झीनी झीनी इन साँसों से ….

’पिकू’ पाहिला, पुन्हा पाहिला… कितव्यांदातरी पुन्हा पाहिला. काही चित्रपट आपण पहातो कितीहीवेळा. सुरूवातीला आवर्जुन थिएटरमधे जाऊन आणि मग त्याचा कुठल्यातरी चॅनलवर प्रिमियर होतो तेव्हाही आणि त्या चित्रपटाच्या प्रदर्शनानंतर दोन वर्षांनीही तो जेव्हा कुठल्यातरी चॅनलवर लागतो आपण तो तेव्हाही पहातो. मी ’पिकू’ पहाते तसा, सुरूवातीपासून किंवा मिळेल त्या फ्रेमपासून पुढे.

दर वेळेस जाणवतं अमिताभ नावाचं चार अक्षरात मावणारं पण प्रत्यक्षात अभिनयाच्या सगळ्या व्याख्या संपूनही व्यापून रहाणारं गारूड. हा माणूस ॲंग्री यंग मॅन वगैरे होता तेव्हा मी लहान होते हे एका अर्थाने बरंच झालं, हा आवडला न आवडला काही बिघडलं नाही तेव्हा कधीच. तरूणपणीच्या त्यावेळच्या अमिताभच्या साधारण समकालीन अभिनेत्यांमधे विनोद खन्नाच आवडला अजुनही. ’मेरे अपने’ आवर्जून पाहिला तो त्याच्याचसाठी. शशी कपुरचं हसणं आवडलं आणि काहीवेळेस राजेश खन्नाही… अमिताभ आवडला तो शोलेमधे पण मारामारी करत नसताना, आनंद मधे पूर्णवेळ, मिली मधे सतत… त्याच्या कारकिर्दीच्या सेकंड इनिंगमधे खाकी, आँखे, चिनी कम असे एक एक चित्रपट आवडत गेले ते थेट ’पिकू’पर्यंत. पण हा प्रवास उलटा आहे. तो नंतरचा खूप आवडला आणि आपल्याला नक्की काय आवडतं, काय आवडत नाही हे उमजण्याचा त्यादरम्यान टप्पा असल्यामुळे लहानपणी पाहिलेला ’आनंद’ वगळता त्याचे बाकी चित्रपटही एकापाठोपाठ एक ठरवून पाहिले गेले. या प्रवासाच्या वाटेत सिलसिला, चुपके चुपके असे मैलाचे थांबे येत गेले आणि ’सात हिंदुस्तानी’ आवडत तो सुफळ झाला, संपूर्ण होणं तसं कठीण कारण सत्तरी पार केलेला हा म्हातारा नुकताच ’पिंक’ मधे पुन्हा खूप आवडून गेलाय.

दिपिका आवडली पिकूमधे. फार फार आवडली. अभिनयाला वाव मिळाला की या मुली तो करू शकतात हे सिद्ध झालं की फार छान वाटतं. जिन्स घातलेली असतानाही मोठी ठळक टिकली लावणारी, फारसा ग्लॅमरस कपडेपट नसतानाही विलक्षण आकर्षक दिसणारी पिकू. अमिताभ नावाच्या माणसासमोर इतक्या ताकदीनं उभं राहणं निश्चितच कौतुकास्पद आहे. चित्रपटात जेव्हा जेव्हा ती हसते तेव्हा गोड मोहक दिसतेच पण अभिनयात डोळ्यातून भाव व्यक्त करते तेव्हाही अगदी आवडते. आपल्या विचित्र, विक्षिप्त, हेकट वडीलांची काळजी नाईलाज म्हणून नव्हे तर कराविशी मनापासून वाटते म्हणून करणं, कधी कधी त्यांच्या अतिरेकाने वैतागणं… सगळंच संयत तरिही सुस्पष्ट उमटवणारा अभिनय.

साध्या कपड्यांमधे, नॉन ग्लॅमरस लुकमधे अश्या अनेकजणींनी भूमिका केलेल्या आहेत, त्या आवडल्याही आहेत… मात्र ’जब वी मेट’ची करिना, ’पिकू’ मधली दिपिका, ’नीरजा’मधली सोनम आत्ता हे लिहिताना एकत्र आठवताहेत. ’क्वीन’ हा सगळ्यांना आवडलेला सिनेमा मला स्वत:ला फारसा न आवडल्यामुळे असावं, आणि कंगना ’तनु वेड्स मनू’ च्या दुसऱ्या भागातल्या दुसऱ्या भूमिकेव्यतिरिक्त फारशी आवडत नसल्यामुळे सशक्त अभिनयाच्या या यादीत ती आठवली नसावी. व्यक्तिसापेक्षता लागू पडते ती अशी 🙂

पिकूतलं पुढचं नाव येतं ते इरफानचं. अर्थात अभिनयाबाबत हा गडी फारच पक्का आहेच. ही इज ॲट हीज बेस्ट ॲज अल्वेज. अमिताभ आणि इरफान ही अभिनयाची दोन टोक आणि दिपिका हा त्यांना साधणारा इक्विलिब्रियम असंही वाटतं कधी कधी. संवाद तर सुंदर आहेतच इरफानचे पण या बॅनर्जी कुटुंबाचा विचित्रपणा पहात, सांभाळत न बोलताही तो जे सहज सांगतो ते पहाणं सुखद असतं.

हा चित्रपट पहाण्य़ाचं, आवडण्याचं अजून एक कारण म्हणजे मौशमी :). ही कायमच आवडली मला. अमिताभ आणि मौशमी ही जोडीही नेहेमी आवडणारी. ते मस्त दिसतात एकत्र. ’रिमझिम गिरे सावन’ आठवत नसेल तर मी काय म्हणतेय ते नाही समजणार… मुंबई, रिमझिमता पाऊस, भिजलेले रस्ते, समुद्राच्या लाटा, चिंब भिजलेला सुटबुटातला अमिताभ आणि साध्या आकाशी निळ्या साडीतली मौशमी… एनीटाईम पाहू शकणारी लिस्ट असते ना आपली त्यात माझ्यासाठी हे गाणं कायम आहे. मौशमीच्या नावाचा बंगाली उच्चार, तिचं हसणं आणि हसताना मागे दिसणारा एक लपलेला दात, आवडतेच ही बाई. दातांची अशी ठेवण खूप जणांना आवडते, त्याबद्दल कॉम्प्लिमेंट्स भरपूर मिळतात.. ट्रस्ट मी 🙂 …. तर पिकूमधले अमिताभ मौशमीमधले प्रसंग, मौशमी दिपिकामधले प्रसंग, अभिनय…बिन्धास्त, मोकळे संवाद हा ही चित्रपटातला महत्त्वाचा मुद्दा ठरतो.

कमिंग बॅक टू पिकू, सुजीत सरकारने वेगळाच, तसा फारसा सहज न भासणारा विषय निवडून तो असा नितांतसुंदर मांडला म्हणून त्याचं कौतुक व्हावंच पण पडद्यावर भास्कोर बॅनर्जी, पिकू, राणा ही पात्र वठवण्यासाठी त्याने निवडलेल्या अभिनेत्यांसाठी त्याला विशेष दाद द्यावी वाटते दरवेळेस. असे होते पिंजरबाबत, उर्मिला आणि मनोज बाजपयीव्यतिरिक्त अन्य कोणी तिथे असूच शकत नाहीत, ही पात्र केवळ केवळ त्यांचीच. हेच होते शोलेबाबत, इजाजतबाबत, आनंदबाबत… (इजाजतच्या उल्लेखाशिवाय चित्रपटांबद्दल लिहून पहायला हवं एकदा 🙂 ) .पिकूचा विषय पहिल्यांदा ऐकला, प्रोमोज पाहिले तेव्हा हसू आले होते खरंतर… पण चित्रपटगृहातून निघताना जाणवले होते ’बद्धकोष्टता’ हा चित्रपटाचा विषय आहे असं म्हणणं हा अन्याय होईल. अनेक मुद्द्यांचा सहज सुंदर गोफ आहे, एक साधीशी पण अर्थपूर्ण फ्रेम साधणारा विषयांचा कोलाज आहे हा.

