सफ़र का हासिल…


महाराष्ट्र टाईम्स, 01.02.2018
(सुख़न -05)

सकाळी ज्या वाटेवरून आपण फिरायला निघतो ती वाट असते अशोकाच्या उंच बाणेरी टोकदार झाडांची, पहाटेच्या दवाची, करंजीच्या कडसर उग्र गंधाच्या फुलांची किंवा आपल्याच नादात बेपर्वा फुलणाऱ्या नाजूक घाणेरीची…. अगदी कडूनिंबाच्याही गंधाची, लिंबू रंगाच्या अलवार पाकळ्यांच्या फुलांनी घमघमणाऱ्या शिरीषाची तर आकाश गाठत जमिनीशी इमान राखत धरेवर फुलांची पाखरण करत दूरवर दरवळणाऱ्या बुचाची… कोणा घरच्या सुवासिनीने अंगणात नुकत्याच घातलेल्या सड्याची सकाळ. पारिजातकाच्या दवभिजल्या शिंपणाची सकाळ…

दवबिंदू… ओंस की बुँदे…”शबनम”… एकापेक्षा एक सुरेख शब्द…

खार-ए-चमन थे शबनम शबनम फुल भी सारे गीले थे
शाख से टूट के गिरने वाले पत्ते फिर भी पीले थे
( खार-ए-चमन = बागेतले काटे)

गुलाबी रंगाच्या कोमल पाकळ्यांची काही कोमेजलेली फुलं कांचनाच्या झाडाखाली मुक गळून पडलेली असतात… रस्त्याला अजून रोजचा धावपळीचा वेग आलेला नसतो. किंचित रेंगाळत, जरा बिचकत सकाळ पुढे सरकत असते…डांबरी कठीण रस्ता, कांचनाच्या पानापानांआडून झिरपणारी सकाळची कोवळी सोनेरी उन्हं आणि वाळलेल्या काही पानांपलीकडची रस्त्यावरची ती रक्तकांचनी गुलाबी फुलं…

गुलों को खिल के मुरझाना पडा है
तबस्सुम की सजा कितनी बडी है

मोबाईलचा कॅमेरा नकळत सरसावतो आणि काही फोटो काढले जातात. आपल्या बाजूने मॉर्निंग वॉक करणारे झपझप पुढे चालत जातात… ठराविक कॅलरीजच्या गणितांनुसार फिरण्याचा वेळ वेग वगैरे घड्याळाच्या काट्यांशी जोडले जाते. निसर्गासाठी वगैरे वर्षाकाठी आउटींगचे असे खास राखून ठेवलेले दिवस ठेवतो आपण हल्ली. पायांखाली येणाऱ्या फुलांची पर्वा न करता झपझप चालणारे मग फोटो काढणाऱ्याकडे काहीश्या अडचणीने बघतात आणि पुन्हा एक शेर मनात ’दस्तक’ देतो:

हमने काँटों को भी नरमी से छुआ है अक्सर
लोग बेदर्द हैं फुलों को मसल देते है

गाड्यांचे ताफे अजून घराघरांतच असतात… वेगाने रोरावत चालणारी वहानं, त्यांचे आवाज असा एकूणच जगण्याचा कोलाहल सुरू होण्यापूर्वीची शांतता धुक्याच्या पदराला धरून वातावरणावर दाटलेली असते.

मुसाफिर ही मुसाफिर हर तरफ है
मगर हर शख्स तन्हा जा रहा है

काहीएक शोधत निघालेली आपली माणसांची गर्दी रोज धावत असते आणि गर्दीतला प्रत्येक जण तन्हा असतो… गंमत असते नाही, शोध- संपत नाही माणसाचा. काय हवं त्याचा शोध, कसे मिळवावे त्याचा शोध… या सगळ्या धकाधकीत पुन्हा शांततेचा शोध…

अजब तजाद में काटा हैं जिंदगी का सफर
लबों पे प्यास थी बादल थे सर पर छाए हुए

रोजच्या फिरण्याचा रस्ता, रोज दिसणारी माणसं, त्यांच्या सवयी लकबी काहीश्या पाठ होत जातात आणि मग एक दिवस गंमत होते. सकाळी फिरायला जाणे जमत नाही म्हणून आपण रात्री जेवणानंतर त्याच वाटेने पुन्हा निघतो… पहिले काही क्षण वाट आपल्याला आणि आपण वाटेला ओळखतच नाही. वाट आत्ताही निवांत असते, दिवसभराचा थकवणारा प्रवास करून गाड्यांचे ताफे एव्हाना पुन्हा घरोघरी गेलेले असतात. आजुबाजूचे आपले रोजचे सखे सवंगडी वृक्ष अंधार पांघरत गुडुप झोपी जायच्या तयारीत असतात. पायांखालचा चूकार पाचोळा आपण आत्ताही चूकवतच असतो आणि तितक्यात मन नोंद घेतं एका तीक्ष्ण मोहक मंद गंधाची… कुठेतरी दूरवर रातराणी बहरलेली असते. वाट पुढे चालते तशी रातराणी जवळ येत जाते… रोजच्या वाटेवरचं हे एव्हाना लपून राहिलेलं वैभव आज असं अचानक प्रकट होतं. रातराणीचाही फोटो काढता येतो खरंतर पण आपण तो काढत नाही… ती अनुभवायची असते. एक दीर्घ श्वास मनभरून घेत आपण पुढे निघतो.

वो लुफ्त उठाएगा सफर का
आप-अपनें में जो सफर करेगा

अंधाराची वाट मन असं हलकेच उजळून टाकते.

दुसऱ्या दिवशी दिसणाऱ्या गर्दीकडे आपण नव्याच नजरेने बघू लागतो… ही जी मंडळी येव्हढी धावताना दिसताहेत, हे इतकंच नसेल यांचं व्यक्तिमत्त्व… यापलिकडे किती नी काय काय कंगोरे प्रत्येक अस्तित्त्वाला असतील… रोजचीच वाट खूप काही देऊन जाते.

रह-ए-तलब में किसे आरजू-ए-मंजि़ल है
शुऊर हो तो सफ़र खु़द सफ़र का हासिल है !

शुऊर (जागृती, नजर) असेल तर मंजिल मिळवून देणारी वाटच मंजिल होते… जिंदगी ’सुख़न’(शायरी) गुणगुणते आणि वाट चालू लागते!!

Advertisements

नयी सी रहगुज़र :

(सुख़न – 04)

रघुपति सहाय ’फ़िराक़’ या नावाचा उर्दू हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातला दबदबा इतका थक्क करणारा आहे की फ़िराक़बद्दल लिहिताना त्यांच्या गझलेबद्दल, रुबायांबद्दल, शेरांबद्दल लिहावं की नज्म विचारात घ्याव्या असा प्रश्न होता. ज्ञानपीठ विजेत्या फ़िराक़ गोरखपुरींशी गाठ पडली ती एका शेरातून,

तेरे आने की क्या उम्मीद मगर
कैसे कह दूँ कि इंतिज़ार नहीं

हा शेर ऐकला आणि शेरोशायरीच्या अवकाशातलं अढळ स्थान फ़िराक़ला देऊन टाकलं. अर्थात उर्दू शायरीला नवं वळण देण्यात महत्तम वाटा असणाऱ्या फ़िराक़चं स्थान हे असंच अढळ ताऱ्यासारखं आहे. अलाहाबाद युनिवर्सिटीमधे इंग्रजीचा प्राध्यापक असणारा हा विद्वान शायर विद्यार्थ्यांचा अतिशय लाडका होता. मुळ हिंदू कायस्थ असणाऱ्या फ़िराक़ना हिंदी, उर्दू आणि इंग्लिश साहित्यात प्रचंड रस होता. हिज्र (जुदाई) की रात का शायर असे संबोधले जाणाऱ्या या शायरच्या लेखनात रात, अंधेरा आणि हिज्रचा उल्लेख अनेकवेळा येतो.

