चैत्रचाहूल….

IMG_20170329_192511“अगं बिलाच्या किमतीतली उरलेली मोड काउंटरवर आदळत ती जवळपास फेकणाऱ्या दुकानदाराला तू ती मोड उचलत शांतपणे थॅंक्यु कशी म्हणू शकतेस?” पोटतिडकीने आणि सात्त्विक त्राग्यातून विचारला गेलेला प्रश्न खर तर… पण जमतं असं करायला. शांतपणे ती मोड उचलली जाते, आपल्या चेहेऱ्यावर हावभाव शांत ठेवत “थँक्यु ” म्हटलेही जाते, एखाद्या प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखे. समोरच्याच्या वागण्यातलं काही खटकलं तरी आपण आपल्याच मार्गाने जाणे निवडतो. समोरच्या प्रश्नाने क्षणभर विचलित होतेही मन…’जशास तसे’ वागावे वगैरे धडे गिरवलेले असले तरी तसे प्रत्यक्षात वागणे मात्र साधत नसते. तो स्वभाव मुळात असतोच आपला.

स्वभाव… लहानसा शब्द. सहज स्वाभाविकपणे उच्चारला जाणारा. प्रत्येकाचा म्हणून एक असणारा स्वभाव, अनेक अनेक छटा असलेला मोठ्ठ्या व्याप्तीचा शब्द. सहसा हेच उच्चारलं जातं की अरे तो माझा स्वभाव आहे… शब्द नकळत उच्चारला गेला तरी जात्याच असलेलं या शब्दाचं तेज मनात लखकन चमकून जातं. क्षणभर थबकतं मन त्याच्यापाशी, रुंजी घालतं त्याच्या अर्थापाशी आणि वहात्या दिवसाच्या प्रवाहासोबत पुढे निघालेलंही असतं. सकाळी विचारला गेलेला प्रश्न लहानसा आणि त्याचं चटकन दिलं गेलेलं उत्तर. हे उत्तर इतकंच नसून ते बरंच मोठं आहे हे जाणवतं. ’स्वभावाला औषध नाही’, असा कसा आहे एखाद्याचा स्वभाव हे सहसा सगळ्यांच्या आवडीचे, चर्चेचे विषय… आणि हे असे कधी कधी विचारले गेलेले प्रश्न तर आपल्याला आपल्याच स्वभावाबद्दल आणखी विचारात टाकून जातात.

जीवनाच्या वाढत्या वेगाच्या आधीन होत जाणारा रोजच्या दिवसा सारखाच खरंतर हा आणखी एक दिवस. सकाळचा स्वभावाचा विचार मनात घोळत ठेवत पार पडत असलेला दिवस. . दिवसाच्या कामाच्या धबडग्यात मात्र या उत्तराचा धांडोळा घ्यायला सवड होत नाही. या वेळात इतर कोणाच्याच काय तर स्वत:च्या मनाशीही गाठभेट होत नाही. संध्याकाळ कलताना जरासं इटुकलं निवांतपण मिळतं. स्वत:शी तुटलेल्या संवादाशी नाळ पुन्हा जोडली जाण्याचे हे क्षण. इतकावेळ मनाचा पिच्छा पुरवणारा विचार आता अगदी सामोरा येतो आणि आठवतो दिवसाच्या अगदी सकाळी घडलेला तो संवाद पुन्हा एकदा…

एव्हाना बाहेर सूर्याने आपला पसारा आवरायला घेतलेला असतो आणि घरात स्वैपाकघरात जरावेळ शांतता असते. फ्रिजचं दार बंद करताना खिडकीतून येणारी निरोपाची सूर्यकिरणं आपल्या चेहेऱ्यावर थबकतात आणि त्याने उजळलेलं आपलं प्रतिबिंब त्या बंद फ्रिजच्या दारावर पडतं. साऱ्या दिवसभरातली स्वत:ची स्वत:शी अशी क्षणिक गाठभेट घडते आणि चेह्ऱ्यावर एक हलकसं प्रसन्न हसू उमटतं, सूर्यकिरणांच्या सोनेरी छटेचं. निवांतपण मनाशी घट्ट कवटाळलं जातं आणि पावलं गॅलरीकडे वळतात… हुरहुरती संध्याकाळ, काहीसं धूसर अस्पष्ट होणारं अस्तित्त्व… समोर शहराचं बदलतं रूप दिसतं आणि त्या झपाट्य़ाने वेग पकडत चाललेल्या शहराशी आपण काहीसे विसंगत वाटून जातो…

कोई हाथ भी न मिलाएगा, जो मिलोगे तपाक सें,

ये नये मिजाज का शहर है, जरा फासलें से मिला करो !

गॅलरीतून समोरचा रस्ताही दिसतो. लगबगीने घराकडे निघालेल्या गर्दीची पावलं रस्त्यावर. चेहेरा हरवलेली ही गर्दी, ’मिजाज’ नया असलेली ही गर्दी. कुठल्याश्या अनामिक ओढीने धावणारी ही गर्दी, हा वेग गुदमरवणारा असतो. हा सुर नवा असतो आणि आपल्याला हे गाणं गाता यावं की नाही असा संभ्रम दाटून येतो. माणसांच्या गदारोळात नवनवे प्रश्न नित्य उभे ठाकतात आणि आपला शोध असतो उत्तराच्या वाटेचा. समोर अखंड ओघ वाहतच असतो…आपापल्या घराकडे, वाट पहाणाऱ्यांकडे परतण्याची स्वाभाविक नैसर्गिक घाई जाणवते त्या गर्दीकडे…विचारांच्या साखळीतला ’निसर्ग’ शब्द घुटमळतो मनाशी. भिरभिरणारी अस्थिर श्रांत नजर समोरच्या मोठ्ठ्या वृक्षावर जाऊन स्थिरावते आणि अचानक जाणवतं त्या झाडाला नुकताच पुन्हा घेरू लागलेला टवटवीत ताजेपणा. कान्याकोपऱ्यात जागोजागी कोवळी कोवळी पोपटी पालवी नजर सुखावत जाते. इवली इवली गोडूली, ताजी ताजी प्रसन्न पानं, तान्ह्या बाळाच्या मऊसुत चिमुकल्या तळव्यासारखी अलवार पालवी. शेजारच्या आंब्याला जागोजागी आलेला मोहोर पुन्हा नजर खिळवून ठेवतो. कुंडीतल्या मोगऱ्याची कळी टपोरं बाळसं धरू लागलेली असते… निसर्गाला लागलेली चैत्रचाहूल मनाला स्पर्शून जाते. आता हा निसर्ग अगदी स्पष्ट होतो मनात आणि ताबा घेतो मनाचा, त्या हिरव्यागार पानांचं असं पुन्हा एक प्रतिबिंब आपल्या चेहेऱ्यावर पडतं आणि मगा उमटलेल्या हलक्याश्या हसूचा हात धरत पुन्हा हजर होतं.

मी पंचांगाला चैत्र कधी हे विचारलेच नाही

झाडांची पोपटी पालवीच मला अधिक विश्वासार्ह वाटली…

धामणस्करांच्या निसर्ग उलगडणाऱ्या मनात खोलवर दडलेल्या ओळी अलगद सामोऱ्या येतात. निसर्ग म्हणजे ’नियम’…शक्यतो कश्यानेही विचलित न होता अखंड व्रतस्थ असणे म्हणजे निसर्ग. छानच वाटतं आपल्याला, मनात कोवळया तजेल्याचा फुटवा उमटतो या विचाराचा. निसर्गाचा असा हा ’हिरवेपणाचा’ स्वभाव असतो. त्याचं ते अटळ अढळ असं सृष्टीचक्र, आधार वाटतो या अविचल सृष्टीचक्राचा. मनात हसरे तरंग उमटतात, डहूळत जातं मन. निसर्गाशी परतल्यावर आश्वस्त वाटू लागतं. मनाला उभारी मिळते.