किस लम्हे ने थामी उंगली मेरी,
फुसला के मुझको ले चला ….
नंगे पाओं दौड़ी आँखें मेरी
ख्वाबों की सारी बस्तियां

हर दूरियां हर फासले क़रीब हैं
इस उम्र की भी शख्सियत अजीब है …

पिकू का पहातो आपण बरेचदा, कोणते ’लम्हे’ आपली उंगली थामतात आणि इथे थांबवतात आपल्याला हा विचार केला तेव्हा जाणवलं गंभीर विषयाला हलक्याफुलक्या नितांतसुंदर मांडणीने मांडलं की तो उलट जास्त पोहोचतो हे जाणवतं इथे. अमिताभ आणि दिपिकाने साकारलेल्या वडिल आणि लेकीच्या नात्यासाठी. मौशमीसाठीच नव्हे तर ती आली म्हणून आनंदित होणाऱ्या पिकूच्या काकांसाठी, चिडणाऱ्या काकूसाठी, रघुवीर यादवच्या डॉ श्रीवास्तवसाठी, बोदानसाठी, बंगाली वाटणाऱ्या सगळ्यांसाठीच आणि राणा नावाच्या बोलक्या डोळ्याच्या इरफानला वेगळ्याच रूपात तितकाच विलक्षण अभिनय करताना पाहण्यासाठी. संवेदनशिलता आणि नर्मविनोद हे हातात हात गुंफून जातात तेव्हा काय होतं या प्रचितीसाठी…गाणी, पार्श्वसंगीत, सिनेमातला दिल्लीहून कोलकत्यापर्यंतचा प्रवास हे न चुकवण्यासारखे काही आहे. आईवडिल म्हातारपणी विचित्र वागले तरी त्यांना सांभाळायचं असतं ह्या विचारासाठी, छोटे प्रसंग कधी संवादासहित तर कधी संवादाविना मोठा मुद्दा अधोरेखित करतात हे नव्याने अनुभवण्यासाठी पहावा पिकू… एकदाच नव्हे पुन्हा कधी मिळाला आणि जमलं तर पुन्हा.

जीने की ये कैसी आदत लगी
बेमतलब कर्ज़े चढ़ गए
हादसों से बच के जाते कहाँ
सब रोते हँसते सह गए…

ओळी आठवतात या वेळोवेळी.

आता शेवटाकडे… घर विकणार नाही हा ठाम निर्णय सांगणारी दिपिका आणि मग सायकलवर निघालेला अमिताभ थबकून एका लहान मुलीकडे पहात जातो ती फ्रेम असो की आधी काम सोडून गेलेल्या कामवालीला ’कल से आ जाना’ असं दिपिकाचं सांगणं हा एकूणच सगळ्याचा समंजस स्विकार दर्शवणारा लहानसा प्रसंग… जमलाय हा शेवट. इथे चित्रपट पडद्यावर संपतो आणि मनात येऊन थांबतो… तिथे विसावतो आणि रिलीज होऊन दोन वर्ष झाल्यानंतरही पाहिला तर त्याच्याबद्दल लिहीण्यास भाग पाडतो 🙂

चैत्रचाहूल….

IMG_20170329_192511“अगं बिलाच्या किमतीतली उरलेली मोड काउंटरवर आदळत ती जवळपास फेकणाऱ्या दुकानदाराला तू ती मोड उचलत शांतपणे थॅंक्यु कशी म्हणू शकतेस?” पोटतिडकीने आणि सात्त्विक त्राग्यातून विचारला गेलेला प्रश्न खर तर… पण जमतं असं करायला. शांतपणे ती मोड उचलली जाते, आपल्या चेहेऱ्यावर हावभाव शांत ठेवत “थँक्यु ” म्हटलेही जाते, एखाद्या प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखे. समोरच्याच्या वागण्यातलं काही खटकलं तरी आपण आपल्याच मार्गाने जाणे निवडतो. समोरच्या प्रश्नाने क्षणभर विचलित होतेही मन…’जशास तसे’ वागावे वगैरे धडे गिरवलेले असले तरी तसे प्रत्यक्षात वागणे मात्र साधत नसते. तो स्वभाव मुळात असतोच आपला.

स्वभाव… लहानसा शब्द. सहज स्वाभाविकपणे उच्चारला जाणारा. प्रत्येकाचा म्हणून एक असणारा स्वभाव, अनेक अनेक छटा असलेला मोठ्ठ्या व्याप्तीचा शब्द. सहसा हेच उच्चारलं जातं की अरे तो माझा स्वभाव आहे… शब्द नकळत उच्चारला गेला तरी जात्याच असलेलं या शब्दाचं तेज मनात लखकन चमकून जातं. क्षणभर थबकतं मन त्याच्यापाशी, रुंजी घालतं त्याच्या अर्थापाशी आणि वहात्या दिवसाच्या प्रवाहासोबत पुढे निघालेलंही असतं. सकाळी विचारला गेलेला प्रश्न लहानसा आणि त्याचं चटकन दिलं गेलेलं उत्तर. हे उत्तर इतकंच नसून ते बरंच मोठं आहे हे जाणवतं. ’स्वभावाला औषध नाही’, असा कसा आहे एखाद्याचा स्वभाव हे सहसा सगळ्यांच्या आवडीचे, चर्चेचे विषय… आणि हे असे कधी कधी विचारले गेलेले प्रश्न तर आपल्याला आपल्याच स्वभावाबद्दल आणखी विचारात टाकून जातात.

जीवनाच्या वाढत्या वेगाच्या आधीन होत जाणारा रोजच्या दिवसा सारखाच खरंतर हा आणखी एक दिवस. सकाळचा स्वभावाचा विचार मनात घोळत ठेवत पार पडत असलेला दिवस. . दिवसाच्या कामाच्या धबडग्यात मात्र या उत्तराचा धांडोळा घ्यायला सवड होत नाही. या वेळात इतर कोणाच्याच काय तर स्वत:च्या मनाशीही गाठभेट होत नाही. संध्याकाळ कलताना जरासं इटुकलं निवांतपण मिळतं. स्वत:शी तुटलेल्या संवादाशी नाळ पुन्हा जोडली जाण्याचे हे क्षण. इतकावेळ मनाचा पिच्छा पुरवणारा विचार आता अगदी सामोरा येतो आणि आठवतो दिवसाच्या अगदी सकाळी घडलेला तो संवाद पुन्हा एकदा…

एव्हाना बाहेर सूर्याने आपला पसारा आवरायला घेतलेला असतो आणि घरात स्वैपाकघरात जरावेळ शांतता असते. फ्रिजचं दार बंद करताना खिडकीतून येणारी निरोपाची सूर्यकिरणं आपल्या चेहेऱ्यावर थबकतात आणि त्याने उजळलेलं आपलं प्रतिबिंब त्या बंद फ्रिजच्या दारावर पडतं. साऱ्या दिवसभरातली स्वत:ची स्वत:शी अशी क्षणिक गाठभेट घडते आणि चेह्ऱ्यावर एक हलकसं प्रसन्न हसू उमटतं, सूर्यकिरणांच्या सोनेरी छटेचं. निवांतपण मनाशी घट्ट कवटाळलं जातं आणि पावलं गॅलरीकडे वळतात… हुरहुरती संध्याकाळ, काहीसं धूसर अस्पष्ट होणारं अस्तित्त्व… समोर शहराचं बदलतं रूप दिसतं आणि त्या झपाट्य़ाने वेग पकडत चाललेल्या शहराशी आपण काहीसे विसंगत वाटून जातो…

कोई हाथ भी न मिलाएगा, जो मिलोगे तपाक सें,

ये नये मिजाज का शहर है, जरा फासलें से मिला करो !

गॅलरीतून समोरचा रस्ताही दिसतो. लगबगीने घराकडे निघालेल्या गर्दीची पावलं रस्त्यावर. चेहेरा हरवलेली ही गर्दी, ’मिजाज’ नया असलेली ही गर्दी. कुठल्याश्या अनामिक ओढीने धावणारी ही गर्दी, हा वेग गुदमरवणारा असतो. हा सुर नवा असतो आणि आपल्याला हे गाणं गाता यावं की नाही असा संभ्रम दाटून येतो. माणसांच्या गदारोळात नवनवे प्रश्न नित्य उभे ठाकतात आणि आपला शोध असतो उत्तराच्या वाटेचा. समोर अखंड ओघ वाहतच असतो…आपापल्या घराकडे, वाट पहाणाऱ्यांकडे परतण्याची स्वाभाविक नैसर्गिक घाई जाणवते त्या गर्दीकडे…विचारांच्या साखळीतला ’निसर्ग’ शब्द घुटमळतो मनाशी. भिरभिरणारी अस्थिर श्रांत नजर समोरच्या मोठ्ठ्या वृक्षावर जाऊन स्थिरावते आणि अचानक जाणवतं त्या झाडाला नुकताच पुन्हा घेरू लागलेला टवटवीत ताजेपणा. कान्याकोपऱ्यात जागोजागी कोवळी कोवळी पोपटी पालवी नजर सुखावत जाते. इवली इवली गोडूली, ताजी ताजी प्रसन्न पानं, तान्ह्या बाळाच्या मऊसुत चिमुकल्या तळव्यासारखी अलवार पालवी. शेजारच्या आंब्याला जागोजागी आलेला मोहोर पुन्हा नजर खिळवून ठेवतो. कुंडीतल्या मोगऱ्याची कळी टपोरं बाळसं धरू लागलेली असते… निसर्गाला लागलेली चैत्रचाहूल मनाला स्पर्शून जाते. आता हा निसर्ग अगदी स्पष्ट होतो मनात आणि ताबा घेतो मनाचा, त्या हिरव्यागार पानांचं असं पुन्हा एक प्रतिबिंब आपल्या चेहेऱ्यावर पडतं आणि मगा उमटलेल्या हलक्याश्या हसूचा हात धरत पुन्हा हजर होतं.