किस लिए कम नहीं है दर्द-ए-फ़िराक़
अब तो वो ध्यान से उतर भी गए

किंवा

कोई आया न आयेगा लेकिन
क्या करें गर इंतिज़ार न करें

अतिशय साध्या सोप्या सहज ओघवत्या भाषेत शेर मांडणं ही फ़िराक़ची खासियत. उर्दूच्या पलीकडे शायरी नेणं आणि त्याचवेळेस उर्दूतही श्रेष्ठ काव्य निर्माण करणं हे श्रेय फ़िराक़चं. “मेरी घुट्टी में पडी थी होके हल उर्दू जबाँ’ फ़िराक़ म्हणत. शायरीच्या परंपरागत रुळलेल्या वाटेवर न चालता नवी वाट नवे विषय त्यांच्या लेखनात सतत आले.

बहुत पहेले सें उन कदमों की आहट जान लेतें है
तुझे ऐ ज़िंदगी हम दूर से पहचान लेते है

तीव्र बुद्धिमत्तेला अनेकदा जोडीला एकाकीपण येतं आणि मग वेदना गडद होत जाते. पत्नीबाबत फ़िराक़ ’विजोड जोड’ असा उल्लेख करत. चेहेरा सुंदर नसला तरी आत्मा सुमार नसावा असा तर्क मांडणाऱ्या फ़िराक़च्या लेखणीतून उतरलेली प्रेमिका मात्र फारसी शायरीतल्या प्रेमिकांसारखी रूपसुंदरा नसून एक सर्वसामान्य गृहिणी असे. याचसंदर्भात फ़िराक़चा एक शेर आहे,

यूँ ही सा था कोई जिसनें मुझे मिटा डाला
न कोई नूर का पुतला न कोई माहजबीं

व्यक्तिगत आयुष्यात आलेली अनेक संकटं, विरह, दु:ख वेदना यातून त्यांच्या लेखणीला एक प्रगल्भतेची किनार मिळत गेली. काहीवेळा उपहासात्मक तर बरेचदा स्पष्ट परखड लिहिणाऱ्या या लेखणीने भावभावनांचे मात्र अनेक अनवट अलवार पैलू उलगडले.

शाम भी थी धुआँ धुआँ हुस्न भी था उदास उदास
दिल को कई कहानियाँ याद सी आ के रह गयी

’याद सी आ के रह गयी’, हुरहुरती धूसर संध्याकाळ. हे इतकं तरल असं अस्पर्श काही चिमटीत पकडून त्यावर लिहीणं म्हणजे फ़िराक़. संध्याकाळच्या काळ्या शाईत लेखणी बुडवून फ़िराक़ लिहीतॊ,

शामें किसी को माँगती हैं आज भी ’फ़िराक़’
गो ज़िंदगी में यूँ मुझे कोई कमी नही

तेव्हा त्याची मन हेलावून टाकणारी सगळी वेदना अशी एकवटून येते. जगजीतच्या आवाजातलं फ़िराक़चं ’ग़ज़ल का साज उठाओ बडी उदास है रात’ ऐकलंच पाहिजे असं काही आहे. आयुष्य, मैत्री असे अनेक विषयही लिखाणातून उतरवणाऱ्या फ़िराक़ने स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेत काही काळ बंदीवासही भोगला होता. त्यानंतर नेहरूंबरोबर कॉंग्रेसचा काही काळ भाग असणाऱ्या फ़िराक़चे अखेरपर्यंत नेहरू घराण्याशी चांगले संबंध राहिले.

फ़िराक़ गोरखपुरी हे स्वत:च एक विद्यापीठ आहे. शेरोशायरीच्या वाटेवरचा फ़िराक़ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मैलाचा दगड आहे. या वाटेवर येणाऱ्यांची साथ फ़िराक़ कधीच सोडत नाही… तीक्ष्ण भेदक नजर आणि ठाम अंदाजात ,”लिटरेचर इज अ ब्रिलियंट इललिटरसी” असं म्हणणाऱ्या फ़िराक़चं ॠण मान्य करत आजच्या सुख़नमधे म्हणावसं वाटतय:

हज़ार बार ज़माना इधर से गुज़रा है फिर भी
नयी नयी सी है तेरी रहगुज़र फिर भी !

निविद :


महाराष्ट्र टाईम्स, 18.01.2018
(सुख़न – 03)

“सतह पर काई नही,
बेतरतीब तैरता मौन है मेरा”

पृष्ठभागावर सूक्ष्मसाही तरंग नाही असं मौन वेढलेलं मन.

“दो पहाडियों को सिर्फ पुलही नही खाई भी जोडती है”
“आँसू आँख की मुस्कान है”

या सुरूवातीच्या परिचयाच्या ओळी होत्या. इथे मनावर गीत चतुर्वेदी नावाचं गारूड झालं… सकस, अर्थपूर्ण लिखाण विरळा होत असताना गाठ पडली या कवीशी. इंटरनेटच्या महासागरात भटकंती करताना अचानक काही रत्न हाती लागतात.. गीत चतुर्वेदी ह्या समकालीन हिंदी कवीशी अशीच भेट झाली. सुरूवातीला गीतच्या कविता वाचल्या आणि मग आणखी शोध घेत गेलं मन…

गीत सापडतही गेला आणि उलगडतही… जगभरातल्या अनेक भाषांमधल्या कवितांचं अफाट वाचन, कवींबद्दलची सविस्तर माहिती आहे या लेखकाकडे. विश्व वाङ्गमयाचा गहरा अभ्यासक असणाऱ्या गीतने कवितांचे केलेले अत्यंत आशयघन अनुवाद वाचले आणि वाचक मनाला एक खजिना गवसत गेला. एकीकडे विश्वसाहित्याबद्दल अपार आपुलकी आणि एकीकडे वेदांबद्दल गाढा अभ्यास असणाऱ्या या कवीच्या ’न्यूनतम मैं’ या पुस्तकाच्या प्रास्ताविकात एकाच पानावर बोर्हेसच्या ओळी आणि अथर्ववेद व ऋग्वेदातल्या ऋचा उद्धृत केलेल्या नसत्या तरच नवल.