संध्याकाळ होताना घरट्यात परतणाऱ्या पक्ष्यांसारखी आभाळभर विखुरलेली उत्तरं पुन्हा गवसू लागतात. माणूस असणं, उत्स्फुर्तपणे माणसासारखंच वागणं, वागता येणं म्हणजेच आपला स्वभाव… या स्वभावाविरूद्ध जेव्हा जेव्हा आपण जातो तेव्हा आपण निसर्गाच्या विरुद्ध जाऊ लागतो. निसर्गापासून दुरावताना, मुळ प्रवृत्तीपासून फारकत घेताना चुकल्यासारखं वाटू लागण्याची भावना पुसली जाते. आपल्या वागण्याची, स्वभावाची पुन्हा ओळख पटते आणि माणसाने माणसासारखं वागणं हे निसर्गाला धरून आहे असा अधेमधे डळमळीत होत जाणारा विश्वास पुन्हा नव्याने दृढ होत जातो.

मानवाच्या अविचारी वागण्याला हा नेमस्त निसर्ग जेव्हा ’जशास तसे’ उत्तर देतो तेव्हा समस्त मानवजातीला होणारा त्रासही मनात आला आणि जाणवले ही जशास तसेची उर्मी विनाशाकडे नेणारी आहे. आपला मुलभूत स्वभाव हा अनेक वर्षांच्या अनुभवांतून, जगण्यातून कधी जाणता कधी अजाणता सहज साकार होत जातो आणि मग येतो एक टप्पा जिथे समोरच्याने जरा उद्धटपणे ठेवलेली मोड शांतपणे उचलली जाते, सहज शांतपणाने “थँक्यु ” म्हणताही येते. व्यवहाराची तारेवरची कसरत सांभाळताना बिचकायला होतेही पण तरीही होणारी सकारात्मक अंत:प्रेरणा म्हणजेच निसर्ग.

हर धडकते पत्थर को, लोग दिल समझते हैं

उम्र बीत जाती है, दिल को दिल बनाने में…

संभ्रम निर्माण होत असताना, जशास तसे वागणे सोपे वाटत असतानाही आपण आहोत तसे वागण्याचं बळ म्हणजे निसर्ग… एव्हाना गॅलरीतून दिसणारी धावती गर्दी मंदावलेली असते. हलकी हलकी लुकलुकणारी निळसर आकाशातली एखादी चांदणी प्रकट होऊ लागते. विस्तीर्ण आकाश, हिरवळीने लगडू लागलेले वृक्ष, पक्षी, आकाशातली चंद्राची कोर या सगळ्याचा आपण पुन्हा भाग होतो. समोरच्या गर्दीतलं एकही होता येतं आणि घनदाट वनात वाहणाऱ्या एकाकी झऱ्याच्या काठी झुकणारं विश्रब्ध झाडही आपल्याच मनाचा एक कोपरा होत जातो. मन पुन्हा नितळ स्वच्छ होत जाते, विचारांचं मंथन करणं हा ही आपल्या स्वभावाचा किती अनिवार्य भाग आहे हे जाणवतं तेव्हा एक सहज सरल हास्य चेहेऱ्यावर विसावतं, मनाला चैत्रचाहूल पुन्हा लागल्याचं स्पष्ट होतं. आता पावलं नव्या दमाने माणसांच्या जगाकडे परतू लागतात….

Advertisements

एक छोटीशी मोठीशी नोंद :)

‘ताई’ 🙂

‘तायू’ 🙂

‘तायडे’ 🙂

माझ्या ब्लॉगने मला दिलेली नावं ….. नुसती हाकच नाही तर ‘ताई’ मानून मनापासून प्रेम करणारी अनेक भावंडही दिली या ब्लॉगने …..

विद्याधर भिसे …माझा असाच एक भाउ 🙂 ….. सगळ्या ब्लॉंगांवर ‘प्रॉफेट’ नावाने येणारे कमेंट्स पाहून मी २०१० मधे शोध घेतला, म्हटलं कोण बूवा हा ‘प्रॉफेट’ ??? 🙂

या बाबाच्या भिंतीवर पोहोचले शोध घेता घेता …. आणि मग एक सकस, प्रगल्भ वगैरे लिहिणारा मुलगा अशी ओळख पटली …. सुरूवातीला कमेंट्स मधून झालेली ओळख वाढत जाऊन , विद्याधरशी धाकट्या भावाचं नातं जुळलंही आणि वाढलंही 🙂

आजची नोंद आहे या भावाला Thank You म्हणण्यासाठी …. आता आभार मानले तर मला माझा भाऊ रागावणार आहे याची कल्पना आहे मला…. तरिही मी हे नोंद करतेय!!! माझ्या या भावाकडून काल मला एक गिफ्ट मिळालेय …..माझं आवडतं गिफ्ट … एक पुस्तक 🙂

 

 

Flipkart कडून असे गिफ्ट वगैरे आले नं मला भलताच आनंद झाला … पुर्वी माझ्या नावाने पुकारा करत पोस्टमन आला की मला असाच आनंद व्हायचा … कित्ती दिवसांनी ‘मजा आली ‘ असं सहज म्हट्लं गेलं ….

पुस्तक पढके होने के बाद मेरा मत मांडती हूँ  🙂

 माझे अनेक सहब्लॉगर्स मला ताई म्हणतात , आणि ते मला मनापासून आवडते. एक नातं जुळलेय आम्हा सगळ्यांचे… एकाचा आनंद सगळ्यांचा असतो आणि तसेच एखादा नाराज असेल तर त्याच्यासोबत सगळे उभे असतात ….. मस्त चाललेय आम्हा ब्लॉगर्सचे….

खरं सांगू का आणि तसेही ताईलाच मिळते नं राखीपौर्णिमेचं गिफ्ट 😉

खूप काही लिहीत नाही, माझे आपले नेहेमीचे की हे ऋणानूबंध असेच राहूदेत 🙂

बाकि काय तेच आपले ‘ जय ब्लॉगिंग’ 🙂 ….

… लिहीत राहूया…. वाचत राहूया आणि असेच सगळे सोबत राहूया 🙂

 

एक सात्विक वादळ …. अमृता प्रीतम …

अमृता प्रीतमचं तिने स्वत: लिहीलेलं एकही पुस्तक मी वाचलेलं नाही ,कधी वाचेन ते ही माहित नाही!!!  पंजाबीत असलेलं पुस्तक वाचता येणार नाही कदाचित पण समजणार नाही असं मात्र म्हणता येणार नाही….. ती मराठी नाही, मी पंजाबी नाही…. तिच्या साहित्याची ओळख होण्याच्या टप्प्यापर्यंत येइपर्यंत मूळात माझी साहित्याशी अजून ओळख नाही….  मग असे असूनही , तुटपुंज्या वाटू शकणाऱ्या ओळखीवरही त्या व्यक्तीमत्त्वातलं नक्की काय साद घालतं समजत नाही….

बरेचदा वाटतं ब्लॉगवर एक पोस्ट लिहीण्याइतकी मी नक्कीच ओळखते तीला… मग वाटतं, छे!! मला जे समजतं , जे वाटतं ते शब्दांमधे बांधण्याइतकी समर्थ मी नक्कीच नाहीये.आणि मग तिथेच वाटतं, ’युरेका ’ …. सापडलं मला की मला काय आकर्षण वाटतं तिच्या व्यक्तीमत्त्वाचं…. माझं ’दुबळं’ असणं, समाजाच्या चौकटीचं सतत भान बाळगणं आणि तिने ते सशक्तपणे झुगारणं …. नुसतं झुगारणं ही बंडखोरी नव्हे तर स्वत:तल्या प्रतिभेला जपत स्वत:च्या नियमांनूसार आयुष्य जगणं !!!