मी पंचांगाला चैत्र कधी हे विचारलेच नाही

झाडांची पोपटी पालवीच मला अधिक विश्वासार्ह वाटली…

धामणस्करांच्या निसर्ग उलगडणाऱ्या मनात खोलवर दडलेल्या ओळी अलगद सामोऱ्या येतात. निसर्ग म्हणजे ’नियम’…शक्यतो कश्यानेही विचलित न होता अखंड व्रतस्थ असणे म्हणजे निसर्ग. छानच वाटतं आपल्याला, मनात कोवळया तजेल्याचा फुटवा उमटतो या विचाराचा. निसर्गाचा असा हा ’हिरवेपणाचा’ स्वभाव असतो. त्याचं ते अटळ अढळ असं सृष्टीचक्र, आधार वाटतो या अविचल सृष्टीचक्राचा. मनात हसरे तरंग उमटतात, डहूळत जातं मन. निसर्गाशी परतल्यावर आश्वस्त वाटू लागतं. मनाला उभारी मिळते.

संध्याकाळ होताना घरट्यात परतणाऱ्या पक्ष्यांसारखी आभाळभर विखुरलेली उत्तरं पुन्हा गवसू लागतात. माणूस असणं, उत्स्फुर्तपणे माणसासारखंच वागणं, वागता येणं म्हणजेच आपला स्वभाव… या स्वभावाविरूद्ध जेव्हा जेव्हा आपण जातो तेव्हा आपण निसर्गाच्या विरुद्ध जाऊ लागतो. निसर्गापासून दुरावताना, मुळ प्रवृत्तीपासून फारकत घेताना चुकल्यासारखं वाटू लागण्याची भावना पुसली जाते. आपल्या वागण्याची, स्वभावाची पुन्हा ओळख पटते आणि माणसाने माणसासारखं वागणं हे निसर्गाला धरून आहे असा अधेमधे डळमळीत होत जाणारा विश्वास पुन्हा नव्याने दृढ होत जातो.

मानवाच्या अविचारी वागण्याला हा नेमस्त निसर्ग जेव्हा ’जशास तसे’ उत्तर देतो तेव्हा समस्त मानवजातीला होणारा त्रासही मनात आला आणि जाणवले ही जशास तसेची उर्मी विनाशाकडे नेणारी आहे. आपला मुलभूत स्वभाव हा अनेक वर्षांच्या अनुभवांतून, जगण्यातून कधी जाणता कधी अजाणता सहज साकार होत जातो आणि मग येतो एक टप्पा जिथे समोरच्याने जरा उद्धटपणे ठेवलेली मोड शांतपणे उचलली जाते, सहज शांतपणाने “थँक्यु ” म्हणताही येते. व्यवहाराची तारेवरची कसरत सांभाळताना बिचकायला होतेही पण तरीही होणारी सकारात्मक अंत:प्रेरणा म्हणजेच निसर्ग.

हर धडकते पत्थर को, लोग दिल समझते हैं

उम्र बीत जाती है, दिल को दिल बनाने में…

संभ्रम निर्माण होत असताना, जशास तसे वागणे सोपे वाटत असतानाही आपण आहोत तसे वागण्याचं बळ म्हणजे निसर्ग… एव्हाना गॅलरीतून दिसणारी धावती गर्दी मंदावलेली असते. हलकी हलकी लुकलुकणारी निळसर आकाशातली एखादी चांदणी प्रकट होऊ लागते. विस्तीर्ण आकाश, हिरवळीने लगडू लागलेले वृक्ष, पक्षी, आकाशातली चंद्राची कोर या सगळ्याचा आपण पुन्हा भाग होतो. समोरच्या गर्दीतलं एकही होता येतं आणि घनदाट वनात वाहणाऱ्या एकाकी झऱ्याच्या काठी झुकणारं विश्रब्ध झाडही आपल्याच मनाचा एक कोपरा होत जातो. मन पुन्हा नितळ स्वच्छ होत जाते, विचारांचं मंथन करणं हा ही आपल्या स्वभावाचा किती अनिवार्य भाग आहे हे जाणवतं तेव्हा एक सहज सरल हास्य चेहेऱ्यावर विसावतं, मनाला चैत्रचाहूल पुन्हा लागल्याचं स्पष्ट होतं. आता पावलं नव्या दमाने माणसांच्या जगाकडे परतू लागतात….

नकाराकडून होकाराकडे ….

महिला दिनानिमित्त लिहायला म्हणून घेतले आणि कितीतरी जणींनी मनाच्या दारावर टकटक केली.त्यापैकी कोणाकोणाबद्दल आणि किती किती आठवू, लिहू असं होऊ लागलं. आंतरराष्ट्रीय महिला दिन असला तरी केवळ भारतापर्यंतच विचार केला तरी या विषयाचं स्वरूप किती व्यापक आहे हे क्षणोक्षणी जाणवत होतं. स्वत: एक स्त्री म्हणून तर हा दिवस मुळातच अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि त्याविचारातच मनात उमटलेल्या अनेकींचे बोट धरत लेखणी सरसावली. केंद्रस्थानी नेमकं कोणाला ठेवावं हे काही ठरत नव्हतं.

पुराणकाळात ज्ञानाचं, विद्वत्तेचं प्रतीक असलेल्या गार्गी, मैत्रेयी तसेच प्रेमाचं, त्यागाचं, प्रतिक असलेली सीता विचारात घ्यावी की लक्ष्मणाविना राजप्रासादात वनवास भोगणाऱ्या उर्मिलेचं गुज मांडावं, पंचकन्या विचारात घ्याव्यात की पुरुरव्याच्या ओढीने स्वर्ग नाकारत पृथ्वीकडे धावलेल्या उर्वशीचा विचार करावा. उत्कट प्रणयिनी असलेल्या शकुन्तलेचा विचार करावा की मधुरा भक्ती करणाऱ्या राधेचा, मीरेचा…कठोर तपस्येतून शिवशंभोला प्रसन्न करून घेणाऱ्या पार्वतीला आठवावे की पतिच्या शापाने दगड झालेल्या अहिल्येला…

शौर्य, धडाडीसाठी जिजाऊ, राणी लक्ष्मीबाई ते आजही सैन्यात आपलं मोलाचं योगदान सक्षमपणे देणाऱ्या स्त्रीया…सावित्रीबाई ,साधना आमटे एक नं दोन कितीजणींना आठवावं, मनातल्या मनात त्यांच्या कार्याला वंदन करावं. लेखणीचा हात धरत कधी खंबीर, कधी हळवं, दिशा दाखवणारं, समॄद्ध साहित्य निर्माण करणाऱ्या अमृता प्रीतम, अरुणा ढेरेंसारख्या कवियत्री लेखिका, संशोधनाच्या क्षेत्रात भरीव ठसा उमटवणाऱ्या अनेकजणी ,विदुषी दुर्गाबाई भागवत, इरावती कर्वें, सुषमा स्वराजांसारख्या खंबीर राजकारणी, अभिनय, कला, क्रिडा क्षेत्र गाजवणाऱ्या कितीजणी… असंख्य नावं आठवू लागली ,किती कितीजणींनी मनात फेर धरला.

याच प्रवासातलं पुढचं पाऊल आजची स्त्री, आजमधे जगू शकण्याच्या ’आजच्या ’ स्त्रीयांच्या प्रवासात या प्रत्येकीने आपापला वाटा उचललेला आहे. त्या त्या काळात स्त्रीयांच्या वाट्य़ाला आलेले विरोध स्विकारत, पचवत, प्रसंगी लढा देत या उभ्या राहिल्या. आजच्या स्त्रीयांच्या वाटॆवरचे पथदर्शक दिवेही याच सगळ्या आणि भवसागरात तारणारे दीपस्तंभही याच सगळ्या. या सगळ्य़ांबद्दल विचार करताना मन अभिमानानं, प्रेमानं, आदरानं काठोकाठ भरून येतं. स्वत:च्या स्त्रीत्त्वाचा अपार आनंद मनभर पसरतो.