हम एक ही भाषा बोलते हैं
पर अलग-अलग भाषा सुनते हैं

कमी शब्दात गहिरा अर्थ, सोप्या शब्दांत खोलवर जाणवलेलं आयुष्याचं सार, विश्वाच्या पसाऱ्यात अणूरेणूपासून ते रोजच्या साध्या सरल भावांतून तर कधी ग्रहताऱ्यांपासून ते विश्वाच्या उत्पत्तीपर्यंत गीतची हळूवार हळवी प्रगल्भ लेखणी सगळ्यालाच स्पर्श करते. अंतर्मुख करत नेणारे त्याचे सहज शब्द हे एकप्रकारचे मेडिटेशन असल्याची भावना त्याचे अनेक वाचक व्यक्त करतात.

“तुम अपने आप को कवी कहते हो क्योंकी तुममे इतनी विनम्रता नहीं की तुम चुप रह सकों…” …एकीकडे अत्यंत तरल लिहीणारा हा कवी असेच सहज लिहून जातो आणि एक आरसा समोर येतो. इतकी विनम्रता ही केवळ ज्ञानातून येते हे हा कवी सिद्ध करतो. लेखक आणि वाचक यांच्यात बिंब प्रतिबिंबाचं नातं असावं. असे लेखक आणि वाचक सामोरे येतात तेव्हा कलाकृती तृप्त होते.

“तुम्हारे बालों की सबसे उलझी लट हूँ
जितना खिंचूँगा उतना दुखूँगा…”

ब्रम्हाच्या नाभीतून उमलणारं कमळ ते विश्वाच्या विस्तीर्ण अवकाश पसाऱ्यापर्यंत, अस्तित्त्वाच्या अर्थापासून लौकिक पारलौकिक असं गुंफत जाणाऱ्या या कवितांबद्दल विष्णु खरे या श्रेष्ठ कवीने ’बहुआयामी यात्रा’ असे सार्थ वर्णन केले आहे. “कवि ने ज़रा-सी लापरवाही की, अर्थ बदला और कविता में अगन पड़ी. कविता में अगन पड़ी, तो छित्तर पड़े.” गीत म्हणतो.

तीर ही गीतची एक कविता:

एक तीर में बदल जाएँ
छूटें, दूर तलक जाएँ
इतनी दूर कि लौटकर आने को न बोले कोइ, न ही सोचे

किसी को चुभें तक नहीं
इस कदर
कि हमारा तीर होना भी तमाम तीरों को अजनबी जैसा लगे

पीछे जीवन की प्रत्यंचा काँपती रहे
देर तक !

“कविताओं पर यकीन करो, कवियोंको भूल जाओ” असं हा कवी स्वत:च म्हणतो आणि इथे मात्र जरा दुमत होतं त्याच्याशी, त्याने लिहीलेले शब्द तर मनात पक्कं घर करतातच पण या विलक्षण प्रतिभावान, अत्यंत विनम्र कवीचं अस्तित्व त्या शब्दांतून हलकेच डोकावत जातं. गीत वाचताना मग जाणवतं की हा कुपीत बंद होणारा मोती आहे. साहित्य, कविता, तत्त्वज्ञान वगैरे क्षेत्रात मुशाफिरी करणारे मात्र शब्द आणि अर्थाच्या खोल समुद्रात शिरून त्याला शोधतात आणि मग मात्र मंद तेजाचं असलेलं कवित्त्व मन उजळत जातं. उदबत्तीच्या वलयासारखे शब्द हलकेच विरले तरी अर्थाचा सुगंध मात्र दीर्घकाळ रेंगाळत जातो. “मनुष्य सिर्फ उतना होता है, जितना वह किसी की स्मृति में बचा रह जाए” या गीतच्याच शब्दांचा आधार घेत म्हणता येईल. या कवीने भरपूर लिहावे आणि सदैव रसिकांच्या मनोराज्यांत शब्द पेरत जावे !!

मरासिम :


✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 11.01.2018

(सुख़न – 02)

सिनेमांमधली गाणी गाताना बरेचसे उर्दू शब्द नकळत कधी अर्थासह तर कधी अर्थ न आकळताही गुणगुणले जातात. गजल परिचयाची झाली ती जरा उशिरानेच. कॉलेजच्या दिवसांत ’होशवालोंको खबर क्या’ ही ’गझल’ म्हणून ऐकलेली पहिलीच… मग मात्र जाणीवपूर्वक शोध घेतला जरा आणि जाणवलं की ऐकत आलेली, गुणगुणत आलेली, मनापासून आवडत आलेली अनेक गाणी ही याच सदरातली आहेत… हे वेड मग लागले ते लागलेच.

कॉलेजच्या कट्ट्यांवरच्या दिवसात अशीच मग एका अजून गझलेशी ओळख झाली… मेहदी हसनच्या धीरगंभीर आवाजातली ’रंजिश ही सही’.  ’आ फिर से मुझे छोड के जाने के लिये आ’ ऐकलं आणि मनातलं एक पक्कं स्थान या गझलेला, मेहेदी हसनच्या आवाजाला देऊन टाकलं. गझल हा अगदीच आवडीचा प्रांत नसला किंवा त्यातल्या उर्दू शब्दपेरणीमुळे जरा क्लिष्ट वाटत असला तरी ’रंजिश ही सही’ न ऐकलेला, न आवडणारा रसिक विरळा. कॉलेजनंतरच्या धकाधकीच्या अनेक वर्षात ही गझल केवळ मेहेदी हसनचीच होऊन राहिली होती. जरा सवड मिळाली, वाचन वाढलं तेव्हा एक दिवस शोध लागला या गझलेच्या लेखकाचा… ’अहमद फ़राज़’ नावाच्या व्यक्तीचा. फ़राज़च्या लिखाणाचा शोध घेत गेले आणि जाणवलं किती मोठ्या खजिन्यापासून ’महरूम’ होतो आपण. एक अत्यंत विनम्र, लोभस, सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वाची ओळख झाली आणि ती उत्तरोत्तर वाढत गेली.

’तु मुझसें खफा हैं तो जमाने के लिये आ’ मधली आर्तता मनाचा ठाव घेतच होती. भावनांच्या व्यक्तीकरणातले अत्यंत तरल, कोवळे, सूक्ष्म पैलू फराजच्या एकूणच शायरीचं वैशिष्ठ्य…

अगर तुम्हारी अना ही का है सवाल तो फिर

चलो मैं हाथ बढाता हूँ दोस्ती के लिये

असा सात्त्विक विचार मांडणारा हा पाकिस्तानी शायर भारतात एका मुशायऱ्यात मनोगत मांडताना मोमिनच्या ओळींमधे म्हणतो, ’की अब तो वतन में हम आये तो मेहमाँ कहलाये…”. 

इस सें पहलें कि बे-वफा हो जाएँ

क्य़ूँ न ऐ दोस्त हम जुदा हो जाएँ

आणि हा अजून एक शेर,

चला था जि़क्र ज़माने की बेवफाई का

सो आ गया है तुम्हारा ख़याल वैसे ही

इथे या ’वैसे ही’ मधे खरी गंमत आहे. मिश्किलपणे हलकेच मारलेली ही टपली, फ़राज़च्या शायरीतला नर्मविनोदी अंदाज सामोरा आणते.