भारतातून निघताना पुस्तकं खरेदी करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा असतो माझ्यासाठी नेहेमी . एका पुस्तकाच्या खरेदीवर एक पुस्तक मोफत अशी योजना त्या दरम्यान सुरू होती. घेतलेल्या कुठल्यातरी पुस्तकावर एक लहानसं पुस्तक हाती आलं , मुळचं ’उमा त्रिलोक ’ या लेखिकेचं आणि  ’अनुराधा पुनर्वसू ’ यांनी मराठीत भाषांतरित केलेलं  ’अमृता इमरोज ’ एक प्रेमकहाणी  नावाचं ते पुस्तकं !!!

अमृता प्रीतम एक मोठ्या पंजाबी लेखिका होत्या इतपतच ज्ञान होते तोवर मला…. केव्हातरी सहज पुस्तक चाळायला म्हणून हातात घेतलं . मात्र जसजशी वाचत गेले तेव्हा मात्र अमृताच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या प्रेमात पडत गेले. इथे इमरोजना वेगळं काढणं शक्यच नाहीये. ते दोघे वेगळे होतेच कधी…..

एक जिगसॉ पझल येतं इश्वराकडून , आपल्यात एक अपुर्ण आपण असतो … त्या पझलचा दुसरा भाग देवाने पाठवलेला असतो ….. आणि ती दोन अपुर्णत्त्व जिथे भेटतात ते जीवन यशस्वी असते वगैरे प्रेमाच्या संकल्पना मनात कायम होत्या माझ्या , स्वत:ही तसेच काही जगण्याकडे कलही आहे पण बऱ्याच गोष्टी बोलत नाही आपण सहसा!!  ’हसं’  होइल आपलं अशी एक सुप्त भिती बाळगत आपण आपल्यातलं सामान्य असणं मान्य करतो 😦 …. अमृता आणि इमरोज यांच्या वयातलं ’उलटं’ अंतर आज तितकसं बोचणार नाहीदेखील पण समाजासाठी अश्या बाबींची मान्यता ५०-६० वर्षापुर्वी निश्चित नव्हती . त्यातही लग्नाच्या रूढ बंधनात न अडकता ४० वर्षापेक्षा अधिक काळाचं त्यांचं सहजीवन हा विषयच भुरळ घालणारा. अमृताला आधिच्या लग्नापासून झालेली मुलं आणि इमरोज अविवाहित , वेगळं आहे नं रसायन !!!

समाजाचा समाजानेच रचलेला एक पाया आहे…. वर्षानूवर्षे माणसांच्या अनेक पिढ्या त्या पायाला धरून जगताहेत… आमच्या पायावर आम्ही उभे आहोत हा दावाही ठोकतात…. आपण कसलातरी आधार घेतलाय ही जाणिवच जिथे नाही तिथे त्या आधाराशिवाय उभं रहाण्याचं आपल्यात सामर्थ्य असतं हे भान कुठून येणार ??? एखादा येतो मग चुकार गडी जो समाजाच्या या पायाला आव्हान करतो…. त्याच्या मजबूत भिंतींपलीकडे पहातो…. अवघड असतं हे नेहेमी …. पायाला चिकटलेली माणसं अश्या स्वतंत्र उभ्या रहाणाऱ्या माणसाचे पाय ओढतात ….. त्यात जर ती एक स्त्री असेल तर विचारायलाच नको…. जे आजही कठीण आहे ते आजपासून अनेक वर्षांपुर्वी अजूनच कठीण असणार नाही का ….

प्रस्थापिताविरुद्ध बंड करायचाय नं मग समर्थ असायला लागतं !! कणखर , मजबूत वगैरे असावं लागतं …. अमृता तश्या होत्या !! इथे मुळात ’भरकटण्याचा ’ धोका फार …. केलेल्या प्रत्येक कृतीचं समाज स्पष्टीकरण मागत फिरतो अश्या वेळेस ….. ते द्यायचं नसतं कारण ते मुळात ज्यांना समजत नाही तेच ते मागत असतात…. आपला वेगळा सुर आपण लावायचा असतो, समाज ऐकणार असतो तो सुर पण आपण यशस्वी झाल्यानंतर …. मधला काळ मात्र मोठा बाका असतो …..

काही लोक ’आवडून जातात ’ आपल्याला. सुर जुळतात, झंकार ऐकू येतो , ते होत होतं अमृताबाबत.

’ इतिहास माझ्या स्वयंपाकघरात आला आणि भुकेलाच परतला  . ’ ही ओळ असो किंवा , ’तिच्या आयुष्याचे धुमसते निखारे काळाने हलवले , त्या चटक्यांनी त्याच्या बोटांवर फोड आले. ’ असो,  जसजसे अमृताच्या साहित्याचे हलके हलके दर्शन व्हायला लागते मनाचा गोंधळ उडायला लागतो…. शब्दांची वेगळीच बांधणी असते ही…. अमृताच्याच एका पुस्तकाचं नावं आहे ’अक्षरों की रासलीला ’ … किती योग्य आहे हा शब्द तिच्या रचनांसाठीही ….. शब्दच जणू खेळताहेत एकमेकांशी आणि घडवताहेत एक अप्रतिम काव्य !!! वीज चमकते नं क्षणभर कसा लख्ख प्रकाश दिपवतो आपल्याला तशी धारदार रचना मोहात पाडते .

कधी कधी एखादं पुस्तकं वाचायला घेतलं की आवडतं पण उगाच मन साशंक होतं की आपल्या या आलूलकीला तडा तर नाही नं जाणार…. तसे न होता अमृताबाबत कुठेतरी खात्री वाटायला लागते,  इथे मुळातं नातं विश्वासाचं आहे…. निडर, बंडखोर, स्वत:शी प्रामाणिक लोकांबद्दल मला नेहेमी आदर वाटत आलाय , त्यांच्याकडे स्वत:चा विकास करण्याचंच नव्हे तर समाजाला एक सकस दृष्टिकोण देण्याचं सामर्थ्य असतं.

१२२ पानं झपाटलेली …. पुस्तकात अमृता – इमरोजच्या तरल नात्याचे अनेक सुरेख, तरल पैलू , अमृताच्या साहिर लुधियानवीबद्दल कायम वाटलेल्या प्रेमाचे रंग, तिचं प्रसंगी कणखर नं एक स्त्री म्हणून स्वत:तलं स्त्रीतत्त्वाशी प्रामाणिक असणं सगळंच आहे…. काहितरी देऊन जाणारं पुस्तकं !!! आपल्याला अंतर्बाह्य समृद्ध झाल्यासारखं वाटवणारी एक सोबत….

इमरोजसाठीची तिची ’मै तेनू फिर मिलांगी ’ कविता तशी अनेकांना परिचयाची …. गुलजारांच्या आवाजातली ही कविता इथे ऐका !!!

पुस्तक वाचून संपलं पण एक अस्वस्थता सोबतीला आली…. ती अजून खाद्य मागत होती. अमृताचा अजून शोध घे म्हणून सांगत होती….. अमृताचं लिखाणं आता शोधायचं आहे ….. काही काही अपुर्ण पानं हाती लागताहेत …..

फाळणीचं दु:ख अनूभवलेली अमृता…. त्या व्यथेला कायम मनात बाळगलेली अमृता ….. हीर ची दास्तान लिहिणाऱ्या ’वारिस शाह ’ ला फाळणी दरम्यान अत्याचार झालेल्या मुलींबद्दलही लिही रे सांगणारी , ’ वारिस शाह ’ ही  कविता लिहिणारी अमृता ….

फाळणीच्या वेळी पळवून नेलेल्या मुलींचा नंतर शोध घेतला गेला त्यातल्या अनेक मुलींच्या पोटात कोणाचं तरी बीज वाढत होतं 😦 …. त्या बाळांबाबत अमृता लिहीते , ” उस बच्चे की ओर से – जिसके जन्म पर किसी भी आंख में उसके लिये ममता नहीं होती , रोती हुई मां और गुमशुदा बाप उसे विरासत में मिलते हैं ….. ”

” मैं एक धिक्कार हूं –

जो इन्सान की जात पर पड रही …

और पैदाईश हूं – उस वक्त की

जब सुरज चांद –

आकाश के हाथों छूट रहे थे

और एक -एक करके

सब सितारे टूट रहे थे ….

