेते मुलगी, घराचाही… सगळ्या सगळ्यातून सुटत पुढे जाते. माझंही झालं होतं तसंच पण या ’वास्तु’चा निरोप घ्यायचा बाकी होता. डोळे कितव्यांदातरी पुन्हा भरून येत होते…

माझ्या अडकलेपणाला त्या क्षणी आवर घातला. जड पावलांनी, भरल्या मनाने, भरल्या डोळ्यांनी निरोप घेतला घराचा… ’तुझ्यात आसरा घेणाऱ्या प्रत्येकावर कायमच कृपा असू दे’ मनापासून मागणं मागितलं. वास्तु ’तथास्तू’ म्हटलीच असावी…म्हणणारच होती, मी लाडकी लेक होते त्या घरातली.

घरापासून घरापर्यंत एक संपूर्ण आवर्तन पूर्ण करून वळले. जुन्या सगळ्याकडे पाठ फिरवत परत फिरले… मन शुन्य होतं अगदी. कोरं, निराकार… पाठवणी झाल्यानंतर मुली निघतात सासरी तेव्हा त्यांना काय वाटतं असं विचारलं तर नाही सांगता येत चटकन… अमूर्त भावना व्यक्त नाही करता येत. तितक्यात नवऱ्याने पाठीवर हात ठेवला. माझ्या डोळ्यातल्या पाण्याचं प्रतिबिंब त्याच्याही डोळ्यांत उमटलेलं दिसलं… माझ्या मनातल्या आवर्तनांचा तो मुक समंजस साक्षीदार होता. त्याच्यासोबतीने पावलं पुढे टाकली…पुन्हा नव्याने.

घरं एकाकडून दुसऱ्याकडे जातात तेव्हा दारावरची पाटी बदलते, पायाचे दगड तेच तिथेच तसेच असतात…. अंगणातली झाडं बदलतात, माती बदलत नसते… माझ्या अस्तित्त्वाच्या भिरभिरलेल्या धुलीकणाला त्याची माती सापडली होती… आयुष्याच्या वावटळीला सामोरं जायला आता आम्ही सज्ज होतो…. वास्तुपुरूष पुन्हा पुन्हा तथास्तू म्हणत होता !!

✍🏻 Tanvi Amit
महाराष्ट्र टाईम्स, दिवाळी अंक 2017

नकाराकडून होकाराकडे ….

महिला दिनानिमित्त लिहायला म्हणून घेतले आणि कितीतरी जणींनी मनाच्या दारावर टकटक केली.त्यापैकी कोणाकोणाबद्दल आणि किती किती आठवू, लिहू असं होऊ लागलं. आंतरराष्ट्रीय महिला दिन असला तरी केवळ भारतापर्यंतच विचार केला तरी या विषयाचं स्वरूप किती व्यापक आहे हे क्षणोक्षणी जाणवत होतं. स्वत: एक स्त्री म्हणून तर हा दिवस मुळातच अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि त्याविचारातच मनात उमटलेल्या अनेकींचे बोट धरत लेखणी सरसावली. केंद्रस्थानी नेमकं कोणाला ठेवावं हे काही ठरत नव्हतं.

पुराणकाळात ज्ञानाचं, विद्वत्तेचं प्रतीक असलेल्या गार्गी, मैत्रेयी तसेच प्रेमाचं, त्यागाचं, प्रतिक असलेली सीता विचारात घ्यावी की लक्ष्मणाविना राजप्रासादात वनवास भोगणाऱ्या उर्मिलेचं गुज मांडावं, पंचकन्या विचारात घ्याव्यात की पुरुरव्याच्या ओढीने स्वर्ग नाकारत पृथ्वीकडे धावलेल्या उर्वशीचा विचार करावा. उत्कट प्रणयिनी असलेल्या शकुन्तलेचा विचार करावा की मधुरा भक्ती करणाऱ्या राधेचा, मीरेचा…कठोर तपस्येतून शिवशंभोला प्रसन्न करून घेणाऱ्या पार्वतीला आठवावे की पतिच्या शापाने दगड झालेल्या अहिल्येला…