संयत, तरल शायरीचा बाज असलेली लेखणी कधी एखादा विचार असा स्पष्ट लिहून जाते:

तू खु़दा हैं न मिरा इश्क फरिश्तों जैसा

दोनों इंसाँ हैं तो क्युँ इतने हिजाबों में मिलें

मंद हवेच्या हळूवार झुळुकीसारखी ही शायरी जेव्हा म्हणते,

बहुत दिनों से नहीं है कुछ उस की खै़र ख़बर

चलो ’फ़राज़’ को ऐ यार चल कें देखते हैं

तेव्हा त्यातली तत्त्वज्ञानाची गहिरी डूब सहज लक्षात येते. स्वत:चा शोध असा अधेमधे घ्यावाच लागतो प्रत्येकाला. ’मोहब्बत’, ’जुदाई’, ’दिल’ हे विषय शायरीत न येते तर शायरी पूर्ण कशी व्हावी… तिथेही फ़राज़ आपली साधी पण आशयघन मांडणी राखून आहे.

जुदाईयाँ तो मुक़द्दर हैं फिर भी जान-ए-सफ़र

कुछ और दूर ज़रा साथ चल के देखते हैं

किंवा

दिल को तिरी चाहत पे भरोसा भी बहुत है

और तुझ से बिछड़ जाने का डर भी नहीं जाता

’सुना है लोग उसे आँख भर के देखते हैं, सो उसके शहर में कुछ दिन ठहर के देखते हैं’ सारखी अत्यंत लोकप्रिय गझल लिहिणारा फ़राज़ हे ही लिहितो:

’फ़राज़’ तू ने उसे मुश्किलों में डाल दिया

ज़माना साहब-ए-ज़र और सिर्फ़ शायर तू

फ़राज़ची शायरी मात्र केवळ हळवीच नव्हती. परिस्थितींबद्दलचं कठोर भाष्यही त्याने वेळोवेळी केलं आणि त्यामुळे उद्भवणाऱ्या परिणामांना सामोराही गेला. हा शायर आज आपल्यात नाही पण १२ जानेवारी, फ़राज़चा वाढदिवस त्यानिमित्ताने त्याचाच एक शेर आजच्या ’सुख़न’ मधे:

और ’फ़राज़’ चाहिए कितनी मोहोब्बतें तुझे,

माँओं ने तेरे नाम पर बच्चों का नाम रख दिया! 

मुबारक हो नया साल तुम्हें :

✍🏻Tanvi Amit 

Maharashtra Times, 04.01.2018

(सुख़न – 01)

नवं वर्ष येतं, काळाच्या असीम वृक्षावरचं जून पान गळून पडतं आणि फडफडत्या नव्या ताज्या दमाच्या पानांचं कॅलेंडर घरोघरी भिंतींवर आरुढ होत जातं. नवी लुसलुशीत कोवळी तांबुस हिरवी पानं जसं मन मोहवतात तसं नव्या सुवासाचं, नव्या दमाचं एक संपूर्ण नवं वर्ष, ३६५ दिवसांची फडफडती पानं दडवून बसलेलं कॅलेंडरही मन मोहवतं.

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या बदलत्या आधुनिक युगात कॅलेंडर ॲप होऊन अगदी तळव्यावरच्या स्मार्ट फोन मधे आलेलं असलं, वाढदिवसांचे, महत्त्वाच्या दिवसांच्या आठवणींचे रिमाईंडर्स आले तरी पूर्वी नव्या कॅलेंडरच्या पानापानांवर ज्या नोंदी करून ठेवल्या जात त्याचीही मजा काही और होती. ’आमचं नववर्ष हे, तुमचं ते’ वगैरे वादाच्या किंचित पलीकडे जात पाहीले की जाणवते नववर्षाची पहिली सकाळ, येणारा नवा सूर्य, हिवाळ्यातली ती जरा कुडकुडती जरा उबेची पहाट आवडतेच आणि मनाला आशेची नवी पालवी फूटतेच.

नया साल आया है खुशियाँ मनाओ

नए आसमानों से आँखें मिलाओ

आज नववर्षाच्या शुभेच्छांची भल्यामोठ्या प्रमाणावर देवाणघेवाण होत असली तरी पूर्वी मात्र पत्राद्वारे किंवा प्रत्यक्ष भेटून या शुभेच्छा दिल्या जात. काळाचं पाऊल ही एक नवी पायरी चढतं तेव्हा जगाकडे पुन्हा नव्याने बघितलं जातं. सरतं वर्ष काहीएक अनुभवांची बिदागी देऊन जात असतं. याचे पडसाद मुळातच हळव्या असणाऱ्या कवी शायरांच्या मनात न उमटते तर नवल…

पुराने साल की ठिठुरी हुई परछाइयाँ सिमटीं

नए दिन का नया सूरज उफु़क़ पर उठता जाता है
(उफुक़ – क्षितीज)

अली सरदार जाफ़री क्षितीजावरच्या नवसूर्याचं स्वागत करतात तर तेच एकीकडे मोहम्मद अल्वी सहजतेने म्हणतात,

नया साल दीवार पर टाँग दे

पुराने बरस का कॅलेंडर गिरा

अर्थात जसजसं वय वाढत जातं, आयुष्य जरासं एकसुरी होऊ लागतं तेव्हा मात्र या नव्या वर्षाकडे पहाण्याचा दृष्टिकोन बदलत जातो. तारूण्यातल्या उत्साहाला, उन्मेशाला जराशी ओहोटी लागते. अपेक्षा बदलत जातात आणि मग शेरही असा व्यक्त होतो:

एक पत्ता शजर-ए-उम्र से लो और गिरा

लोग कहते हैं मुबारक हो नया साल तुम्हें

सृष्टीच्या वृक्षाचे एक पान जीर्ण होत गळून पडले आहे हा एक विचार तर फैज़ लुधियानवी मात्र या नव्या वर्षालाच एक गमतीशीर आव्हान करताहेत:

तू नया है तो दिखा सुब्ह नई शाम नई

वर्ना इन आँखों ने देखे हैं नए साल कई

सरत्या वर्षात झालेल्या चूका या वर्षात जाणीवपूर्वक टाळायला हव्या. हा शेर तसा सौम्य म्हणावा की काय इतक्या अलिप्तपणे, त्रयस्थपणेही या वर्षाला काहीजण कोडं घालताहेत…

यकुम जनवरी है नया साल है

दिसम्बर में पूछूँगा क्या हाल है

अमीर कज़लबाश एका निराळ्याच अंदाजात हे मांडताहेत. जरा वेगळा काहीसा मिश्किल प्रश्न आहे हा, यकुम(एक) जानेवारी आहे वगैरे मान्य मला, मी मात्र डिसेंबरमधे विचारेन कसे आहात? काय केलं, काय झालं या बारा महिन्यांमधे… साध्या शब्दांची ही मांडणी पण नकळत एक हसू पेरून जाते चेहेऱ्यावर.

