मौनभाषा……..

मौनभाषा…

किती दिवसात काही लिहीणं झालं नाही… लिहायला विषय नाही असं नाही पण लिहीणं मात्र होत नाही…

एखादं छानसं काहीतरी सुचणं आणि ते अगदी मनाजोगतं उतरणं ही खरं तर एक कसोटीच. मन एकच असतं प्रत्येकाला पण त्या मनातल्या मनातच किती कप्पे… विचारांची किती वेगवेगळी घरं. त्या प्रत्येक घराची अशी आखीव रेखीव अंगणं . कधी अंगणातच रेंगाळतात विचार, मनाच्या अवकाशातल्या चांदण्यांना पहात तर कधी विचारांचा प्रवाह खोल्याखोल्यातून सैरावैरा फिरत परसदारी ओट्यावर रमतो. तिथल्या पानाफुलांशी, वेलींशी रेंगाळत रमतो.

एखादा विचार, एखादी आठवण अशी स्वत:भोवती वेढत मन मग त्या कोषात उबेत पहुडते. तर कधी फुलपाखरू होत एखाद्या वहीच्या पानोपानी उमटते. लेखकासाठी प्रत्येकच कलाकृतीचं आयुष्य मोजकं. वाचणाऱ्याच्या मनात ती कलाकृती भलेही बराच काळ टिकेल पण लिहिणाऱ्याला ती पूर्णत्त्वाला जाताना नव्या अनामिक ओढीने ग्रासले जायला सुरूवात होते.

संवेदनांचा परिघही मोठा, अनंत, असीम… अमर्याद अनुभूती आणि त्यांना शब्दात बांधायला घेतल्यानंतर जाणवणारे शब्दांचे तोकडेपण. फुलाच्या पाकळीचा अलवार स्पर्श तर कधी दरवळ सुगंध, वाऱ्याच्या झुळूकेचे अंगावर रेंगाळणे, थांग न लागणाऱ्या सागराचा कानाकोपरा तर त्याच्या कुशीत दडलेली रहस्य, मंदीर मशिदीच्या संगमरवराचा थंडावा, लाटांचं गुज, उगवती मावळतीची रोजची नवलाई, टपटप, भूरभूर तर कधी श्रावणातला रिमझीम पाऊस… वठलेला वृक्ष कधी तर कधी पानांची कोवळीक… निसर्गाचं कुठलं दान कधी मनाच्या झोळीत पडेल हे तो निसर्गच जाणॊ. विचारांचा पाऊस पेलवेल आणि शब्दांनी पानं भिजतील याची खात्री नसते पण पावसानंतर झाडापानातून ओघळणारे टपोरे थेंब ओंजळीत पकडता आले तरी धन्य होतात क्षण.

भोवतालची माणसं आणि त्यांचे स्वभाव, भावभावना हे तर विनाकारण करण्याच्या विचारांचं खाद्य… कितीही ठरवलं मनाने तरी चोरवाटॆने हे विचार अधेमधे डॊकावतातच. मनाच्या घराची कधी कोणती खिडकी, कुठले दार उघडेल आणि आपल्याला कुठे नेऊन ठेवेल हे सांगणे कठीण. या खडकाला कधी कुठे कसा पाझर फूटेल सांगता येत नाही. खोल दडलेलं काहीतरी कुठल्या धक्क्याने, उर्मीने बाहेर पडेल हे तटस्थपणे पहाणे हीदेखील एक अनुभूती होते…

एकीकडे असे अचानक सुचत जाणे तर एकीकडे खूप काही लिहावेसे वाटले तरी शब्द हट्टाने रुसून बसल्यासारखे होणे… दोन अगदी परस्परविरोधी अवस्था पण एकापाठोपाठ एक अश्या येतातच त्या. शब्दांना कितीही शरण गेलं तरी आडमूठेपणा काही संपत नाही त्यांचा. रायटर्स ब्लॉक येण्य़ाइतके मोठे रायटर आपण नसलो तरी बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है….

मनाला कितीही आकांत मांडायचा असला तरी शब्दांना तसूभरही हलायचं नसतं… सोनेरी सकाळ असो की सावळी संध्याकाळ, व्यक्त होताना शब्दांना शरण जावंच लागतं. एका टप्प्यावर आयुष्य उलगडत जाताना जाणवतं हे शब्दांचं चलन वापरतच तर गाठतोय आपण एक एक टप्पा. त्यांनीच साथ सोडली तर?? … एक अनाम पोकळी ग्रासते मग..

आपण निघतो मग शब्दांच्या वाटेवर… वणवण भटकणं …

शब्दांचा शोध..

निसर्गात… माणसांत…

यंत्रात…तंत्रात…

यत्र तत्र सर्वत्रात…

नदी सागरात…. दोंगर दऱ्यात…

उन पावसात… थंडी वाऱ्यात…

पाऊस पाण्यात… निसर्गाच्या गाण्यात…

शब्दांनीच तारले होते… सावरले होते…

रित्याच ओंजळीने परतणे होते… शब्दांच्या वाटॆवर निराशा आली तरी भावनांचा आवेग थांबत नाही. भावना उमटतात, कधी एकट्या कधी झुंडीने. पायापाशी येतात, तळव्याला स्पर्श करतात… लाटॆसारख्या चिंब चिंब भिजवत जातात. ही लाट आता रस्ता मागू लागते… त्या भिजल्या क्षणांचा हिशोब मागू लागते… भावनांचा कोलाहल असह्य होतो. खूप सांगावसं वाटतं… रितं व्हावंसं वाटतं….घुसमट होते, तगमग होते… अव्यक्ताचं ओझं जड जड होत जातं… शब्दांनॊ या की रे… दुरावा संपवून जा की रे… फसवू नका, चूकवू नका..