अर्थार्जनासाठी घराबाहेर पडलेली आजची स्त्री, ही इंजिनीयर आहे, डॉक्टर आहे, वकील आहे, पोलीसदलात आहे, शिक्षिका आहे , लेखिका आहे, वैमानिक आहे, राजकारणात सक्रिय आहे… अनेक नव्याजुन्या क्षेत्रांमधे स्त्रीया सक्षमपणे उभ्या आहेत. तर एकीकडे उत्तम चाललेलं करियर कुटुंबासाठी सोडून देत गृहिणी होणं स्विकारणाऱ्या आजच्या स्त्रीया. सुशिक्षित असलेल्या,उत्तम निर्णयक्षमता असणाऱ्या, आत्मभान जागृत असलेल्या, धडाडीच्या, भावनिक वा आर्थिक अश्या कुठल्याही बाबतीत परावलंबन मान्य नसलेल्या, अन्यायाचा विरोध करू पहाणाऱ्या, हक्कांची जाणीव असणाऱ्या , समाजात आपले स्थान निर्माण करणाऱ्या आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण अश्या आजच्या स्त्रीया एकमेकींचा हात धरून, एकमेकींच्या मैत्रीणी होत दमदार वाटचाल करत आहेत. समाजातलं, घरातलं, ऑफिसेसमधलं आपलं स्थान त्या प्रगल्भतेने भुषवत आहेत आणि त्याचबरोबर आपले शरीर, मन निरोगी राखण्यासाठी आवश्यक असणारी सजगता त्यांच्याकडे आहे. ’वाटॆवरती काचा गं’ पासून सुरू झालेल्या स्त्रीयांच्या मार्गात आज काही फुलं निश्चितच आहेत. त्यांच्या या मार्गावर त्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून, समाजाकडून सहकार्य मिळत असल्याचे सुखद चित्र हल्ली पहायला मिळते.

तर त्याच कॅन्वासवर स्त्रीयांवरच्या अत्याचाराचे वाढते प्रमाण, त्यांच्या अस्तित्त्वाबाबतची असंवेदनशीलता मनाला क्लेश देणारी ठरते. घरातल्या स्त्रीचे आणि घराबाहेर पडलेल्यांचेही मुलभुत प्रश्न एकच असल्याचे जाणवते. सार्वजनिक ठिकाणी वाट्याला काही प्रमाणात का होईना येणारी अवहेलना, घरातूनच किंवा समाजाकडून वेळोवेळी पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या घट्ट रूजलेल्या पाळमुळांची जाणीव होते आणि मानसिक पातळीवर स्त्री कोलमडताना दिसते हे ही चित्र तसे विदारक आहे. गजबजीच्या ठिकाणी जाणता अजाणता लागणारे किळसवाणे धक्के हे प्रत्येकीच्याच मनाला बोचणाऱ्या काट्य़ासारखे असतात तर घराच्या परिघात त्यांच्या कष्टाची मानसिक, शारिरीक पातळीवर न केली जाणारी कदर, त्यांना गृहित धरले जाणे हा या मैत्रीणींना बोचणारा मुद्दा असतो.

सीतेला वनवास

केला रामयानं बहू

वाटून दिला तिनं

सयांना गहूगहू

प्रत्येकीच्या वाटॆला आलेल्या या गव्हायेवढ्या वनवासाचं प्रत्ययंतर पदोपदी येतं. दौपदीची विटंबना थांबलेलीच नसल्याचे दिसते आणि समाजाची नजर अजुनही काहीच पाहू शकत नसल्याचेही दिसते. आजकालच्या मालिकांमधून उभं केलं जाणारं स्त्रीचं व्यक्तीचित्रण हा चिंतेचा विषय आहे. एकीकडे कमालीची सोशिक तर एकीकडे प्रगती, पुढारलेपण याचा अर्थ न समजलेली टोकाची उथळ या दोन रंगांमधे रंगवल्या जाणाऱ्या व्यक्तीरेखा असं मर्यादित स्वरूप नाकारलं जायलाच हवं. स्वातंत्र्य आणि स्वैराचारातली सूक्ष्म निसरडी सीमारेषेचं भान यायलाच हवं. त्यामानाने कथा, कादंबऱ्या, कविता या सगळ्यांतून पुस्तक किंवा सोशल मिडियावर व्यक्त होणारी स्त्री आणि त्यांचं लेखन अधिक सकस आहे.

स्त्री पुरुष नातं हा कायमच अभ्यासाचा विषय असतो. अनेक कंगोरे उलगडले तरी काळानुरूप त्यात नवनवे पदर जोडले जातात आणि आदिम पदरांची झालर अबाधित रहाते. अश्यातच भैरप्पांच्या पर्वमधलं द्रौपदीचं वाक्य मनात येतं, “पुरुषांच्या सभ्यपणावर जोवर स्त्री विश्वास ठेवते, तोपर्यंत तिला धैर्यानं उभं राहण्याची आवश्यकता भासत नाही”.

“नाहीच जगू पुरूषाच्या नात्यासाठी,
आणि स्त्रीत्वाचं भान नसलेल्या बायकांसाठीही….
आपल्याच गर्भात स्वत्वाचं बीजसुद्धा रूजतं,
जोडावी नाळ स्वत:शी, पोसावा आपलाच जीव…
मनाची पडझड आपल्यालाच सांभाळता येते …
उचलता येतात वीटा आणि लिंपता येतं नेटाने,
सावरता येतं आपलंच मन समर्थपणे आपल्याला….”

ही जाणीव तेवढी तिला व्हावी पुन्हा नव्याने!!!

या सगळ्य़ा विचारांत एक जाणवतं, केवळ काळा पांढरा किंवा गुलाबी रंगाच्या पल्याड जात संपूर्ण इंद्रधनू रेखण्याची क्षमता स्त्रीयांमधे अनादीकालापासून आहे हे भान सातत्याने राखणं क्रमप्राप्त आहे. कधीतरी या स्त्रीया अन्यायाला ’नकार’ द्यायला नक्की शिकतील आणि नुकत्याच येऊन गेलेल्या पिंक चित्रपटातल्या संवादानुसार, त्यांच्या ’नो’ चा अर्थ ’नाही’ असा सुस्पष्ट ऐकायला तसेच त्यांच्यातल्या क्षमतेला, सक्षम स्त्रीत्त्वाला, कर्तुत्त्वाला मनापासून ’होकार’ द्यायलाही समाजही नक्की शिकेल ही आशा आणि खात्री वाटते. आणि त्यानंतर वर्षातला केवळ एक दिवस महिलांचा किंवा एक पुरुषांचा असे नं उरता परस्परपूरक अश्या या दोन्ही घटकांचा प्रत्येकच दिवस उत्साहात, आनंदात साजरा होईल…. तोपर्यंत ८ मार्चच्या या महिला दिनाच्या समस्त मैत्रीणींना खूप खूप शुभेच्छा !

कतरा कतरा मिलती हैं….

 

’इज़ाजत’ पहाणारे तो पहातात, एकदा पहातात आणि मग पुन्हा पुन्हा पहातात. ग्रेसच्या कवितांसारखं आहे हे काहीसं, ज्यांना ती कविता दिसते ते त्या कवितांची वाट चालतात पुन्हा पुन्हा. आणि सगळ्याच वाटा सगळ्यांसाठी नसतात तसे इज़ाजतचे होते. हे काव्य भलेही काठिण्याच्या पातळीवर ग्रेस नसेल पण ते ’गुलज़ार’ नक्कीच आहे. गुलज़ार, नामही काफी है आणि नामही गुलज़ार है म्हणावे अश्या अनेक रचनांपैकी अनेकांचा वैयक्तिक लाडका ’इज़ाजत’. कितव्यांदातरी पाहून होतो इज़ाजत, कधी सुधा, कधी माया, कधी अगदी महेन होत जगलेला सिनेमा. दरभेटीत काहीतरी नव्याने गवसलेले असते आणि काहीतरी नव्याने हरवतेही. काही धुसर स्पष्ट होते तर स्पष्ट नजर धुसर धुसर होत जाते.