’बात निकली है तो दूर तक जाएगी’… शेरोशायरीबद्दल बोलत आहोत तर गालिबशिवाय हे पूर्ण व्हावं कसं? गा़लिब स्वत: काही या नव्या वर्षाच्या गर्दीत सहभागी होऊ इच्छित नाही, तो त्याच्या नेहेमीच्या अंदाज ए बयाँ ला अनुसरून एक विचार मांडतो:

देखिए पाते हैं उश्शाक़ बुतों से क्या फैज़

इक बरहमन ने कहा है कि ये साल अच्छा है

शब्दश: अर्थ असा की पुजा करणाऱ्या प्रेमिकांवर काय कृपा होते बघुया, भविष्य तर असं आहे की “ये साल अच्छा है” … हा आपल्याच नादात आहे, काय होईल ते बघुया म्हणतोय. आयुष्य, एक गंमत असते, जूने प्रश्न, लढे संपलेले नसतात आणि नवनवी आव्हानं सामोरी येऊन उभी ठाकतात. 

न कोई रंज का लम्हा किसी के पास आए

ख़ुदा करे कि नया साल सब को रास आए

सकारात्मक ऊर्जेच्या या शेरवर ’’सुख़न “मधे सगळ्यांना नववर्षाच्या शुभेच्छा !

सेटिंग…


महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद,
रविवार 19 नोव्हेंबर 2017

मस्कतमधली पाच वर्ष आणि अबुधाबीतली दोन वर्ष, आखातात रूळले होते मी एव्हाना… एरवी भारतात कधीही करावी न लागलेली घरकामं भारताबाहेर प्रसंगी करावी लागतात हे ही सवयीचं झालं होतं. “घरकामाला बाई हवी” अशी तोंडी जाहिरात देऊन तिची वाट पहाणे हे नित्याचे काम सुरू होते…

अशातच एक दिवस, केरवारे आटोपल्यानंतर , घरातली धूळ झटकताना ती निम्मी कपड्यांवर आणि निम्मी चेहेऱ्यावर, केसांमधे मुक्कामाला वसवल्यानंतर मी आता मोर्चा भांडी घासण्याकडे वळवणार तोच दार वाजलं, तश्याच अवतारात दार उघडले तर समोर व्यवस्थित कपड्यांतली, मेक अप केलेली बाई मला विचारत होती की माझ्याकडे मेड हवीये असं समजलं…. ती श्रीलंकन होती आणि आमच्या बिल्डिंगच्या वॉचमनने पाठवलेली होती .

स्कर्ट घातलेली, व्यवस्थित आवरली आटोपलेली ती आणि अजागळ अवतारातली मी, सगळा विरोधाभास होता. नाकापेक्षा जड असलेल्या त्या मोत्याला मी दारातूनच परत पाठवलं….

एका मैत्रीणीशी गप्पा मारताना सहज बोलले , पूर्वी आमच्याकडे बिल्डिंगला बांग्लादेशी वॉचमन होता तेव्हा येणाऱ्या मेडही बांग्लादेशीच होत्या आणि आता श्रीलंकन वॉचमन आलाय तर येणाऱ्या मेडही श्रीलंकन असतात !!

मैत्रीण अगदी सहज बोलली , “अरे सेटिंग होता है इन लोगोंका !! ” …

’सेटिंग’ शब्दावरचा जोर आधी सामान्य वाटला पण त्याच्या नेमक्या अर्थाचा बोध झाला आणि कसंसं झालं क्षणभर ….. काही गोष्टींबाबत एकतर मी मठ्ठ तरी आहे किंवा जाणूनही दुर्लक्ष करत असते…. बरेचदा या गोष्टी माझ्या खरच लक्षात येत नाहीत किंवा जाणवल्यातरी आपला नेमका अश्या बाबतीत काय संबंध हे न उमगून मी त्याबद्दल चर्चा करायचे टाळत असते.

असे एकेकटे रहाणारे वॉचमन, येणाऱ्या मेड यांच्याशी माझी होणारी चर्चा म्हणजे, “घरची आठवण येते का ? ” ,”कधी जाणार परत ? ” वगैरे स्वरूपाची असते. त्यापुढे जाउन काही बोलायचे, विचार करायचा तर त्यांना काही मदत हवीये का वगैरे इतपत माझी मजल जाते. या सगळ्यांशी गप्पा मारणे होते माझे नहेमी, पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याच्या काही कोपऱ्यांबाबत एक अलिप्त तटस्थता असते कायम !!

माझ्या त्या मैत्रीणीशी गप्पा (?) आटोपल्या पण काहीतरी सतत सलत राहिले. एखादी जुनी जखम ठसठसावी तसे…. खपली निघाली होती कुठलीतरी !! नक्की काय ते हाती लागल्याशिवाय मनाची तगमग थांबणार नव्हती ….. मैत्रीणीचे मत हे ’तिचे’ मत होते आणि ते असण्याचा तिला पूर्ण अधिकार होता त्यामुळे त्या मताने मला दुखावले नव्हते. अशी सरळसोट जनरलाईज्ड विधानं मला पटली नाहीत तरी ते करू शकणाऱ्यांचं कौतुक मात्र नक्की वाटतं. बरेचदा असंवेदनशीलतेला जोपासत केलेली धडक विधानं काहीशी बोचतात , आश्चर्यात टाकतात हे नक्की .

विचार येतच होते… माझ्याकडच्या सगळ्या मेड्सबाबत . इथे मेड बदलण्याचे कारण म्हणजे बरेचदा आपण तरी सुट्टीवर जाणे किंवा त्यांनीतरी मायदेशी परतणे असे काहीसे जास्त असते. मात्र ज्या ज्या मेड आल्या किंवा आले ते घरचे एक होऊन गेले कायम हे नक्की !! भारतातच ठेवलेल्या लहान मुलीची आठवण येते सांगणारी हैद्राबादची ’रत्ना’ किंवा मुंबईतल्या दोन मराठी बहिणींची जोडी, बांग्लादेशची ’शेलिना’ , रशिदा…. गुढीपाडव्याला आंब्याचे, कडूलिंबाचे पानं आणून देण्यापासून ते दिवाळीतल्या साफसफाईपर्यंत सगळ्यात लूडबूड करणारे हनाभाई ….. सगळे सगळे आठवत गेले एकामागोमाग एक. बांग्लादेशातलं माश्यांचं स्वतंत्र तळं, भाताची घेतलेली शेतं, भावाचं शिक्षण वगैरे गोष्टी हनाभाई सतत सांगत.

या सगळ्या आठवणींमधे मला ’शेलिना’ आठ्वली आणि जाणवलं त्या सेटिंग शब्दाची बोच नेमकी कुठे उमटतेय. शेलिना ….. माझ्याकडे यायला लागली आणि घरचीच झाली… काम आटोपून माझ्या लहान लेकीशी खेळणे, तिला जेवू घालणे, बोबडे बोल बोलणे वगैरे अनेक कामं स्वत:च हौसेने करणारी शेलिना… दिवाळीच्या तयारीचा मोठ्ठा भाग होणारी बुटकीशी जाड शेलिना.