’पिंजर’ पाहिला तो केवळ अमृतासाठी …. तिच्या प्रेमात पुन्हा एकवार पडण्यासाठी !!  फाळणीपुर्वी पाकिस्तानात असलेल्या एका गावातली’पुरो ’ (उर्मिला मातोंडकर )…. तिचे लग्न ठरलेय…पुर्वजांच्या वैमनस्यातून सुडाच्या भावनेने तिला त्या गावातला रशीद नावाचा मुसलमान पळवून नेतो…. हा रशीद मनाने अतिशय चांगला आहे…. त्याच्याकडे राहून आलेल्या पुरोला घरी कोणी स्विकारायला तयार नाही… नाईलाजाने पुरोचा रशीदशी निकाह होतो, तिला त्याला स्विकारावं लागतं …. परिस्थीतीपुढे शरण गेलेली तरिही स्वत्व जपणारी…. खंबीर, लढावू वृत्तीची पुरो … आणि शेवटी ’रशीद’ च्या चांगूलपणामूळे, त्याच्यातल्या व्यक्तीची ओळख पटल्यानंतर त्याला शोधत धावणारी , त्याच्या नावाने हंबरडा फोडणारी एक साधी , हळवी स्त्री…. खऱ्या प्रेमापुढे सहज झुकणारी, त्याची कदर करणारी स्त्री !!  उर्मिला इथे ’पुरो ’ हे पात्र जगलीये… मात्र त्या पात्रात अमृता शोधता येते इतका तिचा ठसा मनावर उमटलाय….

ही पुरो सिनेमात शेवटी म्हणते, ” चाहे कोइ लडकी हिंदू हो या मुसलमान, जो भी लडकी लौटकर अपने ठिकाने पहूँचती है समझो की उसीके साथ पुरो की आत्मा भी ठिकाने पहूँच गयी…. ” !! स्वत: अमृताचे शब्द आहेत हे….

अमृताच्या सगळ्याच नायिका एक नवा प्रश्न सजगतेने सोडवणाऱ्या आहेत…. प्रस्थापितांविरुद्ध बंड करणाऱ्या तर कधी वेगळीच वाट शोधून पहाणाऱ्या…. मात्र त्या ’चुकीच्या’ कधिही नाहीयेत . म्हणजे अमृता एक शहाणपण स्वत:च बाळगून होती म्हणावं लागेल ….. एक सुधारक विचारांनी भरलेलं सुंदर मन होतं तिच्याकडे. तिची बुद्धिमत्ता तिच्या कथेतल्या नायिकांच्या संवादातून आणि त्यांच्या प्रश्न सोडवण्याच्या क्षमतेतून दिसून येते.

स्त्री आणि पुरूषाच्या नात्याबाबत अमृताने तिच्या एका कथेतल्या नायिकेद्द्वारे मांडलेले विचार खूप काही सांगणारे आहेत….

मलिका नावाची ही नायिका आजारपणात दवाखान्यात जाते आणि तिथे एक फॉर्म भरून देतेय ….

वय विचारून झालय , आता डॉक्टर तिला विचारतो ’ तुम्हारे मालिक का नाम ?? ’ .. तेव्हा ही नायिका त्याला खडसावते मी घड्याळ किंवा सायकल नाहिये मला मालिक असायला, मी एक स्त्री आहे….. चपापलेला डॉक्टर तिच्या पतीचे नाव विचारतो…  तेव्हा ती सांगते ,” मै बेरोजगार हूं ! ’”  …..

गोंधळलेला डॉक्टर पुन्हा सांगतो मी तुझ्या नोकरीबाबत विचारत नाहीये … तेव्हा ती त्याला समजावते ,” हर इन्सान किसी न किसी काम पर लगा हूआ होता है, जैसे आप डॉक्टर लगे हुए है, यह पास खडी हुई बीबी नर्स लगी हुइ है ….. इसी तरह जब लोग ब्याह करते है, तो मर्द खाविंद लग जाते है और औरतें बिवीयां लग जाती है ….. वैसे मै किसी की बीवी लगी हुइ नही हूं!!! “

आता मात्र पुरत्या गोंधळलेल्या डॉक्टरला मलिका समजावते , की जगातल्या सगळ्या व्यवसायामधे ’तरक्की’ होते, जसे आज मेजर असलेले उद्या कर्नल होतात, परवा ब्रिगेडियर होतात आणि मग जनरल !! मात्र ’शादी- ब्याह ’ च्या या पेश्यामधे तरक्की होत नाही !!!

’ यात कुठली तरक्की होणार ? ’ असा डॉक्टरचा प्रश्न येतो .

तेव्हा मलिका उत्तर देते , ” डाक्टर साहब हो तो सकती है , पर मैने कभी होती हुए देखी नही । यही कि आज जो इन्सान खाविंद लगा हुआ है , वह कल को महबूब हो जाए , और कल जो महबूब बने वह परसों खुदा बन जाए …. “

किती वेगळा विचार आहे हा…. किती खरा आणि ….. साध्या सरळ सहज शब्दात , एका गुंतागूंतीच्या नात्याला बांधू शकणारी अमृता म्हणूनच इमरोजसोबत विवाहाच्या बंधनात न अडकता एक यशस्वी सोबत करू शकली.

ध्यास घ्यावा वाटतो या लेखिकेचा आणि तिच्या साहित्याचा!!! ’वादळ ’ पेलावसं वाटतं हे ….

खूप लिहावसं वाटतं खरं तर पण आटोपतं घेतेय आता…

एक मात्र खरं की …..

अमृताचं वादळी विचारचक्राचं अत्यंत सात्विक असणं , वेदनेचं पचवणं आणि त्यावर मात करून येताना अजून परिपक्व होणं समजलं की अमृता मनापासून खूप आवडते …. ते समजण्यासाठी तिला वारंवार भेटावं लागतं … विशेष मेहेनत नाही लागत अर्थात, तीचं लिखाणं आणि विचार तशी भुरळ घालतात आपल्याला समर्थपणे  !! 

अमृताचीच एक कविता आहे …. समाजाच्या बंधनांतून स्वत:ला न जखडता स्वतंत्र जगणाऱ्यांच्या व्यथांबद्दल आणि प्रवासाबद्दलच्या तिच्या कवितेतल्या काही ओळी….

पैर में लोहा डले

कान में पत्थर ढले

सोचों का हिसाब रुकें

सिक्के का हिसाब चले ….

और लगा –

आज मैने अपने घर का नम्बर मिटाया है

गली कें माथे पर लगा गली का नाम हटाया है

हर सडक की हर दिशा का नाम पोंछ दिया है …..

गर आपने मुझे कभी तलाश करना है….

तो हर देश के, हर शहर की , हर गली का द्वार खटखटाओ –

यह एक शाप है – एक वर है

और जहां भी स्वतंत्र रूह की झलक पडे

समझना – वह मेरा घर है !!!

And that solves the mystery … माझ्यामते जर समाजातल्या काही रुढी परंपरांविरुद्ध मी बंड करत असेन , चुकीला चूक म्हणू शकत असेन तर माझ्यात ’अमृताचा ’ एक अंश नक्कीच आहे…. तेच नातं आहे माझं तिच्याशी !!!

म्हणून वारंवार मलाही तिला म्हणावसं वाटतं असावं ’ मै तेनू फिर मिलांगी ’ 🙂

_ लोकसत्तामधे ’फिरूनी पुन्हा भेटेन मी ’ नावाचा रवींद्र पाथरेंचा एक सुंदर  लेख इथे आहे.