काळोखलेल्या आकाशात कडाडणाऱ्या वीजेसारखे विचार एकामागे सुरू होतात…विचारांचं थैमान थांबायला हवं…

कडेलोट होतो ओझ्याचा.. हताश, निराश व्हायला होते….व्याकुळ मन थकून जाते… सरते शेवटी शरणागतीचा पराभवाचा झेंडा उभारून मिटून जाते !!

काहिली असह्य होत जाते आणि मग कुठल्यातरी एका क्षणी ओढ समजते कधीतरी शब्दांनाही…. दुरवर वेशीपाशी दिसतेही त्यांच्या आगमनाची एखादी पुसटशी खूण… वाटेकडची नजर हटॆनाशी होते. नकाराकडून होकाराकडचा प्रवास सुरू होतो. आपण आता खूप खूप लिहीणार, व्यक्त होणार, तृप्त होणार… आशेला नवा अंकुर फूटू पहातो.

शब्दांचे ढग वेढू लागतात… आपण भिजायला सरसावून बसतो… शब्द परततात…. अलवार उतरतात… रिमझिम बरसतात… सरसावलेल्या तळव्यावर विसावत झरतात….

तो ओलावा आश्वासनाचा…. काहिली शमवणाऱ्या गारव्याचा… शब्दांच्या कुशीतल्या सृजनाचा… शब्दांकडे आता तक्रार मांडली जाते… शब्दही हसतात. जवळ बसवतात… सारे काही उलगडून दाखवतात…

शोधवाटांवर शब्दांशी…

वाद झाले तंटे झाले,

अबोल गाथांना मग पुर आले…

सोसून सारे पेलून झाले,

गीत नवे मग उमलून आले…

शब्द गवसले शब्द उमलले,

भावनांचे आवेग झेलत गेले…

शब्दांच्या सावलीत आता बहरून उमलून यायचे असते.शब्द पुन्हा लेखणीचे बोट पकडतात. शब्द नेतील तिथे आता जायचे असते.

शब्दांचे असते एक मोठेसे तळे… चांदण्यांत चमचमणारे, सूर्याला सामावणारे… भावनांच्या लाटॆने थकलेल्या मनाची पावलं हळूवार शब्दतळ्यात उतरतात. तो शीतल मऊसुत प्रेमळ स्पर्श मनाच्या कानाकोपऱ्याला होतो. भावना समुद्राच्या होताना, शब्द मात्र तळ्याचे होतात.

अलवार अलगद तरंग , कोलाहलापासून दूर , गोड्या पाण्याचं तळं… तगमगीला कुशीत घेत निववणारं तळं…. शब्दांचं तळं … इथे असतो पक्ष्यांचा किलबिलाट, रानावनाची गाज… हलक्याश्या तरंगांवर उमटणारी धून आणि वाऱ्यावर डोलणाऱ्या रानफूलाचं गाणं…

कोमेजलेलं मन इथे उमलून येतं… व्यक्त व्हावं वाटण्यापलीकडे काहीतरी दाटतं. एक कोवळं हसु ओठांच्या कडांवर हलकेच उमटतं…. बुद्धाचं हसू…तटस्थ साक्षीभाव उमटायला लागतो. मांगल्याचा स्पर्श होतो …

आपली आधीची अवस्था पुन्हा आठवते आता… बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है…

आता मात्र ही अवस्था पूर्णत्त्वाला पोहोचते आणि जाणवतं…

जब बहूत कुछ कहेनेको दिल चाहता है,

तब कुछ भी कहेनेको दिल नही चाहता…

जेव्हा खूप काही सांगण्यासारखं असतं, साठतं, उमजतं….समजल्यासारखं वाटतं तेव्हाच तर अंतर्मुखी होता येतं… बाहेरच्या आवाजापासून आतल्या शांततेकडे पावलं वळतात. निराकार, निश्चल शांततेचं आपण सगुण साकार होण्याच्या प्रवासातलं इवलं पाऊल…. काहीचं सांगावसं न वाटण्याची अवस्था!!

अबोल्यातलं अपार चैतन्यही सहज गवसत जातं. शब्दांच्या तळ्यावर अस्फुट मौनाचं वलय असतं….. या मौनाचा भाग होत आपण हलकेच तिथे सामावले जातो. अंतर्यामी तळ गहिरा असला की पृष्ठभाग मुक असतोच…..

शब्द रहस्य हलकेच उलगडतात.आजचे शब्द त्यांच्या संदर्भासहित उद्याकडे शिळे होणारच असतात …. व्यक्त होणं बदलत जातं आणि व्यक्त होण्याची असोशीही बदलते…..

शब्दांच्याच राज्यातले शब्दांचे धडे,

शब्दांच्या किनारी गवसत जातात ….

आणि मग तृप्तीच्या काठावर जाणवतं की ते ते जे जे उत्कट आहे ते शब्दांच्या आधाराविनाही पोहोचतंच की…. शहाणं जाणतं व्हायला होतं…

अातली शाब्दिक खळबळ पेलता पेलता आता पृष्ठभागावर मौन अंथरले जाण्याचा अटळ टप्पा येतो ….

मौन असते चिरतरूण…अविनाशी….. अपरिवर्तनीय….

मन रमतं, निवतं जातं…

“मौनाची भाषा”  बोलून पहातं !!