घाटातून वळणं घेत निघालेली एक ट्रेन, काळ्या ढगांचे भरून आलेले आभाळ…. चिंब आसमंत , पानापानांतून, फांद्यांफांद्यांतून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आणि मागे आशाचा मधाळ उत्कट आवाज. पडद्यावरचं चित्र ही गाण्याची पार्श्वभूमी न वाटता तेच एक संपूर्ण काव्य वाटावं असं काहीसं वाटत ही ’छोटीसी कहानी’ सुरू होते. सारी वादी भरून टाकणारी बारिश सुरूच आहे जोडीला , पुढे पुढे निघालेली गाडी. अप्रतिम वाटणारी प्रत्येक प्रत्येक फ्रेम पहावी, जरा थबकून गाणं ऐकावं, पडद्यावरची श्रेय नामावली पहावी की नुसतंच मंत्रमुग्ध व्हायला सुरूवात होऊ द्यावी असे आपण मुळातच गोंधळतो आणि अश्यावेळी एक पेच टाकला जातो ,

ना जाने क्युँ दिल भर गया,

ना जाने क्युँ आँख भर गयी…

समोर दिसतय ते हळूहळू मन व्यापत जातं ,हिरवंगार, निळंसावळं, गंभीर. विलक्षण सुंदर निसर्ग आणि अर्थवाही शब्द… पहिली दाद जाते मनातून गुलजारांना. रेल्वेचे सांधे बदलणं, किती साधं खरं तर पण ही अशी जोडणी दिशा बदलते. गाण्य़ाचा ताल असा रेंगाळत मंदावत अलवार विसावतो आणि वाट देतो या कहानीला. अर्थात ही कहानी आहे की हेच एक अखंड काव्य असा प्रश्न आपल्याला पडणारच असतो. शोले जसा एक मैलाचा दगड आहे तसाच ’इजाजत’ देखील, अर्थात हा दगड वेगळ्या वाटेवरच्या चित्रपटांसाठीचा मैलाचा दगड आहे. हे चित्रपट नुसतेच पहायचे, ऐकायचे समजून घ्यायचे नसतात तर ते अनुभवायचे असतात… हलके हलके मनात झिरपू द्यायचे असतात. ’इजाजत’ हा चित्रपटच एक अखंड कविता आहे आणि ही कविता न अनुभवलेला रसिक विरळा. यातले संवाद हे या कवितेच्या ओळी आहेत, त्यांना एक मनभावन लय आहे. “जिंदगी को लगाम मत डालिये, आपके मोडने से ये नही मुडॆगी” किंवा ” आदत भी चली जाती है, अधिकार नही जाते” ह्या केवळ ओळी कश्या म्हणाव्या?

कपाटातल्या दागिन्यांच्या डब्यातून स्वत:चे दागिने काढून तिथे मायाची पत्र ठेवणारी रेखा, “मैने अपने जेवर निकालके आपके रख दिये” सांगणारी सुधा…. रेखाला सुधापासून वेगळं काढता येत नाही. ही बाई हे एक अजब अफाट काहीतरी आहे, अथक प्रयत्नानेही शब्दात बांधता न येणारं रसायन म्हणजे ही बाई. ’क्या गम है जिसको छिपा रहे हो’ असं गुढ वाटणारं तरी जिवंत अभिनयाचं, सौंदर्याचं नाव म्हणजे रेखा. हे एक गारूड आहे. अनुराधा पटॆल, नसिरूद्दीन शहादेखील कितीही आवडले, सगळे तोडीस तोड असले तरी रेखा ती रेखाच. काठापदराच्या साड्या, साधीशी वेणी किंवा सैलसर अंबाडा किंवा बदललेल्या रूपात लागलेल्या चष्म्यासहदेखील अलौकिक सुंदर दिसू शकणारी रेखा.

’मेरा कुछ सामान’ असो की ’कतरा कतरा मिलती है’ असो. ’छोटी सी कहानी से’ असो की ’खाली हाथ शाम आयी है’ असो, आर डी आणि गुलज़ार यांच्या या रचना मनात एकदा उतरतात आणि ठाण मांडून बसतात. “एक अकेली छत्री में जब आधे आधे भीग रहे थे”, “प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो”, “रातकी सियाही कोई आये तो ले आये ना” आणि “गीला मन शायद बिस्तर के पास पडा हो” ह्या भिजवणाऱ्या ओळींचे काही दाखले ठरतील. भिजलेल्या, भिजणाऱ्या, भिजवणाऱ्या, ओलावा अबाधित ठेवलेल्या मनांमधे रुजतो हा इज़ाजत असा. गहिरे प्रवाही रंग क्षणोक्षणी पडद्यावर येत भरून , भारून टाकतात आणि तेव्हाच ’कतरा कतरा मिलती है’ असे सांगत वाहत पुढे जाणाऱ्या आयुष्यात आपल्या सोबत येतात. ’प्यासी हूँ मैं प्यासी रेहने दो’ आणि ग्रेसांच्या ’आकांत माझ्या उरी केवढा’ने दाटणाऱ्या हुरहुरीची जातकुळी एकच वाटते मला कायम.

मध्यंतरी दिलीप चित्रेंची एक विलक्षण सुंदर कविता वाचली,

 

बागेतील संध्याकाळ

दुर्लक्षित त्या नेहेमीच्या कोपऱ्यात

एका बाकावर तू, मी, कित्येक वर्षांनी

अकल्पित पुन्हा.

’किती जोराचा वारा’ मध्येच म्हणतेस

केस आवरतेस.

खरोखरीच जोराचा वारा.पानं भरारा

भिरभिरत खाली येणारी.

नुस्ती वाळलेली पानं. पाचोळा.

पतझडीचा करकरीत नाद ऐकत

पतझडीत बसून असतो. निमूट.

’निघू’ दोघेही एकदम म्हणतो. उठतोच

वाटेवर पानांचा खच.

पायांखाली दबलेल्या पानांचा

करकरीत नाद येतो. येत राहतो.

हा येत राहणारा करकरीत नाद म्हणजे माझ्यासाठी ’इज़ाजत’. पडद्यावर ’इज़ाजत’ संपला तरी मनातून तो संपत नाही. विरघळतो तो. त्याला संपण्याची कधीच इजाजत देत नाहीत हे इजाजतपंथी. कानाकोपऱ्यात उरतोच तो. इजाजतचा शेवट न पटलेलेही बरेच जण आहेत. पण इतकी सुंदर कलाकृती पहाताना त्या कलाकृतीने तिच्याचसारखं असावं, मला जसं वाटतं तसं तिने व्हावं असं बंधन न घालता इजाजतचा शेवटही पाहिला तर तो आवडतोच. आणि या शेवटच्या पाचेक मिनिटात ’शशी कपुर’ नावाची जादू अनुभवली की, रेखाचं आणि त्याचं समंजस नातं उमगलं की , पडद्यावर केवळ दोनेक मिनिट अभिनय करूनही आपल्या प्रसन्न, सहज, मुरलेल्या अस्तित्वाची छाप पाडणारा शशी कपुर पाहिला की आपलाही ताण निवळतो आणि मन एका अनामिक शांततेचे साक्षी होते. भुतकाळाच्या पाचोळ्यावरच्या पावलांचा करकरीत नाद पूर्ण चित्रपटात येत असतानाच शशी कपुर नावाची जादू होते आणि नात्यांच्या या वठलेल्या खोडाला पुन्हा एक हिरवा प्रसन्न फुटवा फुटलेला दिसतो.

इज़ाजत पेलणं हे गुलज़ार, आर डी, रेखा वगैरे मंडळींना साधलं आणि त्याबद्दल आपल्याला काय वाटतं हे सांगणं म्हणजे पाऱ्याला पकडू पाहणं आहे ही कल्पना हे लिहायला घेण्यापूर्वीच होती खरं तर. पण न लिहावं तर मन मानेना… आशाच्याच आवाजातल्या ओळी मग पुन्हा मनात येतात, “पाके भी तुम्हारी आरजु है, शायद ऐसी जिंदगी हसीं है”. या कतरा कतरा मिळणाऱ्या तरीही हसीन असणाऱ्या जिंदगीची नोंद जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे !!

दैनिक पुण्य  नगरी, 5.12.2016 IMG_20161205_075408.JPG

आवाज़….

img_20161114_123914 

समुद्राची गाज, ढगांचा गडगडाट,वीजेचा कडकडाट, रेल्वेच्या रूळांचा खडखड आवाज, नदीचं खळंखळणं, पानांची सळसळ, खिडक्यांच्य़ा तावदानावरची वाऱ्याची आत येऊ का विचारणारी साद,पहिल्या पावसाची मृद्गंधापूर्वी येणारी टपटप अशी चाहूल, मंदीरातला घंटानाद, लताचा पवित्र स्वर, जगजीतचा धीरगंभीर आवाज, बाळाचे पहिले बोल, ओळखीच्या व्यक्तींचा आवाज, पावलांचा आवाज, सणावाराला होणारे त्या त्या सणांची ओळख सांगणारे आवाज असे अनेकोनेक श्राव्य आवाज ते अगदी वाळवंटातला ’अनाहत’ नाद… एक नं अनेक किती आवाज. एक एक करत मनात उतरतात आणि रूजून बसतात.

’मेरी आवाज ही पेहेचान है’ म्हणता यावं असा प्रत्येक माणसाचा आवाज वेगळा तशीच प्रत्येक गावांची , जागांची अशी ओळख ठरणारे आवाज असतातच,नाही का?