( फोटो जालावरून साभार !! )

अपनी तो पाठशाला…..

’शाळा सुटली पाटी फुटली’ म्हणण्याचे दिवस सरून २५ वर्ष झाली…. पाचवीपासून पुढे या गाण्याची आणि पाटीचीही साथ सुटली… कॉलेज शिक्षण संपूनही साधारण दशक उलटतेय… जीवन की पाठशाला मात्र नित्यनेमाने नवनवे धडे गिरवून घेतीये…. गमतीचा भाग असा की इथे अभ्यासाचा काही भाग ऑप्शनला टाकायचा ऑप्शन नाहीये!!! किंबहूना काही बाजूला टाकावेसे वाटत नाही…

ऑप्शनच्या प्रश्नाला मी घाटातले रस्ते म्हणते… त्यालाही एक कारण आहे …. शाळेतला एक तास कायम लक्षात राहिलाय माझ्या, सर काही तरी तोंडी परिक्षा घेत होते आणि अचानक म्हणाले, ” कुलकर्णी तू सांग घाटातले रस्ते वळणावळणाचे का असतात??? ” दचकले होते मी…. मनात आले हाय रे दैवा बाकि हजार प्रश्न सोडून सरांनी मला नेमका हाच प्रश्न विचारावा…. ’ हा एकच प्रश्न मला आवडलाच नाहीये…. मला नाही आवडत याचे उत्तर लिहायला… आता लगेच “का” असे विचारू नकोस… मलाच माहित नाही,पण मी हा प्रश्न ऑप्शनला टाकलाय हे खरे!! ” हे ज्या मैत्रीणीच्या कानात मी नुकतेच कुजबूजले होते ती गालातल्या गालात हसत असलेली तशीच्या तशी आठवते मला 🙂 शाळा कॉलेजात एखादा प्रश्न/ धडा ऑप्शनला टाकल्याने विशेष काही फरक पडत नाही येव्हढे माफक शैक्षणिक चातुर्य आपल्यात आलेय याचे मला कोण कौतूक 🙂

या शाळेबाहेरच्या पाठशाळेत मात्र न चुकता कितीतरी गोष्टी कधी आवर्जून तर कधी नकळत यायला लागतात… कोणाचे अक्षर सुरेख तर कोणाची वही नीटनेटकी, मग आपण का नाही तसे असे वाटते…. लहानसहान ते मोठ्या गोष्टी मनात रुजत जातात… कधी चूकताना, कधी सुधरवताना एक तळ्यातून मळ्यातला क्षण येतो मग…. आपल्याला आपलं अक्षरं, वही ठेवण्याची पद्धतच नव्हे तर अस्तित्वं , व्यक्तिमत्त्व गवसतं!!! वय वाढतं आणि आणि शिकायच्या गोष्टींची व्याप्तीही….एक आई, पत्नी, स्त्री म्हणून असो की त्याचबरोबरचा एक स्वतंत्र व्यक्ती असो या प्रवासातल्या प्रत्येक टप्प्याटप्प्यावरच्या पेपरमधे मात्र सगळेच गणितं सोडवायला लागतात….

विचारामागून विचार येताहेत मनात…. काही सुसंगत काही विसंगत वाटावे असे… काही असले तरी इथे मांडायचे हा नियम मोडायचा नाही म्हणून सरळ टाईप करतेय….आत्तापर्यंतची पोस्ट कधीचीच ड्राफ्ट्स मधे टाईप करुन ठेवलेली होती,जेव्हा लिहीली तेव्हा त्यात पुढे काय लिहायचे ते ही खरं तर विसरलेय मी … 🙂 आज जिथून वाटले तिथून पुढे टायपायची सुरूवात केलीये, कारण या पाठशाळेतल्या दोन नव्या टिचर्सनी नुकताच एक एक तास घेतलाय विचारांचा….

नेटवरच्या भटकंतीमधे नुकतचं हाती लागलं ते अनिल अवचटांचं पुस्तकं “सुनंदाला आठवताना..”

अनिल अवचटांबद्दलचे पैलू त्यांच्या लिखाणातून, कलेतून, पुस्तकांमधून सामोरे आले होते पण  सुनंदाताईंबद्दल तितकेसे माहीत नव्हते…. अनिल अवचटांच्या पुस्तकातले त्यांच्याबद्दलचे उल्लेख, त्या ’मुक्तांगण” या व्यसनमुक्तीच्या संस्थेशी निगडीत आहेत वगैरे झाली जुजबी ओळख ….  डॉ.आनंद नाडकर्णींच्या ’शहाण्यांच्या सायकियाट्रीस्ट ’ मधे सुनंदाताईंबद्दल उल्लेख मैत्रीण- आई म्हणून आहे!! त्या खऱ्या सामोऱ्या आल्या त्या मात्र अनिल अवचटांचा ’सुनंदाला आठवताना..’ हा लेख वाचताना…. मनात स्थान मिळवलेल्या अनेक लेखांपैकी हा एक उत्तम लेख…. त्यात अवचटांचे सहज लिखाण भावले त्याहीपेक्षा कित्येक पट अधिक भावल्या त्या सुनंदाताई….

वाक्यावाक्यागणिक थक्क व्हायला होते कधी कधी…. एका आयुष्यात किती किती गोष्टी केल्या जाऊ शकतात याची प्रचिती आली!!! आयुष्य सार्थकी लावणे म्हणतात याला…. सहानुभुती दाखवणे तसे सोपे असते पण एखाद्या कार्याला वाहून घेणे म्हणजे काय हे सुनंदाताईंच्या वागण्यातून दिसून येते!!! शेवटच्या आजारपणाच्या काळात त्यांनी दाखवलेले धैर्य, चिकाटी, खचून न जाण्याची जिद्द सगळेच स्मरणात ठेवावे असे!!! मन नकळत झूकले सुनंदाताईंना सलाम करण्यासाठी!!!

असं काही वाचलं की नकळत आपल्याही मनात सकारात्मक विचारांचे तरंग उमटतातच…. मान्य जगात बरचं काही वाईट आहे, आपल्या आजूबाजूला चुकीचेही काही ना काही घडतेच आहे तरीही त्या सगळ्यावर आपल्यापुरती तरी मात केली जाऊ शकते….. आयुष्यात , जगण्यात अर्थ असू शकतो… एक निश्चित सकारात्मक ध्येय नक्कीच असू शकते वगैरे विचार दाटीवाटी करतात मनात….

असाच अजून एक ताजा अनुभव म्हणजे कौन बनेगा करोडपती मधली पहिली करोडपती महिला, राहत तस्लीम…. शिकायची खूप ईच्छा होती पण शिकता आले नाही असं म्हणणारी…. आयुष्यभर गृहिणीची भुमिका पार पाडलेली ही महिला जेव्हा अनेक अवघड वाटणारे प्रश्न लीलया पेलत होती तेव्हा खरचं कौतूक वाटलं तीचं…. केवळ गृहिणी आहोत म्हणून जगापासून फारकत घ्यावी लागत नाही… संधी मिळताच सामान्यातले असामान्यत्व जगासमोर येतेच… किंवा तूम्ही स्टार असालच तर कधी ना कधी चमकल्याबिगर रहाणार नाही ई. धडे कसे सहज मिळतात असे काही पाहिले ऐकले की….

राहत ला पाहिले आणि वाटले पडद्याआडूनही जग ईतके सजगतेने पहाता येऊ शकते…. आम्हाला तर ईथे अडचणींचा पाढा वाचायची सवय… यांना येत नसतील का त्या??? की यांना शिकवलेय परिस्थितीने लढायला…. पुन्हा एक असे व्यक्तिमत्त्व जे आपल्या आयुष्यात नकळत एक आशेचा किरण देते!!