 

 

…..tanvi

पलाश के फूल……

गाडी एका लयीत धावतेय. गाडीत मुलांच्या आवाजाचा, मस्तीचा वेगही गाडीच्या वेगाच्या समप्रमाणात वाढता… त्यांच्या त्या लोभस कोलाहलात आणि त्यातल्या आपल्या मुक सहवासातच मनाच्या शांततेचा रस्ता सापडतो.

गाडीला कुठे, कधी पोहोचायचं असं बंधन नाहीये , कसलीच घाई नाहीये… एक निवांतपण वातावरणाला वेढलय. सभोवतालच्या गाड्या धावताहेत, धावॊ बिचाऱ्या… आपली स्पर्धा नाही, ओव्हरटॆक करायची तगमग नाही… इथे मुळात ’प्रवास’ हेच गंतव्य आहे. फारा दिवसांनी लाभलेल्या क्षणांचं मोल आहे हे… आणि खरं तर आयुष्य काय असतं म्हणा वेगळं, एका आरंभापासून एका ठराविक थांब्याकडचा प्रवास. या प्रवासातलं सगळ्यांचं गंतव्य एकच… अधेमधे गाठलेले यश अपयश हे मैलाचे दगड फक्त !! प्रवास हा जादूगारासारखा असतो, मनाचे एक एक पदर उलगडत नेमके कुठले विचार समोर आणेल हे जादुगाराच्या पोतडीतून अचानक निघणाऱ्या वस्तूंसारखे नवलाचे. तत्त्ववेत्त्यांचे भान आणि अगदी तरल तरीही गहन विचारांचे भारही सहज पेलण्याइतकी समर्थ मनोवस्था असे काहीसे होते प्रवासात.

वाटेवरचा प्रवास पुढे पुढे जातॊ आणि मन वर्तमान आणि आठवणींच्या राज्यात तळ्यात मळ्यात खेळू लागते… आताही तेच तर होतय. मंजील से बेहेतर वाटताहेत या वाटा… मैत्री हवीहवीशी वाटवणाऱ्या, ती घडवणाऱ्या, मनाच्या तळाशी दबलेल्या मैत्रीला पृष्ठभागावर अलगद आणून सोडताहेत या वाटा… प्रवासात नवरा मित्राच्या जुन्याच रुपात पुन्हा भेटतो मग…

रस्त्याच्या किनाऱ्यावर जागोजागी पळस बहरलाय. धावत्या जगाच्या काठावर निश्चल उभ्या योग्यासारखा… बंधनांपासून विरक्त उभा पळस… मित्र गाडी चालवताना दाखवतोय हा पळस… आता मात्र हसूच येतं थोडंसं. मोजक्या दोन तीन झाडांशिवाय झाडं ओळखता न येणारा मित्र आता झाडापानाफूलांत मनापासून रमतो.

पळस कधी बरं आला याच्या आयुष्यात ??

हं, आठवलं … लग्नाच्याही आधीची आठवण खरं तर. ऑफिसच्या कुठल्यातरी कामाच्या तंद्रीत आपणच नव्हतो का गात, “ जब जब मेरे घर आना तुम, फूल पलाशके ले आना तुम” . किती आवडायचं हे गाणं… अजुनही आवडतं. लहान असताना शाळेतून घरी आल्यानंतर दुपारी लागणाऱ्या कुठल्यातरी मालिकेचं शिर्षकगीत खरंतर… त्या मालिकेचं नावंही कधी पुन्हा आठवलं नाही पण या ओळींनी मनात घर केलं ते कायमचं. तश्याच त्या मनातल्या ओळी ओठांवर आल्या होत्या त्या दिवशी… मित्राने ऐकल्या त्या आणि विचारलं, हे कोणतं गाणं? आणि हे ’पलाश के फूल’ हे काय असतं ?…. झालच की मग आवडताच विषय एकदम, पळसाचं झाड, त्याच्या फुलांचं वर्णन सगळं आलंच की ओघाओघाने… त्या शिर्षकगीतातल्या गायिकेचा आवाज कसा आपल्या मनात रूजलाय हे ही सांगून झालं. तिचं ते निरागस, आर्त, आर्जवी मागणं मनावर नोंदलं गेलेलं होतच की. ’ना चाहू सोना चांदी, ना चाहू बंगला गाडी’ च्या वाटेवरंच हे मागणं, पण अत्यंत हळवं, साधं, मागणी केलेल्या वस्तूचं आर्थिक मोल नसलेलं आणि तरीही अमुल्य…

मित्र होताच त्या ही दिवशी सोबत… पळस असा बहरलेला, फूललेला होता. ऑफिसच्या वाटेवरच्या धावत्या बसमधून मित्राला दाखवला मग पळस. बोरकरांच्या, उन्ही जळताना हसणाऱ्या वेड्या झाडासारखा भर उन्हात बहरलेला पळस… मित्रालाही आवडला म्हणे पळस. आवडण्यासारखा आहेच की पळस… मोगरा, जाई जुई, चाफ्यासारखं सुगंधाचं बंधनही स्वत:वर लादून न घेतलेला… मी आहे हा असा, हा स्वच्छंदीपणा जपणारा !!

मित्र आला मग एके दिवशी घरी, हातात पळसाची लालबुंद भरपूर फुलं घेऊन…. म्हणाला, तुझं ते सदाबहार टवटवीत गाणं आठवतं दर वेळी पळसाला सामोरं जाताना… त्यातल्या एका पळसाने दिलीत ही फुलं तुला…

पळसाला माहितीये की,

जब जब मेरे घर आना तुम,

फुल पलाशके ले आना तुम!!

हे गाणं आवडतं तुला….