आवाजाची लय ठरते एखाद्या ठिकाणी रहायला लागल्यानंतर. नवी जागा ओळखीची होण्याच्या टप्प्यात आणि त्या जागेत रुळण्यात या आवाजांची एक साथ असते. काही ठळक अगदी जवळचे तर काही पुसटसे विरळ होत जाणारे आवाज. अस्तित्त्व मात्र दोघांचेही महत्त्वाचे. रेल्वेरुळांशेजारी रहाणाऱ्यांचे वेळापत्रक जसे जाणाऱ्या येणाऱ्या रेल्वेच्या वेळांशी बांधले जाते तसे मंदीराशेजाऱ्यांचे आरतीच्या वेळांशी बांधले जाते . नकळत घडणारी प्रतिक्षिप्त क्रिया खरं तर ही एक.

दिवसाच्या प्रत्येक प्रहराचे आगमन असे त्या त्या प्रहराचे विशिष्ट आवाज सांगतात. पहाट होता होता अलगद सरकवल्या जाणाऱ्या पडद्यांच्या आवाजाने उजेडालाच नव्हे तर बाहेरच्या जगातल्या निरनिराळ्या आवाजांनाही कवाडं उघडली जातात. एखाद्या ठिकाणी रहाताना हळूहळू त्यांचा क्रमही नकळत मन नोंद घेत जाते. घरातला शांततेचा ’नाद’ मागे सरत जातो आणि चढणाऱ्या दिवसासोबतच आवाजांचे चक्र फिरायला लागते. घरोघरच्या कपबशांच्या आवाजाने घरात सकाळ होते, मग क्रमाने होत जाणारा स्वैपाकाचा आवाज. मिक्सरमधल्या मसाल्यांचे दळणाचे आवाज, कामाला येणाऱ्या बायकांच्या लगबगीचे आवाज, दुधवाले, पेपरवाले, भाजीवाले इ इ आवाज आणि फक्त आवाज… माणसांना झाली सवड तर ऐकतील आणि नसतील ऐकणार तर नसुदेत असे पक्ष्यांच्या सकाळच्या किलबिलाटाचे आवाज.

निरनिराळ्या गाड्य़ांचे हॉर्न्स सकाळी अगदी जोमात असतात , त्यांच्या मालकासारखीच त्यांनाही ऑफिसेसला पोहोचण्याची लगबग असल्यासारखे. मुलांच्या शाळांच्या बसेस, त्यांच्या गाड्यांच्या ड्रायवरकाकांशी होणाऱ्या संवादांचे आवाज.

गावं बदलली, जागा बदलल्या तरी रहायला लागल्यानंतर सर्वसाधारण याच आवाजांनी ठरत जाते एखाद्या ठिकाणची ओळख. त्या त्या भागाचं व्यक्तिमत्त्व ठरवत जातात नकळत हे आवाज. सकाळचे आवाज हे धावपळीचे, साऱ्या दिवसाला आपल्या गर्भातून जन्माला घालणारी सकाळ अशी भारलेली, गतिमान. मिळालेल्या क्षणांवर दिवस कोरणाऱ्या घाईची सकाळ.शहरी जीवनाला सरावलेली सकाळ तर नक्कीच ही अशी…

धकाधकीच्या सकाळीतून शांत, प्रगल्भ काहीश्या रूक्ष दुपारीकडे दिवसाची वाटचाल होते आणि आकाशभर विखूरलेले आवाजाचे पक्षी काहीसे मंदावतात. अगदी संगीताच्या भाषेत सांगायचे तर सकाळच्या सुरांतून दुपारच्या सुरांवर दिवस उतरत जातॊ आणि या बदलत्या लयीची एक मींड साधली जाते. सकाळी उजेडासाठी सरकवलेले पडदे पुन्हा जागी नेऊन येणाऱ्या उन्हालाच नव्हे तर बाहेरच्या जगालाही, आवाजालाही थोपवणारी दुपार. वर्दळ थांबलेली नसते पण काहीशी पॉज मोडला मात्र नक्कीच जाते. सकाळइतके निश्चितच नाहीत पण संध्याकाळचे आवाज नक्कीच वाढलेले. संध्याकाळ परतीच्या पावलांची… थकल्या भागल्या तरीही घराच्या ओढीने वेगावलेल्या पावलांची. दिवसाचं देणं देता देता आवाज खोल गेलेली संध्याकाळ.

काही हवेहवेसे आवाज, काही अपरिहार्य तर काही इतके सवयीचे की जाणवूही नयेत असे आवाज….

डोळे मिटले तरी न थांबणाऱ्या आवाजांच्या प्रलयाने वेढलेलो असतो आपण. शहरीकरणाचे आवाज, यांत्रिकतेचे, कोलाहलाचे, गोंगाटांनी भरलेले आवाज.

टिव्हीवर विविध वाहिन्यांवर तारस्वरात होणाऱ्या चर्चा हे ही झगमगाटी आवाज. अर्थात हे तसं जरा जुनं चित्र म्हणावं लागेल. आजकाल या आवाजात भर पडलीये ती स्मार्टफोन्सवर सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्सच्या आवाजांची. हा कोलाहल नवा असला तरी रुळलाय किंवा अगदी अविभाज्य झालाय अगदी झपाट्य़ाने. आपल्या प्रत्येकाचं हल्ली सोशल मिडियावर एक आभासी घर आहे, आणि मग तिथल्या आपल्या वावराने तसेच आपल्या अवतीभोवती असणाऱ्या मंडळींच्या अस्तित्त्वानी त्या घराची ओळख ठरतं जाते. हे आवाज प्रत्यक्ष ऐकू आले नाहीत तरी जाणवतात मात्र नक्की. कधी कधी तर हे आवाज इतके वाढतात की त्यांचा गोंगाट असह्य होत जातो.

आवाजाच्या या कल्लोळात आवाज खूप आणि ऐकणारे कमी अशी परिस्थिती होत जाते. जगरहाटी चालताना आयुष्याच्या चाकांचा हा अपरिहार्य खडखडाट खरंतर… संवादाची, संपर्काची असंख्य साधनं तरीही माणसांचे माणसांशी होणाऱ्या संवादांचे आवाज हरवलेली अवस्था… या अवस्थेनी एक निराकार शुन्यत्त्व येत चाललय सगळ्यालाच. डोक्यात आवाजांचा महापुर आणि मन कोरे सुन्न असं काहीसं होत जातं.

इतने शोर में दिल से बातें करना है नामुमकीन,

जाने क्या बातें करते है आपस में हमसाये…

या सगळ्या आवाजातून बाहेर पडावेसे वाटते मग. ऐकावी वाटते शांतता. किंवा अगदी शांततेचाही आवाज नको…. साधावं असं काहीतरी की येईल स्वत:चाच आवाज स्वत:लाच. स्वरांच्या श्रॄती ऐकू याव्यात एखाद्या गाणाऱ्याला, तश्या स्वत:च्याच जगण्यातले हरवत चाललेले सूक्ष्म कण ऐकू यावेत स्वत:लाच.

आवाज नकोनकोसे होत असतानाच कुठूनतरी कोकिळेचा स्वर कानी पडतो… एखादं गाणं ऐकू येतं. शाळेतून घरी पोहोचलेल्या मुलांनी मारलेली हाक आपल्यापर्यंत पोहोचते आणि ’आवाज’ पुन्हा आपल्यापर्यंत पोहोचू लागतात. अश्यातच मजरूहचा एक शेर आठवतो…

रोक सकता हमें ’जिंदान ए बला’ क्या मजरूह,

हम तों ’आवाज़ ’ है, दीवार सें छन जाते है !

’जिंदान ए बला’ म्हणजे तुरुंग, चारही बाजुंनी संकटांनी घेरलेला माणूस… संकटांनो तुम्ही चारही बाजुंनी आम्हाला घेरलत तरी आम्ही आवाज आहोत आणि या भिंती पार करून जोमाने पुढे जाऊ असं सांगणारा हा शेर . ’आवाज’ म्हणजे कोलाहल असे वाटू लागलेल्या आजकालच्या युगात जरा थबकावं वाटतं आणि आधीच असलेल्या जाणीवेला पुन्हा जागा मिळते की आवाज ही खरं तर किती भन्नाट देणगी आहे … आवाजाचं नातं पुन्हा गोडवा, माधुर्य, ताकद यांच्याशी जोडलं जातं. वाटतं आपलाच आवाज शोधावा पुन्हा आणि घ्यावी एक सुरेल तान स्वत:साठी. आवाजाच्या विचारांचा एक प्रवास करत ’आवाजाला’ पुन्हा एक परिमाण मिळते.

कोलाहलातून शोधावा खरा “आवाज “. गोंगाटातून शांततेच्या आवाजाकडे परतण्याची “मींड ” साधावी या विचाराचं प्रतिबिंब जगण्याच्या आजच्या कॅलिडोस्कोपमधे….

दैनिक पुण्य नगरी,  14.11.2016

पलाश के फूल……

गाडी एका लयीत धावतेय. गाडीत मुलांच्या आवाजाचा, मस्तीचा वेगही गाडीच्या वेगाच्या समप्रमाणात वाढता… त्यांच्या त्या लोभस कोलाहलात आणि त्यातल्या आपल्या मुक सहवासातच मनाच्या शांततेचा रस्ता सापडतो.