शौर्य, धडाडीसाठी जिजाऊ, राणी लक्ष्मीबाई ते आजही सैन्यात आपलं मोलाचं योगदान सक्षमपणे देणाऱ्या स्त्रीया…सावित्रीबाई ,साधना आमटे एक नं दोन कितीजणींना आठवावं, मनातल्या मनात त्यांच्या कार्याला वंदन करावं. लेखणीचा हात धरत कधी खंबीर, कधी हळवं, दिशा दाखवणारं, समॄद्ध साहित्य निर्माण करणाऱ्या अमृता प्रीतम, अरुणा ढेरेंसारख्या कवियत्री लेखिका, संशोधनाच्या क्षेत्रात भरीव ठसा उमटवणाऱ्या अनेकजणी ,विदुषी दुर्गाबाई भागवत, इरावती कर्वें, सुषमा स्वराजांसारख्या खंबीर राजकारणी, अभिनय, कला, क्रिडा क्षेत्र गाजवणाऱ्या कितीजणी… असंख्य नावं आठवू लागली ,किती कितीजणींनी मनात फेर धरला.

याच प्रवासातलं पुढचं पाऊल आजची स्त्री, आजमधे जगू शकण्याच्या ’आजच्या ’ स्त्रीयांच्या प्रवासात या प्रत्येकीने आपापला वाटा उचललेला आहे. त्या त्या काळात स्त्रीयांच्या वाट्य़ाला आलेले विरोध स्विकारत, पचवत, प्रसंगी लढा देत या उभ्या राहिल्या. आजच्या स्त्रीयांच्या वाटॆवरचे पथदर्शक दिवेही याच सगळ्या आणि भवसागरात तारणारे दीपस्तंभही याच सगळ्या. या सगळ्य़ांबद्दल विचार करताना मन अभिमानानं, प्रेमानं, आदरानं काठोकाठ भरून येतं. स्वत:च्या स्त्रीत्त्वाचा अपार आनंद मनभर पसरतो.

अर्थार्जनासाठी घराबाहेर पडलेली आजची स्त्री, ही इंजिनीयर आहे, डॉक्टर आहे, वकील आहे, पोलीसदलात आहे, शिक्षिका आहे , लेखिका आहे, वैमानिक आहे, राजकारणात सक्रिय आहे… अनेक नव्याजुन्या क्षेत्रांमधे स्त्रीया सक्षमपणे उभ्या आहेत. तर एकीकडे उत्तम चाललेलं करियर कुटुंबासाठी सोडून देत गृहिणी होणं स्विकारणाऱ्या आजच्या स्त्रीया. सुशिक्षित असलेल्या,उत्तम निर्णयक्षमता असणाऱ्या, आत्मभान जागृत असलेल्या, धडाडीच्या, भावनिक वा आर्थिक अश्या कुठल्याही बाबतीत परावलंबन मान्य नसलेल्या, अन्यायाचा विरोध करू पहाणाऱ्या, हक्कांची जाणीव असणाऱ्या , समाजात आपले स्थान निर्माण करणाऱ्या आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण अश्या आजच्या स्त्रीया एकमेकींचा हात धरून, एकमेकींच्या मैत्रीणी होत दमदार वाटचाल करत आहेत. समाजातलं, घरातलं, ऑफिसेसमधलं आपलं स्थान त्या प्रगल्भतेने भुषवत आहेत आणि त्याचबरोबर आपले शरीर, मन निरोगी राखण्यासाठी आवश्यक असणारी सजगता त्यांच्याकडे आहे. ’वाटॆवरती काचा गं’ पासून सुरू झालेल्या स्त्रीयांच्या मार्गात आज काही फुलं निश्चितच आहेत. त्यांच्या या मार्गावर त्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून, समाजाकडून सहकार्य मिळत असल्याचे सुखद चित्र हल्ली पहायला मिळते.

तर त्याच कॅन्वासवर स्त्रीयांवरच्या अत्याचाराचे वाढते प्रमाण, त्यांच्या अस्तित्त्वाबाबतची असंवेदनशीलता मनाला क्लेश देणारी ठरते. घरातल्या स्त्रीचे आणि घराबाहेर पडलेल्यांचेही मुलभुत प्रश्न एकच असल्याचे जाणवते. सार्वजनिक ठिकाणी वाट्याला काही प्रमाणात का होईना येणारी अवहेलना, घरातूनच किंवा समाजाकडून वेळोवेळी पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या घट्ट रूजलेल्या पाळमुळांची जाणीव होते आणि मानसिक पातळीवर स्त्री कोलमडताना दिसते हे ही चित्र तसे विदारक आहे. गजबजीच्या ठिकाणी जाणता अजाणता लागणारे किळसवाणे धक्के हे प्रत्येकीच्याच मनाला बोचणाऱ्या काट्य़ासारखे असतात तर घराच्या परिघात त्यांच्या कष्टाची मानसिक, शारिरीक पातळीवर न केली जाणारी कदर, त्यांना गृहित धरले जाणे हा या मैत्रीणींना बोचणारा मुद्दा असतो.