घरभर पळस फुलला तेव्हा. व्यवहारात रमलेल्या जगात पळसाची फुलं मागणं हा वेडेपणा न वाटता ते मागणं असं मूर्त स्वरूपात पूर्ण होत होतं… पळसाच्या लालबुंद फुलांनी डवरलेल्या सृष्टीने नववधूचा साज ल्यायला आहे असे म्हणतात हे नव्याने उमजले…. आणि लग्नाच्या वेळी शालू निवडताना मित्र हळूच म्हणाला होता, दुकानदाराला सांगायचं का पळसाच्या फुलाचा रंग असलेला शालू दे…

“गाणं बदला sssss” …. धावत्या गाडीत ही हाक पुन्हा पुन्हा आली आणि भूतकाळातलं मन झपाट्य़ाने वर्तमानात आलं….गाडीत सुरू असलेलं गाणं मुलांना बदलून हवं होतं….

प्रवास पुन्हा पुढच्या दिशेने सुरू झाला…. वाटेवरचा पळस होताच सोबतीला…

निर्मला पुतुलची वाचनात आलेली एक कविता मनाला साद घालू लागली, आपल्या पित्याला नवरा, सासर यांच्याबद्दलच्या अपेक्षा सहज साध्या सोप्या पण मोठ्या अर्थप्रवाहीपणे सांगणारी कविता, “उतनी दूर मत ब्याहना”….

मुझे उतनी दूर मत ब्याहना

जहाँ मुझसे मिलने जाने खातिर

घर की बकरियाँ बेचनी पडे तुम्हे

सांगणारी ही कवयित्री पुढे सांगते जिथे जंगल, नदी, डोंगर नसतील, ज्या घराला अंगण नसेल अश्या घरात मला देऊ नकोस . नवरा म्हणजे काही ताट्ली किंवा पाण्याचा तांब्या नाही की चांगला नसला तर बदलता येईल तेव्हा जो भांडणं करेल, अशिक्षित असेल, ज्याने कधी काही काम केलेले नसेल त्याच्याकडे मला सोपवू नकोस असे विनवणारी कविता. साध्या साध्या दाखल्यांतून लहानश्या मागण्यांमधून अपेक्षांमधून त्या मुलीचे अंतरंग उलगडणारी कविता एका वळणावर म्हणते,

चुनना वर ऐसा

जो बजाता हों बाँसुरी सुरीली

और ढोल-मांदर बजाने में हो पारंगत

बसंत के दिनों में ला सके जो रोज

मेरे जूडे की खातिर पलाश के फूल

इथे कविता पळसाचा उल्लेख घेऊन आली आणि त्या पळसाच्या घट्ट नात्याने मनात खोलवर रुजली. पळसाची फुलंच मागणारी आणखी एक स्त्री… सहजी हाताने न तोडता येणारी ही फुलं मागणं हे माझ्यासाठी तू चंद्र तारे नव्हे पण जरा कष्टसाध्य काही आणू शकतोस का हे जाणण्याची आदिम इच्छा तर नसावी … असेल तसेही असेल कदाचित.

गाडीतल्या त्या कोलाहलात कवितेचे बोल उमटत गेले आणि मित्रच काय तर मित्राची मुलंही रमली कवितेत… साध्या सोप्या शब्दातला गोडवा मोहात पाडणारा होताच… आणि अचानक मित्राची लहानशी मुलगी म्हटली, वॉव मलाही हवी पळसाची फुलं…

युगानूयुगे स्त्रीयांच्या मनातलं हे तांबूस केशरी खुळ एका उमलत्या मनात हळूच उतरलं तेव्हा व्यवहार, धकाधकी, स्पर्धांच्या वाटेवरचं एक कोवळं पाऊल पळसाच्या सौंदर्याच्या वाटॆवर अलवार वळलं…. आणि मग आई आणि तिच्या मुलांचा बाबा असलेला मित्र हलकेच हसले.

रस्त्याच्या किनारी पळस उभा होता व्रतस्थ साक्षीभावाने… वाऱ्यावर डोलताना पळस आता येत्या पिढीचीही वाट पहाणार होता…

निश्चितच !!!

चांदणसय…..

अंधाराची सावली आकाशाने पांघरण्यापूर्वीच मनात दाटून यायला लागणार … सांजवेळ अन  हुरहूरीचं नातं तसं जुनं ….. तो आता बॅगा आवारायला घेणार …. दिसणारं सामान भरणार आणि त्याच्यामाझ्या नकळत माझा श्वास त्या बॅगांच्यात गूंतून जाणार….. ” झालं ना सगळं आवरून , काही राहिलं का बघतो ” तो म्हणणार,  तेव्हा मात्र ती सांजसावली तिच्या मनाभोवती अजूनच गडद होऊ लागणार….निरोपाचा क्षण लांबवू नये म्हणतात …. तो तसा त्या क्षणाला चटकन आटोपतं घेणार …. ” दारापर्यंतच ये तू , रात्रही बरीच झालीय आणि घरात मुलंही झोपलीयेत ” …. त्याचं म्हणणं ती निमूट ऐकणार…

हे असं सगळं होणार हे तिच्या सवयीचं झालं होतं एव्हाना ….. कंपनीने त्याच्या अचानक केलेल्या बदलीचा राग पुन्हा पुन्हा मनात  येत होता तिच्या !! त्याच्या लिफ्टने जमीन गाठली आणि तिने धावतच घराची खिडकी गाठली मग ….क्षणाक्षणाला दूर जाणारी गाडी दिसेनाशी झाली तरी ती बघत राहिली …..  निरोपाचा क्षण प्रत्यक्षात संपला तरी मनात तो संपता संपत नाही…. त्या क्षणाला मुठीत घट्ट पकडल्यासारखी किंवा स्वत:च त्या क्षणाच्या मुठीत घट्ट सापडल्यासारखी ती तिथेच थांबली…. थिजल्या , गोठल्यासारखी , वार्‍यासह येणार्‍या एकटेपणाच्या जाणिवेला मनाच्या कानाकोपर्‍यावर पेलत…..त्याच्या मागे हरवलेल्या मनाच्या परतीची वाट पहात…..तो दूर जातोय …. काही तासातच त्याच्यामाझ्यामधे एक संपूर्ण समूद्र उभा राहील …. विचारांच्या आवर्तनाचेही हे नेहेमीचेच , नाही विचार करायचा ठरवलं तरी ते तसे जमेलच याची शाश्वती नाही…. सगळा समुद्र आता डोळ्यात उतरायला लागला तिच्या !!