गाडीला कुठे, कधी पोहोचायचं असं बंधन नाहीये , कसलीच घाई नाहीये… एक निवांतपण वातावरणाला वेढलय. सभोवतालच्या गाड्या धावताहेत, धावॊ बिचाऱ्या… आपली स्पर्धा नाही, ओव्हरटॆक करायची तगमग नाही… इथे मुळात ’प्रवास’ हेच गंतव्य आहे. फारा दिवसांनी लाभलेल्या क्षणांचं मोल आहे हे… आणि खरं तर आयुष्य काय असतं म्हणा वेगळं, एका आरंभापासून एका ठराविक थांब्याकडचा प्रवास. या प्रवासातलं सगळ्यांचं गंतव्य एकच… अधेमधे गाठलेले यश अपयश हे मैलाचे दगड फक्त !! प्रवास हा जादूगारासारखा असतो, मनाचे एक एक पदर उलगडत नेमके कुठले विचार समोर आणेल हे जादुगाराच्या पोतडीतून अचानक निघणाऱ्या वस्तूंसारखे नवलाचे. तत्त्ववेत्त्यांचे भान आणि अगदी तरल तरीही गहन विचारांचे भारही सहज पेलण्याइतकी समर्थ मनोवस्था असे काहीसे होते प्रवासात.

वाटेवरचा प्रवास पुढे पुढे जातॊ आणि मन वर्तमान आणि आठवणींच्या राज्यात तळ्यात मळ्यात खेळू लागते… आताही तेच तर होतय. मंजील से बेहेतर वाटताहेत या वाटा… मैत्री हवीहवीशी वाटवणाऱ्या, ती घडवणाऱ्या, मनाच्या तळाशी दबलेल्या मैत्रीला पृष्ठभागावर अलगद आणून सोडताहेत या वाटा… प्रवासात नवरा मित्राच्या जुन्याच रुपात पुन्हा भेटतो मग…

रस्त्याच्या किनाऱ्यावर जागोजागी पळस बहरलाय. धावत्या जगाच्या काठावर निश्चल उभ्या योग्यासारखा… बंधनांपासून विरक्त उभा पळस… मित्र गाडी चालवताना दाखवतोय हा पळस… आता मात्र हसूच येतं थोडंसं. मोजक्या दोन तीन झाडांशिवाय झाडं ओळखता न येणारा मित्र आता झाडापानाफूलांत मनापासून रमतो.

पळस कधी बरं आला याच्या आयुष्यात ??

हं, आठवलं … लग्नाच्याही आधीची आठवण खरं तर. ऑफिसच्या कुठल्यातरी कामाच्या तंद्रीत आपणच नव्हतो का गात, “ जब जब मेरे घर आना तुम, फूल पलाशके ले आना तुम” . किती आवडायचं हे गाणं… अजुनही आवडतं. लहान असताना शाळेतून घरी आल्यानंतर दुपारी लागणाऱ्या कुठल्यातरी मालिकेचं शिर्षकगीत खरंतर… त्या मालिकेचं नावंही कधी पुन्हा आठवलं नाही पण या ओळींनी मनात घर केलं ते कायमचं. तश्याच त्या मनातल्या ओळी ओठांवर आल्या होत्या त्या दिवशी… मित्राने ऐकल्या त्या आणि विचारलं, हे कोणतं गाणं? आणि हे ’पलाश के फूल’ हे काय असतं ?…. झालच की मग आवडताच विषय एकदम, पळसाचं झाड, त्याच्या फुलांचं वर्णन सगळं आलंच की ओघाओघाने… त्या शिर्षकगीतातल्या गायिकेचा आवाज कसा आपल्या मनात रूजलाय हे ही सांगून झालं. तिचं ते निरागस, आर्त, आर्जवी मागणं मनावर नोंदलं गेलेलं होतच की. ’ना चाहू सोना चांदी, ना चाहू बंगला गाडी’ च्या वाटेवरंच हे मागणं, पण अत्यंत हळवं, साधं, मागणी केलेल्या वस्तूचं आर्थिक मोल नसलेलं आणि तरीही अमुल्य…

मित्र होताच त्या ही दिवशी सोबत… पळस असा बहरलेला, फूललेला होता. ऑफिसच्या वाटेवरच्या धावत्या बसमधून मित्राला दाखवला मग पळस. बोरकरांच्या, उन्ही जळताना हसणाऱ्या वेड्या झाडासारखा भर उन्हात बहरलेला पळस… मित्रालाही आवडला म्हणे पळस. आवडण्यासारखा आहेच की पळस… मोगरा, जाई जुई, चाफ्यासारखं सुगंधाचं बंधनही स्वत:वर लादून न घेतलेला… मी आहे हा असा, हा स्वच्छंदीपणा जपणारा !!

मित्र आला मग एके दिवशी घरी, हातात पळसाची लालबुंद भरपूर फुलं घेऊन…. म्हणाला, तुझं ते सदाबहार टवटवीत गाणं आठवतं दर वेळी पळसाला सामोरं जाताना… त्यातल्या एका पळसाने दिलीत ही फुलं तुला…

पळसाला माहितीये की,

जब जब मेरे घर आना तुम,

फुल पलाशके ले आना तुम!!

हे गाणं आवडतं तुला….

घरभर पळस फुलला तेव्हा. व्यवहारात रमलेल्या जगात पळसाची फुलं मागणं हा वेडेपणा न वाटता ते मागणं असं मूर्त स्वरूपात पूर्ण होत होतं… पळसाच्या लालबुंद फुलांनी डवरलेल्या सृष्टीने नववधूचा साज ल्यायला आहे असे म्हणतात हे नव्याने उमजले…. आणि लग्नाच्या वेळी शालू निवडताना मित्र हळूच म्हणाला होता, दुकानदाराला सांगायचं का पळसाच्या फुलाचा रंग असलेला शालू दे…

“गाणं बदला sssss” …. धावत्या गाडीत ही हाक पुन्हा पुन्हा आली आणि भूतकाळातलं मन झपाट्य़ाने वर्तमानात आलं….गाडीत सुरू असलेलं गाणं मुलांना बदलून हवं होतं….

प्रवास पुन्हा पुढच्या दिशेने सुरू झाला…. वाटेवरचा पळस होताच सोबतीला…

निर्मला पुतुलची वाचनात आलेली एक कविता मनाला साद घालू लागली, आपल्या पित्याला नवरा, सासर यांच्याबद्दलच्या अपेक्षा सहज साध्या सोप्या पण मोठ्या अर्थप्रवाहीपणे सांगणारी कविता, “उतनी दूर मत ब्याहना”….

मुझे उतनी दूर मत ब्याहना

जहाँ मुझसे मिलने जाने खातिर

घर की बकरियाँ बेचनी पडे तुम्हे

सांगणारी ही कवयित्री पुढे सांगते जिथे जंगल, नदी, डोंगर नसतील, ज्या घराला अंगण नसेल अश्या घरात मला देऊ नकोस . नवरा म्हणजे काही ताट्ली किंवा पाण्याचा तांब्या नाही की चांगला नसला तर बदलता येईल तेव्हा जो भांडणं करेल, अशिक्षित असेल, ज्याने कधी काही काम केलेले नसेल त्याच्याकडे मला सोपवू नकोस असे विनवणारी कविता. साध्या साध्या दाखल्यांतून लहानश्या मागण्यांमधून अपेक्षांमधून त्या मुलीचे अंतरंग उलगडणारी कविता एका वळणावर म्हणते,

चुनना वर ऐसा

जो बजाता हों बाँसुरी सुरीली

और ढोल-मांदर बजाने में हो पारंगत

बसंत के दिनों में ला सके जो रोज

मेरे जूडे की खातिर पलाश के फूल

इथे कविता पळसाचा उल्लेख घेऊन आली आणि त्या पळसाच्या घट्ट नात्याने मनात खोलवर रुजली. पळसाची फुलंच मागणारी आणखी एक स्त्री… सहजी हाताने न तोडता येणारी ही फुलं मागणं हे माझ्यासाठी तू चंद्र तारे नव्हे पण जरा कष्टसाध्य काही आणू शकतोस का हे जाणण्याची आदिम इच्छा तर नसावी … असेल तसेही असेल कदाचित.

गाडीतल्या त्या कोलाहलात कवितेचे बोल उमटत गेले आणि मित्रच काय तर मित्राची मुलंही रमली कवितेत… साध्या सोप्या शब्दातला गोडवा मोहात पाडणारा होताच… आणि अचानक मित्राची लहानशी मुलगी म्हटली, वॉव मलाही हवी पळसाची फुलं…

युगानूयुगे स्त्रीयांच्या मनातलं हे तांबूस केशरी खुळ एका उमलत्या मनात हळूच उतरलं तेव्हा व्यवहार, धकाधकी, स्पर्धांच्या वाटेवरचं एक कोवळं पाऊल पळसाच्या सौंदर्याच्या वाटॆवर अलवार वळलं…. आणि मग आई आणि तिच्या मुलांचा बाबा असलेला मित्र हलकेच हसले.