हे धडे गिरवले की मग वाटेवर चालताना, विचार करताना केव्हा तरी एक विचार असाही चमकतो की नसेलही कदाचित माहित की घाटातले रस्ते का असतात वळणावळणाचे, ती वळणं मात्र न चूकता न थकता जिद्दीने जोमाने तरिही पार करता येतीलच की…. नाही का????

विसाव्याच्या वळणावर…

कधी कधी असे होते की हातात अगदी मोकळा वेळ असतो…. ’बरंच काही करायचयं ’ या सदरातल्या पेंडींग कामांची यादी पडीक असते…. पण या मोकळ्या वेळेत यातलं एकही काम करावसं वाटत नाही…. बरेच दिवस आणून ठेवलेले एखादे पुस्तक असो की आवर्जून आणलेली एखादी CD असो काहीच हातात घ्यावे वाटत नाही…. एक विलक्षण जडत्त्व मनाला आलेले असते….

तर कधी याच्या अगदी उलट होते….. सकाळ होते तीच अगदी प्रसन्न…. एक अनामिक उत्साहाचा, उमेदीचा झरा अंतर्मनात झिरपतो!!एरवी कंटाळवाणी वाटणारी कामंही चटाचट होतात तेव्हा…..

परवा रात्री असेच वैश्विक गुडनाईट म्हणू म्हटले तर मॉडेमबूवा रूसलेले….. दोन चार वेळा प्रयत्न करूनही बेटं पुढे सरकेना… आता खरं तर माझी निदान माफक तरी चिडचिडीची वेळ… पण जराही रागवावेसे वाटले नाही…. मॉडेमची ईच्छा शिरसावंद्य म्हणून शांत होते मी!! शिल्पाताईंच्या मॉडेमच्या पंगतीत आपलेही श्री. मॉडेमराव जाऊन बसले म्हटलं!! खरं तर नेट बंद होणे हे माझ्यासाठी भरभक्कम नुकसान पण मी शांत पाहून नवऱ्याला आश्चर्याचा धक्का बसला असावा….  दुसऱ्या दिवशी सकाळी मी नेटची आठवणही काढली नाही तेव्हा मात्र मला नक्कीच बरे नाही असे त्याला वाटले असावे…. 🙂

मला मात्र काहितरी गवसलेय असे वाटत होते सारखे…. काय माहित नाही? असे का वाटतेय ते ही समजत नव्ह्ते….  मुलं शाळेत गेलेली…सगळी कामं उरकून सोफ्यावर विसावले जरा मी….हातात वाफाळता चहाचा कप आणि लेक यईपर्यंतचा दोन अडीच तासाचा वेळ हातात….. टिव्ही पहायचा नाही हा संकल्प जोरदार त्यामूळे तो मार्ग बंद होता आणि न वाचलेले घरातले एकमेव पुस्तक म्हणजे थरोचे वॉल्डन,  आत्ता ते ही नको होते….. हातातला वेळ पोकळी वाटावा ईतपत शांतता भोवती होती…. तरिही कंटाळा वाटेना, एकटे वाटेना… उलट नुकतेच स्वत:च आवरलेल्या घराकडे एक शांत नजर टाकावी वाटली…. रोजचेच घर रोजच्याच वस्तू रोजच्याच जागी तरिही तोच तो पणा वाटेना…. उलट त्या तश्या त्याच जागी पाहून छान वाटले क्षणभर….  मनाला मोकाट धावायची संधी दिली होती पण ते ही आज उगा या विचाराच्या धाग्याहून त्याला लटक , त्यावरून इथे उडी मार असले प्रकार करेना…… म्हणजे अगदी शांत होते असेही नाही पण पठ्ठं आज उगा धावपळीच्या मुडमधे नसावं बहूतेक….. मुक्तपणे फिरत होतं रमतंगमतं पण बागेत फिरल्यासारखं, हात मागे बांधून निवांत….

अचानक काही दिवसांपुर्वीचा KBC चा पाहिलेला एक भाग आठवला…. अमिताभ त्याच्या खर्जातल्या आवाजात हरिवंशराय बच्चनांची एक रचना म्हणत होता…. ती रचना ऐकली तेव्हाच मनात उतरली होती…..

जीवन की आपाधापी में कब वक़्त मिला
कुछ देर कहीं पर बैठ कभी यह सोच सकूँ
जो किया, कहा, माना उसमें क्या बुरा भला।

जिस दिन मेरी चेतना जगी मैंने देखा
मैं खड़ा हुआ हूँ इस दुनिया के मेले में,
हर एक यहाँ पर एक भुलाने में भूला
हर एक लगा है अपनी अपनी दे-ले में
कुछ देर रहा हक्का-बक्का, भौचक्का-सा,
आ गया कहाँ, क्या करूँ यहाँ, जाऊँ किस जा?
फिर एक तरफ से आया ही तो धक्का-सा
मैंने भी बहना शुरू किया उस रेले में,
क्या बाहर की ठेला-पेली ही कुछ कम थी,
जो भीतर भी भावों का ऊहापोह मचा,
जो किया, उसी को करने की मजबूरी थी,
जो कहा, वही मन के अंदर से उबल चला,
जीवन की आपाधापी में कब वक़्त मिला
कुछ देर कहीं पर बैठ कभी यह सोच सकूँ
जो किया, कहा, माना उसमें क्या बुरा भला।

म्हटलं य्ये बात!!! हेच रहस्य आहे आजच्या या वेगळ्याच वातावरणाचं…. जीवन की आपाधापी में आज मी इथे बसलेय बहुधा हिशोब मांडत मनात,की जो किया, कहा, माना उसमें क्या बुरा भला। 🙂 मानलं हरिवंशराय तुम्हाला….. लेखाजोखा मांडतेय मी अलवार मनात…… या वळणावर विसावा घेतेय म्हणजे मी आज!! सगळी या बंद नेटची कृपा…… एरवी स्वत:ला असे अडकवलेले असते तिथे की मोकळा वेळही त्याच विचारात जात असावा….. नेट हवे की नको किंवा प्रमाण किती कसे हा मुद्दा घेऊन मला आज स्वत:ला प्रश्न आणि कोडे घालायचे नव्हते….. काहितरी जाणवतयं ते मनसोक्त जाणवू द्यायचे होते…… आज नेट बंद म्हणून मी त्रागा करत नाहीये या भावनेने सुखावू द्यायचे होते मनाला…..

“क्या बाहर की ठेला-पेली ही कुछ कम थी,
जो भीतर भी भावों का ऊहापोह मचा,”

हो हेच तर होतेय नेहेमी….. बाहेर आहेच की गोंधळं पण अंतर्यामी काय तिथेही तर भावभावनांचा कोलाहल अटळ होतोय…. माझेच विचार माझ्याच हातात नसावेत….. त्यांच्याशी लढण्यातही तर शक्ती खर्च होतेच आहे……

बहिणाई आणि कबीराला शरण जावेसे त्याला वाटले तर माझी त्यालाही हरकत नव्हती…..

जीव देवानं धाडला
जल्म म्हने ‘आला आला’
जव्हा आलं बोलावनं
मौत म्हने ‘गेला गेला’

दीस आला कामामधी
रात नीजमधी गेली
मरनाची नीज जाता
जलमाची जाग आली

नही सरलं सरलं
जीवा तुझं येन जानं
जसा घडला मुक्काम
त्याले म्हनती रे जीनं

बहिणाई अगं म्हणूनच तर तूला शरण आलेय आज….. कसा घडतोय मुक्काम याला जीनं म्हणतात हे तू सांगितलेस ना ईतके नेटके….. हेच तर शोधतेय गं मी…. या मुक्कामाचाच विचार करतेय गं आज….. सोपं केलसं बघ सगळं…..

चाह मिटी, चिंता मिटी मनवा बेपरवाह ।
जिसको कुछ नहीं चाहिए वह शहनशाह॥

कबीरा अरे आम्हाला गरज आहे या सगळ्या लिखाणाची हे तुम्हाला माहित होतं जणू असे व्यक्त झालात तुम्ही सगळे!! की एक दिवस कोणितरी पांथस्थ येईल गोंधळलेला आणि तुम्ही दाखवाल त्याला पुढचा रस्ता अगदी सहजपणे…..