दूरवर पसरलेल्या आकाशाकडे नजर गेली तिची… निषेधाची काळीशार शाल पांघरून ते ही अबोल मौनात हरवलेले होते अगदी….
रितं रितं आकाश
चांदणही फितूर सारं
अथांग पट एक
अनं काळोख काळा …..

दूरवर तो गेला आणि ती स्वत:लाच सापडेनाशी  झाली….झोपलेल्या मुलांच्या अंगावर पांघरूण सारखे करत ती तिथेच रेंगाळली ….. अस्तित्वाचे सुटे सुटे भाग जोडत राहिली ….

माझ्या अस्तित्त्वाचं
असणं नसणं तुझ्यात सारं
आसमंतातून झेपावलेला
थेंब टपोरा तू
अनं
मृद्गंधाचं वलय शोधणारी मी !!

‘ मृद्गंध ‘  शब्दाभोवती विचारांची साखळी थबकली क्षणभर …. त्या सुवासिक वलयाने  तिच्या  मनावरल्या काजळसावलीला हलकीच मात दिली !! एक हसरी सुगंधी चांदणी डोकावून गेली मनात ….  सुगंधाशी तिचं नातं घट्ट अगदी …. तिला अंगण हवं होतं एक , मोगरा, जाई, जुई, निशीगंध , रातराणी , सोनकळ्यांच्या सोनचाफ्याने बहरलेलं …. मध्यभागी पारिजातकाचा सडा घालणारं …. एका कोपर्‍यात लबाड लपलेल्या हिरव्या हिरव्या मारव्याचं ….

” हवय ना तुला ते सुगंधाचं अंगण , मग मी न जाऊन कसे चालेल बरं …. ” त्याचा नेहेमीचा प्रश्न आठवला तिला . ”हं …. मग नको मला ते अंगण , पण तू जाउ नकोस… ” तिचे ठरलेले उत्तर यायचे…

” मूलांनाही हेच सांगायचे का आणि वेडाबाई ? तुम्हा तिघांची स्वप्न ही एखाद्या कॅलिडोस्कोपसारखी पहातो मी …. तुम्ही तिघे असे उभे आणि स्वप्नांचे नवनवे आकार …. त्यांना मूर्त स्वरुप देण्याचे स्वप्न उराशी बाळगणारा मी …. “

” अच्छा ….. आठवतय लग्नानंतर मी पहिल्यांदा माहेरी गेले होते , सकाळचे बारा नाही वाजले जेमतेम तो पाच फोन केले होतेस तू… सगळे रागावले होते माझ्यावर , तरी तू बोलावून घेतलेस मला…. धावत्या रेल्वेत चढला होतास आणि माझा हात घट्ट धरून म्हणालास की पुन्हा जाऊ नकोस वगैरे …. आणि आता मी म्हटले तर मलाच समजावतोयेस !! “

” अरे देवा , तुम्ही मनाने तिथेच का अजुन ? उतरा आता त्या ट्रेनमधून मॅडम … तसंही मी सांगतो सगळ्यांना आमच्या मॅडम आठवणींच्या खुंट्याला बांधलेल्या आहेत …. “

हसरी पैंजण झंकारत आलेल्या आठवणीने मनात एक प्राजक्तचांदणी अजुन फुलवली …… आठवणी …. एकेकट्या येत नाहीत या कधी …. एक आली की तिच्या पाठोपाठ दुसरी हजर ….  अंधाराचे राज्य यांचे आवडते …. गनिमी कावाच मग …. मनाच्या राज्यावर धावा आणि ताबा !!

मनभर आठवणींचा आता
काहूर पसारा
यात ‘तू’ त्यात ‘तू’
तुझ्यामाझ्यात व्यापलेला तूच ‘तू’ !!

रूसलेल्या , रागावलेल्या , हसलेल्या, लाजलेल्या , अवखळ खट्याळ …. क्षणभर चमकणार्‍या तर क्षणात अंधाराच्या ओंजळीत चेहेरा लपवणार्‍या … लुकलुकणार्‍या चांदण आठवणी ….

नाजुकश्या , अलवार , हळव्या चांदणसेनेने मनावरचं मळभ मागे हटवत त्यावर मात केली जशी …. रात्रीचा अंधाराचा पदर आता कोरा , रिकामा नव्हता …. चमचमणार्‍या चांदणखडीची नक्षी आता उमटली होती त्यावर …. प्रत्येकीचं स्वतंत्र अस्तित्व आणि प्रत्येकीची आगळी गुपितगोष्ट …

पहाटेचा प्रहर आणि ” मी सुखरूप पोहोचलो ” असा त्याचा निरोप एकत्रच आले …. मनावरचा आळस झटकलेलाच होता, उठून तिने खिडकीचा पडदा सरकावत सूर्याला घरात बोलावलं तेव्हा अथांग आकाशभर विखूरलेली तिची चांदणपाखरं सूर्यकिरणांच बोट धरून तिच्या कुशीत परतली …. उजाडलं , उजळलं पुन्हा सारं ….