“चाय बनाऊँ?? आप पियेगा??”, या तिच्या प्रश्नाचा अर्थ “मला चहा हवा” हे मला समजायचं… मग मी सांगायचे मला भुकही लागलीये गं… शेलिनातली शेफ मग सरसावून कामाला लागायची, कांदा लसुण फोडणीत परतून त्यात काबुली चणे आणि भात वगैरे काहीतरी प्रयोग चालायचे… हाताला चव होती तिच्या… चहापान संपताना समंजस हसायची आणि माझ्या लेकीला सांगायची, अपना अम्मी के जैसा बनना…

’मुलूक ’ला जायचं म्हणून प्रचंड खटपट करणारी अशिक्षीत शेलिना . मुलूकमधल्या भावाबहिणींसाठी उमेदीची, तरूणाईची वर्ष आखातात कामाच्या रगाड्यात घालवणारी शेलिना . घरी जाण्याची अनावर आस असणारी शेलिना. “मॅडम मै तो ना आजकल उपरसे कोई प्लेन जाता है तो सोचती हूँ कब जाऊँगी मै इसमे बैठकर 🙂 ” … असे निरागसपणे हसत सांगणारी शेलिना. “मॅडम दुवा करना मेरे लिये…. वगैरे तिची वाक्य मनात घोळत माझ्या….

अनंत खटपटींनंतर एकदाची ती मुलुकला निघाली आणि मी पर्समधे राखलेली सगळी रक्कम बाकी रकमेसह मी तिच्या हातात दिली होती. माझा हसत हसत आणि रडत रडत निरोप घेऊन ’शेलिना’ मुलूकला गेलीही होती. आता कामाला बाई नसणार या दु:खापेक्षा शेलिनाला घरी जायला मिळालं याचाच आनंद झाला होता मला. काही दिवसात तिची मैत्रीण ’रशिदा’ यायला लागली कामाला, मात्र शेलिनाचा विषय कायम यायचा आमच्या बोलण्यात. एक दिवस रशिदाने सांगितले , “मॅडम शेलिनाका शादी हो गया !! ” …. विलक्षण आनंद झाला मला… वाटलं आता तिच्या सगळ्या ओढाताणीचा शेवट गोड होइल. ती तिच्या संसारात रमेल. रशिदाला मात्र अनेकवेळा शेलिनाचा फोन नंबर मागूनही ती देइना .

मला मात्र तिच्याबद्दलचा आनंद तिच्याशी प्रत्यक्ष बोलूनच साजरा करायचा होता. शेवटी ’बांग्लादेशी’ हनाभाईंना गाठलं, म्हटलं बाबारे तिचा फोन नंबर असेल तर दे ना मला, तिचे अभिनंदन करायचे आहे !! …. हनाभाईने माझ्याकडे बघितले , हसला आणि म्हणाला ,” दिदी उसका शादी नही हुआ है….. कभी नही होगा ….. कोइ शादी नही करता इधरसे जाने के बाद ईन लोगोंसे …. मै तो कभी नही करूंगा …. ”

हनाभाई निघून गेला आणि मला विचारात टाकून गेला होता. एक धक्का जो मला एकटीने पचवायचा होता. माझ्या कुटुंबात, आयुष्यात शेलिना एक कामवाली होती . जिला जाताना मी मदत केली त्यामुळे मी तिच्या ’देण्यातून’ मुक्त होते. पण कामवालीशी माझं नातं नकळत आपुलकीचं, माणुसकीचं होतं…. स्त्रीत्त्वाने जोडल्या गेलो होतो आम्ही दोघी. त्या नात्याची वीण घट्ट होती ही मला कल्पना होती पण माझ्या डोळ्यात येऊ पहाणाऱ्या अश्रॄंना माझ्या रोजच्या आयुष्यात फारशी जागा नव्हती. हे असं दुखणं काढणं हे ’व्याह्याची घोडी ’, ’लष्कराच्या भाकऱ्या ’, ’विश्वाची चिंता ’ वगैरे सदरात मोडत होतं.

रोजच्या रामरगाड्यात शेलिना मागे पडली, तिच्यामाझ्यात दोन तीन देशांच्या हद्दी आल्या तरी ती मनातून कधीच गेली नव्हती हे पुन्हा नव्याने जाणवलं मला त्या ’सेटिंग’ शब्दाने. सेटिंग …. दोन वेगवेगळ्या लोकात होणारं सेटिंग हा माझ्या मैत्रीणीचा अर्थ होता, त्यातला एक मला ठणकावून सांगून गेला होता की अश्या बायकांशी मी लग्न करणार नाही, आणि स्वत: मात्र आखातातून आलेला श्रीमंत ’वर’ म्हणून मिरवणार होता. आजवर अगदी ’चांगल्या ’ हनाभाईचं वेगळं आणि प्रातिनिधीक रूप अचानक समोरं आलं माझ्या !!

या सगळ्या सेटिंगमधे दोष कोणाचा हे मला नेमके उमगत नव्हते 😦

अज्ञानात सुख असतं ….. फारसे फंदात नाही पडले की त्रास कमी होतो. पण आपल्या मनाचे ’सेटिंग’ तसे नसते !! शेलिना मला कधीच सापडणार नाहीये… गुगलबाहेरचे जग आहे तिचे, तिचा शोध कसा घेणार ….

आज हा सेटिंग शब्द दिवसभर बोचत रहाणार होता…. पुढचे काही दिवस जाणवणार आणि मग हलकेच मनाच्या कोपऱ्यात दडणार होता…. 😦

खिडकी उघडली आणि बाहेर पहात उभे राहिले….. पांढूरकी घरं, बिल्डिंग्स ,वाळू दिसते माझ्या खिडकीतून, फार नाही पण हे वाळवंट आहे ही जाणिव करून देणारी वाळू ….. ’वाळवंट ’ – एक आत असतं आणि एक बाहेर !! आणि मग अश्या कित्येक शेलिनांचे अश्रॄ , त्याग , कष्ट या वाळवंटाच्या आर्द्रतेत विरघळलेले असतात…. अश्या विचाराने, जाणीवेने माझा ’मोकळा श्वास’ क्षणभर घुसमटला ….. !!

अर्थात ’वाळवंट ’ मग ते वाळूचं असो किंवा भावनांचं तिथे पाझर विरळाच…..

वाळवंटात एक म्हण आहे ’ रेताड वाळवंटात फिरताना तुमच्या नजरेला जर मृगजळ दिसत नसेल तर तुमची तहान खरी नसावी ’ . आज खिडकीबाहेर पहाताना सतत असेच काहीसे वाटतेय , कुठेतरी मृगजळ असावे …. या शेलिनांच्या अश्रॄंना , अस्तित्त्वाला काहीतरी मोल असावे…. कुठेतरी कोणालातरी या सगळ्याची माझ्यापेक्षाही जास्त ’बोच’ वाटावी त्याने हे ’सेटिंग’ बदलावे…..

कवडशांचा गालिचा… 

(महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद, रविवार 12 नोव्हेंबर 2017 )

ऐंशी ते नव्वदीच्या दशकांमधे देश समजत असत ते इतिहास आणि भूगोलाच्या पुस्तकांतून, पेपरमधल्या बातम्यांमधून किंवा अगदीच गेलाबाजार सिनेमांच्या गाण्य़ांच्या झालेल्या चित्रिकरणांमधून. देश अगदीच जवळचे होणं, देशोदेशी फिरणं, रहायला जाणं, इंटरनेटवर एका क्लिकवर जगाच्या कुठल्याही भागाबद्दल माहिती मिळणं यापूर्वी बालपण गेलेली आमची पिढी. जागतिकीकरणाने, तंत्रज्ञानाने मोठी झेप घेतली, जग मोबाईलमय झालं तेव्हा नुकतेच नोकरीला लागणाऱ्यांची ही पिढी. भारताबाहेर तुलनेने मोठ्या प्रमाणात पडलेलीही हीच पिढी. 