सीतेला वनवास

केला रामयानं बहू

वाटून दिला तिनं

सयांना गहूगहू

प्रत्येकीच्या वाटॆला आलेल्या या गव्हायेवढ्या वनवासाचं प्रत्ययंतर पदोपदी येतं. दौपदीची विटंबना थांबलेलीच नसल्याचे दिसते आणि समाजाची नजर अजुनही काहीच पाहू शकत नसल्याचेही दिसते. आजकालच्या मालिकांमधून उभं केलं जाणारं स्त्रीचं व्यक्तीचित्रण हा चिंतेचा विषय आहे. एकीकडे कमालीची सोशिक तर एकीकडे प्रगती, पुढारलेपण याचा अर्थ न समजलेली टोकाची उथळ या दोन रंगांमधे रंगवल्या जाणाऱ्या व्यक्तीरेखा असं मर्यादित स्वरूप नाकारलं जायलाच हवं. स्वातंत्र्य आणि स्वैराचारातली सूक्ष्म निसरडी सीमारेषेचं भान यायलाच हवं. त्यामानाने कथा, कादंबऱ्या, कविता या सगळ्यांतून पुस्तक किंवा सोशल मिडियावर व्यक्त होणारी स्त्री आणि त्यांचं लेखन अधिक सकस आहे.

स्त्री पुरुष नातं हा कायमच अभ्यासाचा विषय असतो. अनेक कंगोरे उलगडले तरी काळानुरूप त्यात नवनवे पदर जोडले जातात आणि आदिम पदरांची झालर अबाधित रहाते. अश्यातच भैरप्पांच्या पर्वमधलं द्रौपदीचं वाक्य मनात येतं, “पुरुषांच्या सभ्यपणावर जोवर स्त्री विश्वास ठेवते, तोपर्यंत तिला धैर्यानं उभं राहण्याची आवश्यकता भासत नाही”.

“नाहीच जगू पुरूषाच्या नात्यासाठी,
आणि स्त्रीत्वाचं भान नसलेल्या बायकांसाठीही….
आपल्याच गर्भात स्वत्वाचं बीजसुद्धा रूजतं,
जोडावी नाळ स्वत:शी, पोसावा आपलाच जीव…
मनाची पडझड आपल्यालाच सांभाळता येते …
उचलता येतात वीटा आणि लिंपता येतं नेटाने,
सावरता येतं आपलंच मन समर्थपणे आपल्याला….”

ही जाणीव तेवढी तिला व्हावी पुन्हा नव्याने!!!

या सगळ्य़ा विचारांत एक जाणवतं, केवळ काळा पांढरा किंवा गुलाबी रंगाच्या पल्याड जात संपूर्ण इंद्रधनू रेखण्याची क्षमता स्त्रीयांमधे अनादीकालापासून आहे हे भान सातत्याने राखणं क्रमप्राप्त आहे. कधीतरी या स्त्रीया अन्यायाला ’नकार’ द्यायला नक्की शिकतील आणि नुकत्याच येऊन गेलेल्या पिंक चित्रपटातल्या संवादानुसार, त्यांच्या ’नो’ चा अर्थ ’नाही’ असा सुस्पष्ट ऐकायला तसेच त्यांच्यातल्या क्षमतेला, सक्षम स्त्रीत्त्वाला, कर्तुत्त्वाला मनापासून ’होकार’ द्यायलाही समाजही नक्की शिकेल ही आशा आणि खात्री वाटते. आणि त्यानंतर वर्षातला केवळ एक दिवस महिलांचा किंवा एक पुरुषांचा असे नं उरता परस्परपूरक अश्या या दोन्ही घटकांचा प्रत्येकच दिवस उत्साहात, आनंदात साजरा होईल…. तोपर्यंत ८ मार्चच्या या महिला दिनाच्या समस्त मैत्रीणींना खूप खूप शुभेच्छा !

कतरा कतरा मिलती हैं….