मुलं उठून आता बाबाविषयी विचारायला लागली होती… रडारडी न करता पटकन आवरायचं असं  त्यांना सांगताना , ” आम्ही ठीक आहोत , काळजी करू नकोस ” असं ती बाबाला लिहीत होती….

अंधार आणि कातरवेळ , एकटेपणाची गडद सावली पुन्हा येणार नव्हतीच असं नाही …. पण  आठवणींचा पटाचा मनाच्या मधोमध रूजलेला पारिजातक  ….. नाजुक एक एक चांदणसय ,तो केशराचा देठ आणि टपटप होणारी सुगंधाने भारलेली स्वर्गीय चांदणपाखरण ….. काळोखाचा पडदा पुन्हा दिवसाला घेरेपर्यंत ती आता उभी होती … ठाम …. खंबीर आणि समर्थ…. !!

उगम…

व्यथेने दिले चटके तुला ते,
दुःखाची वाफ करणे विसरू नको तू…

असा हा पूंजका झाकोळलेला,
आता बरसायचे टाळू नको तू…

घेऊ दे दुःखाला टकरा जोमाने,
लख्खकन चमकायचे सोडू नको तू…

युगांचे हे चक्र अव्याहत चाले,
उगमाशी परतायचे थांबवू नको तू!!

असे वाटते रे कान्हा….

ना रुक्मिणी ना भामा,
ना राधा ना मीरा….
प्राजक्त होत धरेस मिळावे,
असे वाटते रे कान्हा….

तिन्ही लोकांची सुरेल दाद,
पंचप्राणात व्हावी सहज जमा….
तुझ्या वेणूची धून व्हावे,
असे वाटते रे कान्हा….

तुझ्या श्वासात जन्मावे मी,
तुझ्याच गंधाने दरवळावे….
वाऱ्याच्या लाटेवर विहरत जावे,
असे वाटते रे कान्हा….

रेशीमपट उलगडत जाता,
तुझाच नाजुक सुरेख शेला ….
मोरपिशी तो स्पर्श व्हावे,
असे वाटते रे कान्हा….

वाट….

लोकांना का म्हणून इतरांच्या आयुष्य़ाबद्दल उत्सूकता वाटत असावी हा एक संशोधनाचा मुद्दा आहे खरं तर !! त्यांना परवा आश्चर्यचं वाटलं माझा सुर पाहून, त्यांचा प्रश्न पठडीतला अगदी की ’तुला एकटं एकटं वाटत असेल नाही घरात, नवरा परदेशात आणि मुलंही दिवसाचा बराच काळ घराबाहेर… घर अगदी खायला उठत असेल नाही ? ’ …. मी आपली केली अरे सुरूवात , ’अगदीच तसं नाही वगैरे …’ पण मग समोरच्या चेहेऱ्यावर झरझर बदलणारे भाव पहाता मी तितक्याच झपाट्य़ाने माझं मत बदललं… ’ हो ना एकटेपण अगदी अंगावर येतं ’ म्हटलं . हो अरे, बदलावचं लागलं मला माझं मत… ते जास्त सोयीचं नाही का.

साधारण माझ्या परिस्थितीत असणाऱ्या ’एकट्य़ा’ स्त्रीने जरा हळवा, उदास रडवा, एकटीवर फार काम पडतं बाई प्रकारचा सुर लावायला पाहिजे हा प्रवाह झाला… प्रवाहात पडलं की एक सोप्पं असतं, प्रवाह त्याच्या दिशेला सहज लोटत नेतो. आपल्याला फार श्रम पडत नाहीत. प्रवाहाविरुद्ध पोहोताना एक वेगळीच गंमत असते, बंडखोरपणाचं बळ तारून नेतं तुम्हाला… पण प्रवाहात थबकणं निव्वळ अशक्य, दोन्ही बाजूला एका वेगाने धावणारी गर्दी तुम्हाला धक्के द्यायला लागते . मी हल्ली सोप्पं केलय सगळं माझ्यापुरतं…. समोरचा कोणत्या दिशेला धावतोय ते अदमासाने समजलं की तिकडे थोडं वळल्यासारखं आपणंही करावं , समोरचा प्रवाहात पुढे सरकला की आपण मग पुन्हा थबकावं, प्रवाहाबाहेर शांत बसावं प्रवाहात पाय बुडवून … किनाऱ्यावरून गंमत पहाणाऱ्या लहान मुलासारखं….

यहाँ काफिले घुमते है सडकोंपर,
और हरकोइ तनहा अकेला….

गुलज़ार म्हणालेत … किती खरं आहे नं. प्रत्येकाचं समांतर आयुष्य. एखादी छेदिका असते अधेमधे रुतलेली, त्या बिंदूपाशी भेटायचं. त्या भेटींचं अस्तित्त्व तितकंच, ठिबक्यासारखं… त्यात दुनियाभरची चौकशी करायची, हसायचं रडायचं, उसासायचं.. सगळं सगळं त्या क्षणांपुरतं… या गर्दीत प्रत्येकाचे विचार , विवंचना वेगळ्या. प्रत्येकजण ’एकटा’ . गर्दीत मला एकटेपण फार बोचतं. एरवी खरंतर या एकटेपणाचा मला आधार होतो, ते कोणी असं सतत माझ्या समोर आणून उभं करत नाही. गर्दी ते हमखास करते… तिथे मला तू हवा असतोस. गर्दीतलं एकटेपण वाटून घ्यायला. गर्दीत भेदरायला होतं, हरवायला होतं … प्रवाहाबाहेरचं लहान मुल आधार शोधायला लागतं…