शांत शांत होतेय मी…. कुठली तरी खळबळ निवतेय…. संवाद हल्ली भरपूर होतोय माझा…. जनसंपर्क जगसंपर्कही वाढलाय….. पण सगळ्या भाउगर्दीत स्वत:शीच कधी बोलले होते शेवटचं ते आठवतही नाहिये….. नाही म्हणायला रोजची चर्चा चालतेही मनात पण निवांत विसाव्याच्या गप्पा छे छे…. व्यस्त ना आम्ही…… जगण्यात जगण्याची नवनवी साधनं शोधण्यातं…. मग भलेही त्या गोंधळात जगायचेच का राहून जाईना…… नको नकोच ते!!! निदान कधीतरी मुक्तपणे तरी असे वाटावे असे जगावे की पंखांना पुन्हा बळं मिळेल… विचारांची झेप पुन्हा घेता येईल…..

प्रत्येकाचे मार्ग वेगळे, गती वेगळी, गरजा वेगळ्या… पोहोचायची ठिकाणं वेगळी पण प्रत्येक वाटेवर थांबायलाच हवेय नाही एखाद्या विसाव्याच्या वळणावरं!!!!!!

 

वाचाळ…..

वाचाळ म्हणजे अतिशय बडबडे किंवा वाचनाचा नाद असलेले असे जर दोन्ही अर्थ घेतले तर ते दोन्हिही मला १००% लागू होतात…. वाचायला आवडायला कधीपासून लागलं हे माहित नाही पण नुकतीच अक्षरओळख झाल्यावर शाळेतल्या पुस्तकांबरोबरच दुकानांच्या पाट्या वाचायला सुरुवात केली होती…. काना मात्रा, वेलांट्या, उकार हे ज्ञान जसजसे वाढत गेले तसे वाचनही वाढत गेले, आवडायला लागले किंबहूना समजायला लागले!!

बाबांबरोबर कायम लायब्ररीत जाणे व्हायचे…. लोकांना वाचताना बघणं व्हायचं…. लायब्ररी वरच्या मजल्यावर होती आणि खालच्या मजल्यावर अनेक पेपर्स टेबलवर ठेवलेले असायचे आणि अत्यंत तन्मयतेने ते वाचणारे लोक पाहिले की कुतूहल वाटायचं नेहेमी!!! आई- बाबा, आजी- आजोबा पेपर नूसते वाचायचे नाहीत तर अग्रलेख हा बरेचदा चर्चेचा मुद्दा असायचा जो मला तेव्हा अत्यंत रटाळ वाटायचा पण कानावर पडायचे त्यांचे बोलणे!! असाच मग कधितरी पेपर हातात आला, आधि मटा मग लोकसत्ता तो आजतागायत…..

तिसरी/ चौथी पर्यंत गोष्टीची पुस्तकं आली खजिन्यात…. आमचे आजोबा रेल्वेच्या शाळेत मुख्याध्यापक होते, शाळेच्या लायब्ररीतली पुस्तकांनी खचाखच भरलेली अनेक कपाटं हा सुट्टीचा मुख्य अजेंडा असायचा…. मजा होती एकदम… ही गोष्टींची पुस्तकं म्हणजे गम्माडी गम्मत…. एक राज्य असतं… राजाची राजकन्या अतिशय सुस्वरूप असते… ती सहसा नवसानेच झालेली असते, आणि दिसामाजी तिचे सौंदर्य वाढत गेलेले असते…. ती तिच्या मैत्रीणींबरोबर राजवाड्याच्या गच्चीत खेळत असते मग हवेत उडणारा दुष्ट राक्षस येतो आणि तिला पळवून नेतो….राजा कितीही शुर, पराक्रमी ईत्यादी असला तरी तो आणि त्याचे सैन्य राजकन्येला शोधून आणण्यासाठी दवंडी पिटण्याचा सोपा मार्ग स्विकारतात….त्या राज्यात एक हुशार, धाडसी मुलगा आपल्या म्हाताऱ्या आईसोबत गावच्या टोकाला किंवा गावाबाहेर आणि झोपडीतच रहात असतो…..या मुलाला वडील असल्याचा उल्लेख कधीच नसतो….मग दवंडी ऐकल्यावर आई मुलाला शिदोरी बांधून देते…. हा मुलगा निघतो , वाटेत त्याला साधू, परी, ऋषी कोणितरी भेटून त्या राक्षसाचा प्राण अमुकढमूक मधे आहे हे तरी सांगतात किंवा काहितरी जादूची वस्तू तरी देतात 🙂 …. हाच आशय असलेल्या कथा किती वाचल्यात माहित नाही….

दिड किंवा दोन रूपये ईतकीच किंमत असलेली ही पुस्तकं स्वत:च एक जादू होती….. रामायण, महाभारत, असेच ओळखीचे झाले . मग कळलं अश्या कथांना mythological  कथा म्हणतात 🙂  … मग चंपक, चांदोबा, ठकठक , पंचतंत्र, अकबर-बिरबल, ईसापनिती, तेनालीरामन, जातक कथांचे दिवस आले आणि कोल्हा, मगर, सिंह, वाघ, बगळे, ससे वगैरे यच्चयावत प्राणीसृष्टी बोलू लागली…. अरेबियन नाईट्स, सिंदबादच्या सफरी, हिमगौरी, अलीबाबा सगळ्यांशी ओळख होत गेली…. Moral stories /बोधकथा किती सहज आपल्याला एखादे नितीतत्त्व शिकवू शकते हे आता मुलांना गोष्टी सांगताना जाणवते…. चलरे भोपळ्या असो, की लाकूडतोड्या असो, कावळा चिमणी असो की माकड-मगर असो मुलांची झटकन मैत्री होते या सगळ्यांशी!!

कॉमिक्स तर अतिशय आवडते… एकिकडे ढगासारख्या आकारात काहितरी लिहीलेले तर त्याच चौकटीत बोलणाऱ्याचे चित्र…. कुठल्याही खेळण्यांपेक्षा यांचे मोल निश्चितच जास्त होते!!! चाचा चौधरी आणि साबूने तर एक काळ गाजवला होता, कितीही मारा धोपटा, समुद्रात टाका तो राका परत यायचाच….. आम्ही सुट्टीत आजीकडे म्हणून जाण्यासाठी म्हणून रेल्वे स्टेशनला गेलो की मी आमच्या आजोबांना पैसे मागायचे पुस्तक घ्यायला, आणि ते दर सुट्टीत मला रागावायचे की तुला ५० पैसे देतो, तिथेच स्टॉलसमोर उभी राहून वाच, तसेही घेतलेले पुस्तक खूप काळ पुरत नाही तूला , मग बडबड सुरू करतेस पुन्हा 🙂 …. असे म्हणायचे तरीही पैसे द्यायचेच ते आणि मग ते पुस्तक अजूनच आवडायचे…. माझ्या दुसऱ्या आजोबांनी मला चौथीत दिलेले ’श्यामची आई’ माझ्याकडे अजूनही आहे, अगदी मस्कतलाही….. पिवळी पानं झालेलं ते पुस्तक मधेच नजरेस पडतं आणि सुखावतं….

शिवाजीमहाराज, ज्ञानेश्वर आदि संत शाळेच्या ईतिहासाबरोबरच या गोष्टींच्या पुस्तकांतून जास्त ओळखीचे झाले….. बाबासाहेब पुरंदऱ्यांचे शिवचरित्र वाचून महाराज आदरस्थान होत होते !!