 

’इज़ाजत’ पहाणारे तो पहातात, एकदा पहातात आणि मग पुन्हा पुन्हा पहातात. ग्रेसच्या कवितांसारखं आहे हे काहीसं, ज्यांना ती कविता दिसते ते त्या कवितांची वाट चालतात पुन्हा पुन्हा. आणि सगळ्याच वाटा सगळ्यांसाठी नसतात तसे इज़ाजतचे होते. हे काव्य भलेही काठिण्याच्या पातळीवर ग्रेस नसेल पण ते ’गुलज़ार’ नक्कीच आहे. गुलज़ार, नामही काफी है आणि नामही गुलज़ार है म्हणावे अश्या अनेक रचनांपैकी अनेकांचा वैयक्तिक लाडका ’इज़ाजत’. कितव्यांदातरी पाहून होतो इज़ाजत, कधी सुधा, कधी माया, कधी अगदी महेन होत जगलेला सिनेमा. दरभेटीत काहीतरी नव्याने गवसलेले असते आणि काहीतरी नव्याने हरवतेही. काही धुसर स्पष्ट होते तर स्पष्ट नजर धुसर धुसर होत जाते.

घाटातून वळणं घेत निघालेली एक ट्रेन, काळ्या ढगांचे भरून आलेले आभाळ…. चिंब आसमंत , पानापानांतून, फांद्यांफांद्यांतून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आणि मागे आशाचा मधाळ उत्कट आवाज. पडद्यावरचं चित्र ही गाण्याची पार्श्वभूमी न वाटता तेच एक संपूर्ण काव्य वाटावं असं काहीसं वाटत ही ’छोटीसी कहानी’ सुरू होते. सारी वादी भरून टाकणारी बारिश सुरूच आहे जोडीला , पुढे पुढे निघालेली गाडी. अप्रतिम वाटणारी प्रत्येक प्रत्येक फ्रेम पहावी, जरा थबकून गाणं ऐकावं, पडद्यावरची श्रेय नामावली पहावी की नुसतंच मंत्रमुग्ध व्हायला सुरूवात होऊ द्यावी असे आपण मुळातच गोंधळतो आणि अश्यावेळी एक पेच टाकला जातो ,

ना जाने क्युँ दिल भर गया,

ना जाने क्युँ आँख भर गयी…

समोर दिसतय ते हळूहळू मन व्यापत जातं ,हिरवंगार, निळंसावळं, गंभीर. विलक्षण सुंदर निसर्ग आणि अर्थवाही शब्द… पहिली दाद जाते मनातून गुलजारांना. रेल्वेचे सांधे बदलणं, किती साधं खरं तर पण ही अशी जोडणी दिशा बदलते. गाण्य़ाचा ताल असा रेंगाळत मंदावत अलवार विसावतो आणि वाट देतो या कहानीला. अर्थात ही कहानी आहे की हेच एक अखंड काव्य असा प्रश्न आपल्याला पडणारच असतो. शोले जसा एक मैलाचा दगड आहे तसाच ’इजाजत’ देखील, अर्थात हा दगड वेगळ्या वाटेवरच्या चित्रपटांसाठीचा मैलाचा दगड आहे. हे चित्रपट नुसतेच पहायचे, ऐकायचे समजून घ्यायचे नसतात तर ते अनुभवायचे असतात… हलके हलके मनात झिरपू द्यायचे असतात. ’इजाजत’ हा चित्रपटच एक अखंड कविता आहे आणि ही कविता न अनुभवलेला रसिक विरळा. यातले संवाद हे या कवितेच्या ओळी आहेत, त्यांना एक मनभावन लय आहे. “जिंदगी को लगाम मत डालिये, आपके मोडने से ये नही मुडॆगी” किंवा ” आदत भी चली जाती है, अधिकार नही जाते” ह्या केवळ ओळी कश्या म्हणाव्या?

कपाटातल्या दागिन्यांच्या डब्यातून स्वत:चे दागिने काढून तिथे मायाची पत्र ठेवणारी रेखा, “मैने अपने जेवर निकालके आपके रख दिये” सांगणारी सुधा…. रेखाला सुधापासून वेगळं काढता येत नाही. ही बाई हे एक अजब अफाट काहीतरी आहे, अथक प्रयत्नानेही शब्दात बांधता न येणारं रसायन म्हणजे ही बाई. ’क्या गम है जिसको छिपा रहे हो’ असं गुढ वाटणारं तरी जिवंत अभिनयाचं, सौंदर्याचं नाव म्हणजे रेखा. हे एक गारूड आहे. अनुराधा पटॆल, नसिरूद्दीन शहादेखील कितीही आवडले, सगळे तोडीस तोड असले तरी रेखा ती रेखाच. काठापदराच्या साड्या, साधीशी वेणी किंवा सैलसर अंबाडा किंवा बदललेल्या रूपात लागलेल्या चष्म्यासहदेखील अलौकिक सुंदर दिसू शकणारी रेखा.