थकून जायला होतं घरी पोहोचताना कधी कधी… घराच्या दारावर आहे तुझ्या-माझ्या नावाची पाटी. एकटेपण हळूहळू वितळायला लागतं ते या पाटीपाशी… इथे माझ्यासोबत सतत तू आहेस हे सांगणारी पाटी. तू आणि मी मांडलय सारं इथे… आपोआपच सजलय घर सारं. ते फर्निचर हलवलंस तू गेल्या वेळेस आला होतास तेव्हा, ते छानच रमलय हं नव्या जागेवर. मी माहेराहून सासरी येऊन तुझ्या घरात रमले तसं… तुला जमतेच म्हणा ती कला. तुझे धुऊन आलेले कपडे ठेवलेत तुझ्या कपाटात… तुझं कपाट उघडते मी येताजाता उगाच. तिथे तू असतोस… नजरेसमोर दिसतोस मला. अगदीच काही कारण सापड्लं नाही तेव्हापासून मी माझ्या कपाटाला कुलुप घालते आणि किल्ली ठेवते तुझ्या कपाटात… तसेही मी कोषात बंद झाले की तो कोष हलकेच सोडवता तुलाच तर येतो.
देवाला तू वाहीलेली फूलं तशीच ठेवलीत अजून मी. नाही म्हणजे कोमेजलीत ती तशी पण ’निर्माल्य’ नाही झालेलं अजून त्यांचं. तुझ्या स्पर्शाचं गोंदण रुजलं असावं, दुसरं काय ? … हसलास नं … हे हेच होतं इथे, इथे तू नसूनही असतोस.. आणि गर्दीत सगळे असूनही तू नसतोस.

’ये तेरा घर ये मेरा घर’ वगैरे फिल्मी गुणगूणतेही मी कधीकधी. पण खरं सांगते इथे प्रत्येकच वस्तूला अर्थ, रंग, पोत, आकार सारं काही तुझ्या माझ्या आनंदाचं दु:खाचं… आपल्या अस्तित्त्वाचं…निरर्थकाला अर्थाचं कोंदण घालणारं.

कधी तर वाटतं सांगावं समजावून माझं म्हणणं त्या प्रश्न विचारणाऱ्यांना. अगदी ठरवतेही मी तसे… पण प्रश्न सामोरा आला की नुसतेच मंदसे हसते … या difference of opinions शी तडजोड केल्यासारखी. अगदी ’at peace’ असल्यासारखी… देवापूढे तेवणाऱ्या समईच्या वातीला, धूपाच्या वलयांकीत सुगंधाला, मंद्शीतल वाऱ्याच्या झुळूकेला कुठे रे पडतात हे असले प्रश्न… ते त्याच उत्कटतेने येतात की तुझ्यामाझ्याकडे… माझ्यातल्या तुझ्याकडे नं तुझ्यातल्या माझ्याकडेही….

प्रश्नांच्या गावाकडे आताशा,
माझी पावलं वळत नाहीत ….
त्या वाटेवरच्या वाटसरूंना,
माझी उत्तरं कळत नाहीत….

’प्रश्नांची वाट ’ टाळून मी इथे आपल्या घराच्या गॅलरीत थांबते. झाडं, पानं , फूलं, पक्षी , रंगरूप बदलणारे आकाश साऱ्यांच्या एकमेकांशी चाललेल्या संवादाची अबोल साक्षीदार होते. तू माझ्याशेजारी असतोस तेव्हा… माझी मुक सोबत करत… एक एक आठवण मग हळूच मनात उमलते…

आठवणींच्या गावात ,
तुझीच धून तुझीच गाणी…
या वाटेवर मग निघते ,
एकटीही मी अनवाणी…

चालायचंच !!

सगळी खरेदी आटोपली, भाजीही घेऊन झाली , आजी काही दिसल्या नाहीत . विचारलंच शेवटी दुकानदाराला . तो मग सांगत होता , म्हातारी काल जिन्यात पडली म्हणे !! खांदा निखळलाय…  क्षणभर वाईट वाटलं…. अगदी मनापासून अस्सल वाईट वाटलं.

चालायचंच हो ताई, म्हाताऱ्या माणसाने घरात बसावं नं शांत….त्याने पुस्ती जोडली.

म्हाताऱ्या माणसाने नक्की कसं वागलं पाहिजे या मुद्द्यावर एक चर्चासत्रच घडलं मग तिथे एक… सुस्कारा सोडत प्रत्येकजण शेवटी आपापल्या कामाला लागलं. अलिप्त दु:ख… बाकी रूटीन बदलतय होय? … ते ’चालायचंच’ ….

मी आजी म्हणत असले तरी जनरली म्हातारीला सगळे म्हातारीच म्हणतात. तिच्या माघारी अर्थात…. ती समोर आली की ’आजी’ म्हणतात तिला . तिच्यापासून दोन पावलं पुढे अशी त्रिज्या असलेल्या वर्तुळाबाहेर तिचं अस्तित्त्व ’म्हातारी’ असंच आणि इतकंच… ’नववार पातळांची’ म्हणून एक endangered species आहे नं, त्याच्या शेवटच्या गणनेपैकी एक !! यांच्या conservation च्या फंदात कोणी पडत नाही…. उलट उच्चाटनाने अनेकांचे प्रश्न सुटणार असतात… so u know , no one actually cares  वगैरे… चालायचंच….