याच पिढीतले आमचे कु्टुंब गल्फमधे वास्तव्यास होते काही काळ. तिथेही प्रत्येकच देशाची आपली वेगळी तऱ्हा, वेगळी संस्कृती. त्याभोवताली असणाऱ्या इराण, इराक, टर्कीबद्दलही कुतुहल होते. अर्थात निरनिराळ्या देशांबद्दल माहिती मिळवणं आवडत असलं की ही माहिती आपणहून वेध घेत येते आपला हा माझा अनुभव. इराणमधून आलेले गालिचे, इराणी नक्षीकाम असणारे, पर्शिअन ब्ल्यु रंगातले चिनीमातीचे सामान अगदी आवडीचं त्यामुळे नकाशात आमच्या संयुक्त अरब एमिरातीच्या डोक्यावर असणारा हा देश अजुनच लाडका वाटत होता.

इराण देशाशी अप्रत्यक्ष संबंध आला तो अबुधाबीतल्या शेख झायेद ग्रॅंड मॉस्कमधे. या मशिदीतल्या मुख्य प्रार्थनागृहात आहे जगातला सगळ्यात मोठा गालिचा. इराणच्या कुशल कारागिरांनी टप्प्याटप्प्यात विणलेला प्रचंड मोठा गालिचा. अमिरातीत येणाऱ्या पर्यटकांच्या विशेष आकर्षणाचा ही मशीद हा महत्त्वाचा भाग. मन मोहवून टाकणारी पांढऱ्या संगमरवरातली, सुबक वेलबुट्टीच्या नक्षीकामाने सजलेली, उंच उंच मिनार असणारी, खजुराच्या झाडाच्या आकाराचा सोन्याचा मुलामा असणाऱ्या चित्तवेधक खांबांची, जगातलं सगळ्यात मोठं झुंबर असणारी, पांढरीशुभ्र झळझळणारी अश्या एक न अनेक वैशिष्ट्यांनी नटलेली ही जागा. यासगळ्याच्या पलीकडे जाणारं वैशिष्ट्य म्हणजे जातीधर्माची आडकाठी न येता ही वास्तु स्विकारते आपल्याला. डोळे मिटतात आणि मन आपोआप नतमस्तक होतं. आम्ही अबुधाबीत असताना नेमाने जाणं व्हायचं या मॉस्कमधे…

मशीदीच्या नियमांनुसार अबाया घालून, डोक्याला हिजाब गुंडाळून पुढे निघणं व्हायचं. पायाखालच्या थंडगार संगमरवरावर पाय टेकवताच आजुबाजुच्या वाळवंटाचा विसर पडावा असा शीतल हळूवार स्पर्श होत जायचा. आजुबाजूची नक्षी, इस्लामिक पद्धतीचं  भव्य बांधकाम न्याहाळत मुख्य प्रार्थनागृहातलं जाणं झालं की हा सुबक नक्षीकामाने नटलेला, गुबगुबीत, विस्तीर्ण गालिचा हा विसावा वाटायचा. देशापासून दूर रहाताना जिथे कुठे असा आपुलकीचा स्पर्श जाणवतो तिथे मन थबकतं. समोरच्या किब्लाकडे पहाताना डोळे अलगद मिटायचे पण सभोवतालचा हा गालिचा मनात असायचाच. वाटायचं कोण असतील ते अनामिक हात ज्यांनी घडवला हा गालिचा. त्या इराणी सख्याही अश्याच माझ्यासारख्या नखशिखांत अबाया किंवा चादोर आणि हिजाबच्या आड असतील. या गालिच्याचे धागे विणताना काय बोलत असतील त्या एकमेकींशी ?? सुखदु:खाच्या, कुटुंबाच्या की मुलाबाळांच्या, कसल्या विषयांवर बोलत असतील?? की हे नेहेमीचे विषय वगळून दबक्या आवाजात गात असतील काही गाणी त्या सगळ्यांना एकत्र बांधणारी??

काहीबाही मनाशी येऊन पुसटसं वाटून जायचं असं… ओळख नसली तरी बुरख्याच्या किंवा अबायाच्या आत असणं ओळखीचं होतं आम्हा सगळ्यांना आणि तोच समान धागा बांधतही होता एकमेकींशी. याच मशीदीच्या बाहेर पडताना एकदा एका अरब मैत्रीणीशी बोलायला मिळालं. एका मोठ्या हॉस्पिटलमधे असणारी ही सखी फारसं बरं नाही पण संवादू शकेल इतपत इंग्लिश बोलत होती आणि अधेमधे तिने नकळत पेरलेले अरेबिक शब्द वेचण्याइतपत माझं अरेबिक सुधारलेलं होतं एव्हाना. छान रंगल्या गप्पा… आणि अचानक समोरच्या गाडीने  ’सासूबाई” हा टर्न घेतला, आपला नवरा कसा आपलं न ऐकता सासूचं ऐकतो या थांब्यावर गाडी आली आणि मला खुदकन हसू आलं. मशीदीतून बाहेर पडल्यामुळे एव्हाना माझ्यावरची अबाया सक्ती नाहीशी झाली होती. ही मैत्रीण मात्र त्या बंधनात होती हिजाबासह…वरकरणी खूप फरक असले आपल्या संस्कृतीत तरी अंतर्यामी सुनेच्या मनातली ही सल मात्र सारखीच असते आमच्या देशातही हे तिला सांगितले तेव्हा मोठ्ठे डोळे करत, ’हो का??’ म्हणाली. बुरखा/अबाया वा पंजाबी ड्रेस घालणाऱ्या किंवा पाचवार, नववार किंवा अगदी जिन्स घालणारी स्त्री असो सासूसुनांच्या तक्रारी अटळ मी म्हणाले हसत हसत आणि मग आम्ही दोघीही अगदी हातावर टाळी घेऊन गप्पा मारणाऱ्या मैत्रीणी झालो. 

एक गालिचा असा वैश्विक विणला जात असतो, ’सल’, दु:ख एकमेकींना जोडते आणि मनं हलकी होत फुलपाखराची मैत्री होते याची पुन:प्रचिती आली.

पर्शिअन, अरेबिक अनेक शब्द आपल्या मराठी हिंदी शब्दांशी साधर्म्य राखून आहेत हे गल्फमधल्या आठ नऊ वर्षांच्या वास्तव्यात जाणवले होते. त्या परक्या ठिकाणी अश्या एखाद्या ओळखीच्या शब्दाचं मोरपिस कानावरून फिरायचं आणि मनही सुखावायचं. 