’मेरा कुछ सामान’ असो की ’कतरा कतरा मिलती है’ असो. ’छोटी सी कहानी से’ असो की ’खाली हाथ शाम आयी है’ असो, आर डी आणि गुलज़ार यांच्या या रचना मनात एकदा उतरतात आणि ठाण मांडून बसतात. “एक अकेली छत्री में जब आधे आधे भीग रहे थे”, “प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो”, “रातकी सियाही कोई आये तो ले आये ना” आणि “गीला मन शायद बिस्तर के पास पडा हो” ह्या भिजवणाऱ्या ओळींचे काही दाखले ठरतील. भिजलेल्या, भिजणाऱ्या, भिजवणाऱ्या, ओलावा अबाधित ठेवलेल्या मनांमधे रुजतो हा इज़ाजत असा. गहिरे प्रवाही रंग क्षणोक्षणी पडद्यावर येत भरून , भारून टाकतात आणि तेव्हाच ’कतरा कतरा मिलती है’ असे सांगत वाहत पुढे जाणाऱ्या आयुष्यात आपल्या सोबत येतात. ’प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो’ आणि ग्रेसांच्या ’आकांत माझ्या उरी केवढा’ने दाटणाऱ्या हुरहुरीची जातकुळी एकच वाटते मला कायम.

मध्यंतरी दिलीप चित्रेंची एक विलक्षण सुंदर कविता वाचली,

 

बागेतील संध्याकाळ

दुर्लक्षित त्या नेहेमीच्या कोपऱ्यात

एका बाकावर तू, मी, कित्येक वर्षांनी

अकल्पित पुन्हा.

’किती जोराचा वारा’ मध्येच म्हणतेस

केस आवरतेस.

खरोखरीच जोराचा वारा.पानं भरारा

भिरभिरत खाली येणारी.

नुस्ती वाळलेली पानं. पाचोळा.

पतझडीचा करकरीत नाद ऐकत

पतझडीत बसून असतो. निमूट.

’निघू’ दोघेही एकदम म्हणतो. उठतोच

वाटेवर पानांचा खच.

पायांखाली दबलेल्या पानांचा

करकरीत नाद येतो. येत राहतो.

हा येत राहणारा करकरीत नाद म्हणजे माझ्यासाठी ’इज़ाजत’. पडद्यावर ’इज़ाजत’ संपला तरी मनातून तो संपत नाही. विरघळतो तो. त्याला संपण्याची कधीच इजाजत देत नाहीत हे इजाजतपंथी. कानाकोपऱ्यात उरतोच तो. इजाजतचा शेवट न पटलेलेही बरेच जण आहेत. पण इतकी सुंदर कलाकृती पहाताना त्या कलाकृतीने तिच्याचसारखं असावं, मला जसं वाटतं तसं तिने व्हावं असं बंधन न घालता इजाजतचा शेवटही पाहिला तर तो आवडतोच. आणि या शेवटच्या पाचेक मिनिटात ’शशी कपुर’ नावाची जादू अनुभवली की, रेखाचं आणि त्याचं समंजस नातं उमगलं की , पडद्यावर केवळ दोनेक मिनिट अभिनय करूनही आपल्या प्रसन्न, सहज, मुरलेल्या अस्तित्वाची छाप पाडणारा शशी कपुर पाहिला की आपलाही ताण निवळतो आणि मन एका अनामिक शांततेचे साक्षी होते. भुतकाळाच्या पाचोळ्यावरच्या पावलांचा करकरीत नाद पूर्ण चित्रपटात येत असतानाच शशी कपुर नावाची जादू होते आणि नात्यांच्या या वठलेल्या खोडाला पुन्हा एक हिरवा प्रसन्न फुटवा फुटलेला दिसतो.