घराबाहेर कधीही, अगदी कधीही पडलं तरी ती दिसतेच. आणि दिसली की बोलतेच. आपण निवांत असलो ,घाईत असलो, धावपळीत असलो कश्या कश्याचाच तिच्यावर परिणाम होत नाही. ती तिच्या गतीने बोलतच असते. कधी कधी तर अगदी ’पिडा’ वाटते मग…रस्त्यावर लागणारी नवी, जुनी झाडं,  इलेक्ट्रिकचे पोल, दगड हे कसे तिथेच असतात. उन,पाऊस, वादळ,वारा कशानेच न डगमगता ते टिकून असतात तशी ही दिसते…. किराणादुकानात काउंटरबाहेर, मेडिकलमधे तसेच , भाजीच्या गाड्याशेजारच्या आडोश्यात स्वत:च्या घरासाठीची मेथीची जुडी निवडणाऱ्या भाजीवालीशेजारी तिने अंथरलेल्या पोत्यांवर, इस्त्रीवाल्याच्या दुकानाबाहेरच्या त्या विटक्या एक हात निखळलेल्या नीलकमलच्या कळकट खुर्चीवर , कट्ट्याकट्ट्यावरच्या बाकांवर असे काही जण दिसतात. ते तिथेच असतात , म्हातारी नाऊ बिलॉंग्स टू दॅट कॅटेगरी …. आपण कामानिमित्त येऊन जाऊन असतो. आपल्याला घरी परतायला ’घर’ असतं… वाट पहाणारं कोणी असतं….

सहानुभूती वाटते , आपणही थबकतॊ काही वेळ आणि बोलतो त्यांच्याशी…. काटेरी वाक्यांचा एक न सुटणारा गुंता आपल्यासमोर मांडला जातो. ’मुलाने पेन्शन घेऊन टाकलीये’ , ’सुन नीट वागत नाही ’ , ’अमुकढमूककडे गेले तेव्हा कसा मला साधा चहाही नाही विचारला’ , इ. इ . .. ” घरी ये ना गं… येतच नाही तू ” , म्हातारीच्या या वाक्यावर निरोप घ्यायचा आहे हे आपल्याला पाठ झालेलं असतं…. ’चालायचंच आजी, येईन घरी एकदा सवडीने  ’ , आपणही क्षणभर सुस्कारतो….. आयुष्य हे असंच, म्हातारपण वाईट वगैरे विचार येतातच की !!

या विचारांचं, जाणिवांचं , सहानुभूतीचं नंतर नक्की काय करायचं हे न समजल्यासारखं आपण त्यांना पुढच्याच क्षणी सोडूनही देतो !! आपलं रूटीन ’चालत’ असतं पुढे पुढे….

तांदूळ न निवडता भात केला की किंवा उसळ न रोळून घेता केली की मनात एक सुप्त धास्ती असते प्रत्येक घासागणिक की नजरचूकीने राहिलेला तो खडा याच घासात असणार. तशी रस्त्याने फिरताना कुठल्यातरी दुकानाशी आजी भेटणारच असे वाटत असते. मग पुन्हा तेच ऐकायचं तेव्हढंच बोलायचं… तितकीच सहानुभूती… कशालाच अर्थ नसलेलं एक संभाषण…. वर्षानुवर्ष ’चाललेलं’ ….

आजही निघालेच होते घराकडे पण मग न राहवून अगदी वाट वाकडी करून त्यांच्या घरी गेले. आजीची सुन होती घरात ….ही बाई आत्ता दवाखान्यात हवी नं या विचाराला मागे सारत तिला विचारलं, ’आजींना’ बरय का ? … सुनबाई ’जय मल्हार’ च्या खंडोबाकडे पहात ’हो’ म्हणाल्या. ’काय म्हणताहेत डॉक्टर ?’ … माझा पुढचा प्रश्न गेला…. आता पडद्यावर बानू होती , सुनबाई पुन्हा पडद्याकडे खिळल्या… मला उत्तर मिळालेच नाही. माझ्याकडे नजर टाकली तर खंडोबा बानूशी लग्न उरकून घेइल की काय ही भिती म्हाळसेइतकीच सुनबाईंनाही वाटली असावी. त्यांनी काही माझ्याकडे बघितले नाही …. मी उभी राहिले आणि म्हणाले, ’येते मी… काळजी घ्या ’ …. ’हं…चालायचंच … म्हातारपण म्हटलं की दुखणंखूपणं आलंच ’ म्हणाली सुनबाई आणि खंडोबाकडे डोळे लावून बसली.

मी निघाले … क्षणभर अपराध्यासारखं वाटलं…. आजी सतत बोलावत होत्या तेव्हा एखादी चक्कर टाकता आली असती का? असंही वाटून गेलं….आता आपण नक्की काय करायचं हे न समजून जरावेळ अस्वस्थ वाटणं आलं…. पायाखाली रस्ता आणि रस्त्याच्या टोकाला घर आहे म्हणून चालणंही आलंच….

हाताला कळ लागतेय. हातात किराणा आहे… उद्या मुलांचा डबा काय करायचा? , पाऊस सतत येतोय, युनिफॉर्म्स वाळलेत का बघायला हवं… प्रोजेक्ट्स, होमवर्क… लाईटच बिल भरायचं बाकी आहे. फोनबिल नुसतंच येतंय… आयटमाइज्ड येत नाही म्हणून तक्रार नोंदवायची आहे… एक ना दोन किती कामं …

म्हातारपण सामोरं ठाकेपर्यंत त्याच्याकडे नकळत पाठ फिरवली जाणं घडतंय का ? … असो, सध्या खूप कामं आहेत, विचारांनाही वेळ नाही….

आजींच घर मागे पडतय आणि अलगद तो विचारही …

चालायचंच !!