रस्त्याच्या किनारी पळस उभा होता व्रतस्थ साक्षीभावाने… वाऱ्यावर डोलताना पळस आता येत्या पिढीचीही वाट पहाणार होता…

निश्चितच !!!

चांदणसय…..

अंधाराची सावली आकाशाने पांघरण्यापूर्वीच मनात दाटून यायला लागणार … सांजवेळ अन  हुरहूरीचं नातं तसं जुनं ….. तो आता बॅगा आवारायला घेणार …. दिसणारं सामान भरणार आणि त्याच्यामाझ्या नकळत माझा श्वास त्या बॅगांच्यात गूंतून जाणार….. ” झालं ना सगळं आवरून , काही राहिलं का बघतो ” तो म्हणणार,  तेव्हा मात्र ती सांजसावली तिच्या मनाभोवती अजूनच गडद होऊ लागणार….निरोपाचा क्षण लांबवू नये म्हणतात …. तो तसा त्या क्षणाला चटकन आटोपतं घेणार …. ” दारापर्यंतच ये तू , रात्रही बरीच झालीय आणि घरात मुलंही झोपलीयेत ” …. त्याचं म्हणणं ती निमूट ऐकणार…

हे असं सगळं होणार हे तिच्या सवयीचं झालं होतं एव्हाना ….. कंपनीने त्याच्या अचानक केलेल्या बदलीचा राग पुन्हा पुन्हा मनात  येत होता तिच्या !! त्याच्या लिफ्टने जमीन गाठली आणि तिने धावतच घराची खिडकी गाठली मग ….क्षणाक्षणाला दूर जाणारी गाडी दिसेनाशी झाली तरी ती बघत राहिली …..  निरोपाचा क्षण प्रत्यक्षात संपला तरी मनात तो संपता संपत नाही…. त्या क्षणाला मुठीत घट्ट पकडल्यासारखी किंवा स्वत:च त्या क्षणाच्या मुठीत घट्ट सापडल्यासारखी ती तिथेच थांबली…. थिजल्या , गोठल्यासारखी , वार्‍यासह येणार्‍या एकटेपणाच्या जाणिवेला मनाच्या कानाकोपर्‍यावर पेलत…..त्याच्या मागे हरवलेल्या मनाच्या परतीची वाट पहात…..तो दूर जातोय …. काही तासातच त्याच्यामाझ्यामधे एक संपूर्ण समूद्र उभा राहील …. विचारांच्या आवर्तनाचेही हे नेहेमीचेच , नाही विचार करायचा ठरवलं तरी ते तसे जमेलच याची शाश्वती नाही…. सगळा समुद्र आता डोळ्यात उतरायला लागला तिच्या !!

दूरवर पसरलेल्या आकाशाकडे नजर गेली तिची… निषेधाची काळीशार शाल पांघरून ते ही अबोल मौनात हरवलेले होते अगदी….
रितं रितं आकाश
चांदणही फितूर सारं
अथांग पट एक
अनं काळोख काळा …..

दूरवर तो गेला आणि ती स्वत:लाच सापडेनाशी  झाली….झोपलेल्या मुलांच्या अंगावर पांघरूण सारखे करत ती तिथेच रेंगाळली ….. अस्तित्वाचे सुटे सुटे भाग जोडत राहिली ….

माझ्या अस्तित्त्वाचं
असणं नसणं तुझ्यात सारं
आसमंतातून झेपावलेला
थेंब टपोरा तू
अनं
मृद्गंधाचं वलय शोधणारी मी !!

‘ मृद्गंध ‘  शब्दाभोवती विचारांची साखळी थबकली क्षणभर …. त्या सुवासिक वलयाने  तिच्या  मनावरल्या काजळसावलीला हलकीच मात दिली !! एक हसरी सुगंधी चांदणी डोकावून गेली मनात ….  सुगंधाशी तिचं नातं घट्ट अगदी …. तिला अंगण हवं होतं एक , मोगरा, जाई, जुई, निशीगंध , रातराणी , सोनकळ्यांच्या सोनचाफ्याने बहरलेलं …. मध्यभागी पारिजातकाचा सडा घालणारं …. एका कोपर्‍यात लबाड लपलेल्या हिरव्या हिरव्या मारव्याचं ….

” हवय ना तुला ते सुगंधाचं अंगण , मग मी न जाऊन कसे चालेल बरं …. ” त्याचा नेहेमीचा प्रश्न आठवला तिला . ”हं …. मग नको मला ते अंगण , पण तू जाउ नकोस… ” तिचे ठरलेले उत्तर यायचे…

” मूलांनाही हेच सांगायचे का आणि वेडाबाई ? तुम्हा तिघांची स्वप्न ही एखाद्या कॅलिडोस्कोपसारखी पहातो मी …. तुम्ही तिघे असे उभे आणि स्वप्नांचे नवनवे आकार …. त्यांना मूर्त स्वरुप देण्याचे स्वप्न उराशी बाळगणारा मी …. “

” अच्छा ….. आठवतय लग्नानंतर मी पहिल्यांदा माहेरी गेले होते , सकाळचे बारा नाही वाजले जेमतेम तो पाच फोन केले होतेस तू… सगळे रागावले होते माझ्यावर , तरी तू बोलावून घेतलेस मला…. धावत्या रेल्वेत चढला होतास आणि माझा हात घट्ट धरून म्हणालास की पुन्हा जाऊ नकोस वगैरे …. आणि आता मी म्हटले तर मलाच समजावतोयेस !! “

” अरे देवा , तुम्ही मनाने तिथेच का अजुन ? उतरा आता त्या ट्रेनमधून मॅडम … तसंही मी सांगतो सगळ्यांना आमच्या मॅडम आठवणींच्या खुंट्याला बांधलेल्या आहेत …. “

हसरी पैंजण झंकारत आलेल्या आठवणीने मनात एक प्राजक्तचांदणी अजुन फुलवली …… आठवणी …. एकेकट्या येत नाहीत या कधी …. एक आली की तिच्या पाठोपाठ दुसरी हजर ….  अंधाराचे राज्य यांचे आवडते …. गनिमी कावाच मग …. मनाच्या राज्यावर धावा आणि ताबा !!

मनभर आठवणींचा आता
काहूर पसारा
यात ‘तू’ त्यात ‘तू’
तुझ्यामाझ्यात व्यापलेला तूच ‘तू’ !!

रूसलेल्या , रागावलेल्या , हसलेल्या, लाजलेल्या , अवखळ खट्याळ …. क्षणभर चमकणार्‍या तर क्षणात अंधाराच्या ओंजळीत चेहेरा लपवणार्‍या … लुकलुकणार्‍या चांदण आठवणी ….

नाजुकश्या , अलवार , हळव्या चांदणसेनेने मनावरचं मळभ मागे हटवत त्यावर मात केली जशी …. रात्रीचा अंधाराचा पदर आता कोरा , रिकामा नव्हता …. चमचमणार्‍या चांदणखडीची नक्षी आता उमटली होती त्यावर …. प्रत्येकीचं स्वतंत्र अस्तित्व आणि प्रत्येकीची आगळी गुपितगोष्ट …

पहाटेचा प्रहर आणि ” मी सुखरूप पोहोचलो ” असा त्याचा निरोप एकत्रच आले …. मनावरचा आळस झटकलेलाच होता, उठून तिने खिडकीचा पडदा सरकावत सूर्याला घरात बोलावलं तेव्हा अथांग आकाशभर विखूरलेली तिची चांदणपाखरं सूर्यकिरणांच बोट धरून तिच्या कुशीत परतली …. उजाडलं , उजळलं पुन्हा सारं ….

मुलं उठून आता बाबाविषयी विचारायला लागली होती… रडारडी न करता पटकन आवरायचं असं  त्यांना सांगताना , ” आम्ही ठीक आहोत , काळजी करू नकोस ” असं ती बाबाला लिहीत होती….

अंधार आणि कातरवेळ , एकटेपणाची गडद सावली पुन्हा येणार नव्हतीच असं नाही …. पण  आठवणींचा पटाचा मनाच्या मधोमध रूजलेला पारिजातक  ….. नाजुक एक एक चांदणसय ,तो केशराचा देठ आणि टपटप होणारी सुगंधाने भारलेली स्वर्गीय चांदणपाखरण ….. काळोखाचा पडदा पुन्हा दिवसाला घेरेपर्यंत ती आता उभी होती … ठाम …. खंबीर आणि समर्थ…. !!