इज़ाजत पेलणं हे गुलज़ार, आर डी, रेखा वगैरे मंडळींना साधलं आणि त्याबद्दल आपल्याला काय वाटतं हे सांगणं म्हणजे पाऱ्याला पकडू पाहणं आहे ही कल्पना हे लिहायला घेण्यापूर्वीच होती खरं तर. पण न लिहावं तर मन मानेना… आशाच्याच आवाजातल्या ओळी मग पुन्हा मनात येतात, “पाके भी तुम्हारी आरजु है, शायद ऐसी जिंदगी हसीं है”. या कतरा कतरा मिळणाऱ्या तरीही हसीन असणाऱ्या जिंदगीची नोंद जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे !!

दैनिक पुण्य  नगरी, 5.12.2016 IMG_20161205_075408.JPG

दत्त- दत्त…. दैनिक कृषीवलने घेतलेली दखल!!

ब्लॉग सुरू आहे आपला म्हटल्यावर त्यावर नित्य नव्या पोस्ट्स येणार हे आलेच ओघाने . त्यात काही पोस्ट्स जमतात काही चुकतात. काहीबद्दल आपणच तटस्थ होतो. मात्र त्यातल्या काही (मोजक्या :)) आपल्या स्वत:च्या आवडत्या असतात.  म्हणजे पुन्हा वाचू गेलं तर आपलच लिहीलेलं आपल्याला निदान वाचावसं  वाटतं त्या….

त्यातलीच एक हल्ली मला रूचलेली माझीच पोस्ट म्हणजे ’देऊळ … तू झोप मी जागा आहे!! ’

नेहेमीच्या पद्धतीपेक्षा वेगळ्या रूपात एका आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात देऊळ पहाण्याचा योग, दिलीप प्रभावळकरांची भेट आणि गिरीश कुलकर्णीशी फोनवर झालेले बोलणे असे अनेक कारणं देऊळ माझ्यासाठी अधिकाधिक स्पेशल बनवत होते. त्यात भर पडली ती माझ्या या पोस्टची ’ दैनिक कृषीवल ’ ने घेतलेल्या दखलीमूळे. कृषीवलच्या कलासक्त पुरवणीत ’देऊळ’ वरील माझं मत हे कव्हर स्टोरी म्हणून निवडले गेले. माझ्यासाठी हा एक सुखद आश्चर्याचा धक्का होता.

कलासक्त पुरवणीचे पहिले पान :

” देवळाशिवाय गाव ही कल्पना कोणाला सहन होणार नाही, इतकं महाराष्ट्रातलं भावजीवन देवळाभोवती गुंफलं गेलं आहे. रोज नवीन फार काही घडत नसलेल्या कुठच्याही खेड्यात ’ देऊळ ’ , त्याभोवतीचा ’पार ’ ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट. लग्नकार्य असो, सुख दु:ख असो , सण समारंभ असोत , वायफळ गप्पा असोत की गावातले महत्त्वाचे निर्णय असोत – श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांच्या डोलाऱ्यावर उभ्या राहिलेल्या या विश्वाचे किती रंग , किती ढंग !! या ग्रामीण भागातील लोकांचे जनजीवन चित्रीत केले आहे ’देऊळ ’ मधे. गिरीश आणि उमेश कुलकर्णी यांच्या वळू, विहीर या चित्रपटानंतरचा सध्या गाजत असलेल्या देऊळविषयी लिहीत आहेत तन्वी देवडे – कुलकर्णी …. ”

ही या पुरवणीवरची सुरूवात पहाता आपण कोणितरी आहोत की काय गड्या असे वाटून गेले क्षणभर 🙂

त्यानंतरचे कव्हर स्टोरीचे हे पान….

ही पोस्ट पेपरमधे आली, पेक्षाही ती या सुंदर पद्धतीने आली याचा खरच मनापासून आनंद वाटतोय मला.

कृषीवलमधे आलेली पोस्ट इथे पहाता येइल.

दैनिक कृषीवलचे संपादक श्री. संजय आवटे, श्री. अशोक अडसूळ व ही बातमी माझ्यापर्यंत पोहोचवणारे श्री. नवनीत कांबळे या सगळ्याचे मन:पुर्वक आभार!!!

आणि काय लिहिणार … अतिशय ’सहजच’ म्हणून सुरू असलेला हा ब्लॉग नित्यनवे आनंदाचे क्षण व माझीच मला नवी ओळख, जगण्याचा हेतू देत असतो … और क्या कुछ नही बस हम खुश है!!! 🙂