पेपरमधल्या रंगीबेरंगी चित्र असलेल्या पुरवण्या पहात आणि त्यातलं लहान मुलांचं सदर वाचता वाचता हळूच कधीतरी ललीतही यादीत आलं, मग ते आपल्याला झेपतयं असंही वाटायला लागलं….. लोकप्रभा, चित्रलेखा, जी वगैरे मासिकं चाळता चाळता वाचलीही जाऊ लागली…. मागे एकदा मी बाबांना विचारलही होतं की तुम्ही पुस्तकं बदलायला आम्हाला पाठवायचे ते सहज की वाचनाची गोडी लागावी म्हणून?? त्यावर ते हसले नुसते नेहेमीप्रमाणे, पण दर आठवड्याला होणाऱ्या या लायब्ररी वारीने मला वाचाळ बनवण्यात मोठा वाटा उचललाय 🙂

बारावी संपल्यावर कादंबरी वाचनाची ऑफीशियल परवानगी मिळाली 😉 त्याआधि पु.लं. की वपू हे चर्चेचे मुख्य कारण असायचे…. नंतर पु.लं.चे खुसखूशीत गुदगूल्या केल्यासारखे हलकेफूलके लिखाण तर व.पुंचे मोजक्या शब्दातले अत्यंत नेटके विचार, यांच्यात आपल्याला तूलना नकोय तर  ते दोन्ही अतिशय आवडते हे ही समजले!! एकदा सुहास शिरवळकर वाचले आणि मग झपाटल्यासारखे शिरवळकरांची पुस्तकं वाचली….. व.पुं ची पार्टनर, तप्तपदी, आपण सारे अर्जून, ठिकरी, ही वाट एकटीची किती नावं घ्यायची , निदान एकदा तरी वाचली गेलीच पाहिजेत ही पुस्तकं!! एकदा वाचली की आपोआपच ती पुन्हा पुन्हा वाचली जातात, दरवेळेस नवे काही गवसते आणि त्यातून…. दासबोध जसे कधिही बदलत नाही तसेच व.पुं.ची वाक्य , अगदी मनाच्या प्रत्येक अवस्थेवर नेमके भाष्य करणारी!!!

आमच्या हॉस्टेलवाचनाची मात्र गंमत होती , मुली जेव्हा वेगळ्या कथांमधली , त्यातही काही मोजकीच पानं वाचायला लागल्या तेव्हा मी nancy drew वाचायला घेतले, ईंग्लिश वाचनाचा तो पहिला अनूभव आणि तोच मला जास्त आवडायचा…. मग मोठी पुस्तकं वाचणाऱ्या मैत्रीणी आम्हाला ’बच्चे’ 🙂 असं चिडवायच्या….. पण तिथेही मी बरेचदा मराठी पुस्तकं घेऊनच जायचे, ईंजिनीयरिंगची पुस्तकं जड आणि जाड आहेत यावर आम्हा मैत्रीणींचं एकमत व्हायचं आणि आम्ही कथा/ कादंबऱ्या वाचायचो!! 😉

आज खरं तर यादी करत होते, साधारणपणे आजवर वाचलेल्या पुस्तकांची आणि पुढे कुठली पुस्तकं वाचायची आहेत याची…. रणजीत देसाईंचे श्रीमान योगी,स्वामी, राऊ, राधेय असोत की शिवाजी सावंतांचे मृत्यंजय, छावा असो, विश्वास पाटलांचे संभाजी, पानिपत, झाडाझडती असोत,  गोनीदांचे पडघवली, शितू, दास डोंगरी रहातो, दुर्गभ्रमण असो की सावरकरांचे माझी जन्मठेप असो, ना.सं. ईनामदारांचे शहेनशहा , रविंद्र भटांचे भेदीले शुन्यमंडळा, भगीरथ, असो, श्री.ना. पेंडसेंचे गारंबीचा बापू असो, अनिल अवचटांची पुस्तकं असोत, हेच का कमलाबाई ओगलेंचे रुचिरा असो, हवेच नाही आपल्याकडे!!! त्याचबरोबर नव्या पुस्तकांमधले अभय बंगांचे माझा साक्षात्कारी हृदयरोग, अलका मांडकेंचे हृदयस्थ हे ही हवेच…… यादी प्रचंड मोठी आहे ही, आज आठवू म्हटले तरी भराभर आठवलेली ही काही वाचलेली पण संग्रही ठेवायची पुस्तकं!!!

पुढे शिव खेरांच्या You Can Win, पासून सुरू झालेली प्रेरणादायक, यशाचा मंत्र देणारी अनेक पुस्तकं…. यात विठ्ठल कामतांच्या ईडली ऑर्किडचाही समावेश होतो…. रॉबिन शर्माने तर अनेक दिवस पुरणारे वैचारिक खाद्य दिले…. चेतन भगतनेही सोप्या भाषेतली पुस्तकं आणली…. हेरंबने पाठवलेले white tiger ही असेच, आधि रटाळ वाटलेले पण पकड घेणारे पुस्तकं!!!हेरंबनेच अनेक ई-पुस्तकांचा खजिना पाठवलेला आहे, पण वाचन म्हणजे निवांत उशीला टेकून करायचे काम, ते मला लॅपटॉपवर एक दोन पानांच्या वर वाचायला अजूनही आवडलेले नाही, त्यामूळे त्याचा मुहुर्त काही अजून लागलेला नाही!!!

कित्येक पुस्तकांमधल्या अधोरेखीत करून ठेवलेल्या, किंवा डायरीमधे लिहून ठेवलेल्या ओळी कधीतरी उदास असताना सोबत करतात, आणि जगण्याची उर्मी पुन्हा देतात….. कधी हसवतात, कधी चटका लावतात पण मोहवतात हे खरे!! 🙂 यावेळेस मायदेशातून आणलेल्या पुस्तकांवर २ पोस्ट लिहून झाल्यात तरी बरीच पुस्तकं बाकी आहेत अजून…. डॉ. आनंद नाडकर्णी, आणि अल्बर्ट ईलीसची विवेकनिष्ठ मानसोपचार हे विषय सध्या टारगेट आहेत माझे!!

वाचनाला निवांत वेळ मिळणं हे ही खरं तर भाग्याचे लक्षणं आहे, हे भाग्य ज्याच्या नशीबात त्याचा मला नेहेमी हेवा वाटतो!! मधे एकदा मला कधीतरी लायब्ररीयनच व्हावे असा विचार आला होता…. कितीही अधाशासारखे वाचले तरी वाचन उरणारच आहे हे माहिती आणि मान्य असले तरी, कोणाच्या घरी गेले आणि व्यवस्थीत मांडलेली पुस्तकं दिसली की त्या पुस्तकांच्या कपाटाकडेच लक्ष जाते!! शाळेत निबंधाला विषय असायचा ’वाचाल तर वाचाल’ तेव्हा मी कधीही नाही लिहायची या विषयावर निबंध, त्यापेक्षा मी अमुक ढमूक झाले तर, किंवा अमकेतमके बोलू लागले तर हे माझे आवडते विषय होते…… पण मुळातच वाचाळ असल्यामूळे तो निबंध आज लिहून काढतेय असे वाटतेय कारण पुन्हा मायदेशात जायचे आहे आणि पुन्हा नवी पुस्तकं आणायची आहेत….. स्वत:ला वाचनाचे वेड असले तरी हा साठा पुढे मुलांपर्यंतही न्यायचा आहे…. टि.व्ही., लॅपटॉपमधे रमलेल्या मुलाला पुस्तकं वाचायला लावायची आहेत….

कामं फार आहेत नाही…. थांबावे का इथेच…. कित्येक पुस्तकांचे, लेखकांचे नावही आलेले नसावे पोस्टमधे, हरकत नाही, अचानक नाव आठवले नसले तरी मनात कुठेतरी नोंद असेलच…आज ना उद्या आठवतील नावं!!

कितीही लिहीले तरी ’अपुर्ण’ अशी एक पोस्ट टाकतेय याची जाणीव मनात ठेवून आज थांबतेय इथेच……