’इराणशी’ पुन्हा भेट झाली ती माजिद माजिदीच्या नजरेतून. इराणचाच हा प्रतिभावान दिग्दर्शक. ’बरान’, ’द कलर्स ऑफ पॅराडाईज’, ’चिल्ड्र्न ऑफ हेवन’ असे चित्रपट पाहिले आणि इराणबद्दल अजून जाणून घ्यायला हवे असे वाटत गेले. असघर फरहादीचा ’अ सेपरेशन’ पहायचाय असं कधीचं ठरवलं जातंय आणि राहून जातेय. अर्थात ’इराण’ पुन्हा पुन्हा भेटायला यायचे मात्र थांबवत नाहीये… बेट्टी महमुदीचे ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ न वाचलेली व्यक्ती सापडणे तसे दुर्मिळ. हे पुस्तक वाचले आणि इराण पुन्हा एकवार उलगडत गेला. हे उलगडणं मात्र एक अमेरिकन स्त्रीच्या नजरेतून होतं, जी केवळ पर्यटक नव्हती तर तिला इच्छेविरूद्ध इराणला थांबवण्यात आले होते. इथे बेट्टी इराणची सुन होती आणि पश्चिमेतून आलेल्या माणसांना पुर्वेच्या संस्कृतीत जसे न पेलणारे बदल जाणवतात तसे तिलाही जाणवत गेले. त्यातही ज्या देशात बुरखा/चादोर सक्ती अश्या देशात ती होती. पुस्तक लिहीलं गेलं तो काळही जुना होता.. बेट्टी महमुदीचं इराण मात्र काळ्या शाईत रंगवलं गेलेलं. 

मीना प्रभुंचं ’गाथा इराणी’ दिसलं आणि चटकन उचललं गेलं. एका अनुभवी प्रवासी नजरेतून टिपलेली निरिक्षणं, अनुभव, प्रवासवर्णन सगळंच वाचण्याची उत्सुकता होती आणि हे सगळं भरभरून आहेही पुस्तकात. यात इराणच्या त्यांच्या प्रवासादरम्यान, वास्तव्यादरम्यान भेटलेली समाजाच्या विविध स्तरांतले स्त्री पुरुष, विद्यार्थी मंडळी भेटतात आपल्याला. सुशिक्षित, अशिक्षीत काही तर धर्माच्या बाबत कडव्या कल्पनांनी भारलेले काही. ’ताब्रीझ’ शहराचं नाव या गाथेत आला आणि पुन्हा बेट्टीची आठवण करून गेला…इराणमधून पलायन करताना बेट्टी याच ताब्रीझमार्गे गेली होती. एक उल्लेख मात्र सातत्याने येतो तो या सहृदय, मदतीसाठी तत्पर, अगत्यशील इराणी मनांचा. सादी, उमर खय्यामसारख्या कवींबद्दलचा आदर व्यक्त करणारं इराण आणि त्या कवींबद्दल आपुलकीने बोलणारी इराणी मंडळी हे ही एक या देशाचे विशेष. 

बेट्टीच्या लिखाणापेक्षा हा अगदीच वेगळा पैलू आढळतो ’गाथा इराणी’मधे. अर्थात हे असं असणारच, होणारच. प्रत्येक देश आपण तिथलेच असतो तेव्हा, पर्यटक म्हणून जातो तेव्हा, कामानिमित्त तिथलेच म्हणून रहातो तेव्हा दरवेळेस दरव्यक्तीला वेगळा वाटू शकतो. ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ आणि ’गाथा इराणी’ लिहीले गेले ते काळही वेगवेगळे…. हिजाबबद्दलचं मत मात्र दोघींचं सारखं. बुरखा/चादोरची सक्ती दोघींनाही बंधनकारक वाटली. अरबांच्या देशात आठ दहा वर्ष वावरताना मला अबाया पहाणं, गरज पडता तो घालणं सवयीचं झालं होतं, मात्र त्याचं बंधन नसल्यामुळे त्याचा त्रास वाटत नसावा. पूर्वीच्या काळी अरब भटके होते, टॊळ्या टोळ्यांनी राहत होते… रात्रीच्या वेळी प्रवास करताना सोबत असलेल्या स्त्रिया दिसू नयेत म्हणून त्यांना नखशिखांत काळ्या पेहेरावात झाकलं जाऊ लागलं. पुढे तेच सवयीच झालं… ह्या पोशाखामुळे वाळवंटातल्या वाळूपासून त्यांचे संरक्षण होते हे अबाया घालणाऱ्या मैत्रीणींकडून ऐकलेले होते. हिजाबाची सक्ती जाचक न वाटता तो आवडणाऱ्याही मुली होत्या. 

मीना प्रभु, एक भारतीय पुणेकर, अनेक देश पाहून त्याबद्दल सविस्तर वृतांत लिहीणाऱ्या तर एक बेट्टी अमेरिकेतली स्त्री, एक नासिककर मी आणि मला भेटलेल्या जन्मापासून ओमानमधे-अमिरातीत वाढलेल्या अरब स्त्रिया, एक इराणी दिग्दर्शक आणि त्याचे चित्रपट असे अनेक दरवाजे किलकिले करत दिसत गेला एक देश, बुरखा/अबायाची सक्ती त्याबद्दलची परस्परविरोधी मतं… स्त्री पुरुष समानता विषमता यावरचे वाद प्रतिवाद… प्रत्येकाचा दृष्टिकोन त्याच्या देश,संस्कृती, जडणघडण, संस्कार, रूढी परंपरा इत्यादी पुर्वग्रहांच्या नजरेतून दिसणारा. नकाशावरचा हा भाग तसा धर्माच्या आचरणाबाबत आणि कल्पनांबाबत अत्यंत कडवा कट्टर , त्याचबरोबर इतिहासाबद्दल आदर, प्रेम असणारा हा सगळ्यांच्याच मतांमधला थोड्याफार फरकाचा समान धागा. 

अर्थात ही अशी सांस्कृतिक सक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात सगळीचकडे आढळते हे ही एक सत्य आहे. जे योग्य आहे ते करता यावे… कोणालाही कोणाच्या मनाविरूद्ध कसलीच सक्ती कधीच केली जाऊ नये. विचारांचं स्वातंत्र्य, पेहेरावाचं स्वातंत्र्य असावं… आणि स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यामधल्या पुसट सीमारेषेचं भान असावं… हे साधलं तर सगळंच कसं छान जमून येईल असंही वाटून गेलं. घरांभोवती उंच भिंती बांधणाऱ्या, अंगभर चादोर पांघरत प्रसंगी मनाभोवतीही घट्ट कुंपण घालणाऱ्या या आणि अश्या इतर देशांची, संस्कृतीची कवाडं किंचित किलकिली करून आत डोकावण्याचा एक प्रयत्न होता हा सगळा. वाचन, सिनेमा, प्रसंगी चर्चा यातून बुरख्याआडच्या मनांचे हे काही कवडसे उमटत गेले आणि त्यांच्या नक्षीकामाचा गालिचा माझ्या मनात उतरला. प्रत्यक्ष या देशांना भेट देणं होवो न होवो पण आपल्या देशात, समजात ही इराणी मंडळी दुधात साखरेसारखी विरघळून गेलेली आहेत तेव्हा मुंबईत असणाऱ्या इराणी कॅफेंना भेट द्यायचीच हे मात्र आता ’टू डू लिस्ट’मधे स्थान पटकावून आहे हे नक्की !!