पामाल रस्तों का सफ़र…

✍🏻तन्वी अमित
मुंबई आकाशवाणी, अस्मिता वाहिनी
प्रक्षेपण, १९.०२.२०१९

रॉबर्ट फ्रॉस्टची, ’द रोड नॉट टेकन’ कविता. साध्या शब्दांमधे खूप गहन अर्थ. शेवटचं कडवं तर कित्येकांना आयुष्यात वेगळी नवी वाट चालून पहाण्यासाठी उमेद आणि बळ देणारं.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference…

कोणीही न चाललेली नवीच वाट मी चालून पाहिली आणि त्यानेच सारं काही बदलून टाकलं. माझ्या अत्यंत मनाजवळच्या ओळी ह्या. डायरीच्या पहिल्या पानावर स्थान पटकवलेल्या. कितीवेळा आपण असे द्विधा होतो, आपल्या समोर दोन पर्याय उभे असतात. एकाची निवड करणं कठीण होऊन बसतं. रूळलेल्या मार्गाने चालायचे तसे सोपे ठरते, अनुभवी हात मदतीला, पडलो, दमलो थकलॊ तर सावरायला हजर असतात. येणाऱ्या संकटांची साधारण कल्पना असते पण तरीही ही न चाललेली वाट मोहात पाडते. तिथे असतं नवेपण, आपली उमटणारी पावलं स्पष्ट लख्ख ओळखू येण्याचं स्वातंत्र्य. अज्ञातातून काही शोधून पहाण्याची उर्मी. नवे अनुभव, नवी आव्हानं आणि ती पेलून पार होताना पुन्हा गवसत जाणारं स्वत्त्व…स्वत:चीच ओळख होते या वाटांवर. आपल्या मागे येणाऱ्यांसाठी वाटेवरचे काटे उचलून टाकण्याची मिळालेली संधी ही नवी वाट देते. या ओळी मग मनात वारंवार रूंजी घालतात. अश्याच एका वाटेवर चालताना एक शेर वाचला,

जिधर जाते हैं सब जाना उधर अच्छा नहीं लगता
मुझे पामाल रस्तों का सफ़र अच्छा नहीं लगता

“मुझे पामाल रस्तों का सफ़र अच्छा नहीं लगता”, पामाल रास्ते- पायवाट, वाटसरूंनी चालून जुनी झालेली, झिजलेली वाट. या शेरमधला सूर मला फार परिचयाचा वाटला. मत मांडायची पद्धत आवडली. विचार साधा सरळ तसा पण तो ठामपणे मांडण्याची शैली सहज दिसली. म्हणणं तेच तसंच पण उर्दूच्या गोडव्यासह. नाही मला आवडत ते करायला जे सगळेच करतात, नवं काही निर्माण करण्याची जिद्द मला माझी ओळख म्हणून आवडते. शेर कोणाचा आहे शोध घेणं झालंच ओघाने. नाव समोर आलं ते होतं, जावेद अख्तर. नामही काफी है म्हणावं असं नाव. कित्येक वर्षांपासून मनात रुंजी घालणाऱ्या अनेक अर्थपूर्ण गाण्यांना लिहीणारी ही लेखणी. ’जादू’ हे टोपणनाव सार्थ ठरविणारी ही लेखणी. जाँ निसार अख्तर, कैफी आझमी, मजाझ, साहिर अश्या अनेक दिग्गजांच्या सानिध्यात आयुष्य घडतानाची वर्ष घालवलेला कवी, गीतकार, पटकथाकार… शायर! अर्थात बाकी ओळख अगदी जुनी असली तरी जावेद अख्तरच्या शायरीची अशी नव्याने ओळख उशीरानेच आणि अगदी योगायोगानेच झाली माझी.

ब-ज़ाहिर क्या है जो हासिल नहीं है
मगर ये तो मिरी मंज़िल नहीं है

वरवर पहाता मला कसलीही कमतरता नाही तरीही काहीतरी शोध सुरू आहे, ही काही माझी ’मंजिल’ नाही… याहून पुढेही काहीतरी शोध घ्यायचा आहे मला. खरंतर एक तरल अर्थाने जाणारं अध्यात्म आहे हे. “किस लिए कीजे बज़्म-आराई, पुर-सुकूँ हो गई है तंहाई”, बज़्म-आराई – गर्दी, मैफीली कश्यासाठी कराव्यात जेव्हा एकटेपणात सुकुन आहे. आयुष्याचं सार समजल्यानंतर, अनेक अनुभव मनात रुजल्यानंतर, त्या अनुभवांतून मिळणाऱ्या ज्ञानाचं मर्म उमगल्यानंतर केव्हातरी अगदी सहज सारं तत्त्वज्ञान असं केवळ दोन ओळीत लिहिण्याइतकी सक्षम होते लेखणी. हीच गजल पुढे म्हणते,

यूँ सुकूँ-आश्ना हुए लम्हे
बूँद में जैसे आए गहराई

वाह!! मनात सहज स्वर उमटतात ते म्हणजे, वाह!! क्षणांमधे अशी असीम शांतता भरून आलीये, कण कण खोलवर अर्थपूर्ण होत जातोय. जावेदसाहेबांकडून उर्दू ऐकणे हा एक विलक्षण अनुभव असतो हे एव्हाना समजले होते मला. त्यांचं लेखन अधिकाधिक वाचत गेले तेव्हा त्यांच्या हा फारश्या प्रकाशझोतात नसणाऱ्या साहित्याने एका वेगळ्या जावेदसाहेबांना भेटत होते मी. उर्दू मुळात साखरेसारखी गोड जुबाँ, त्यात कसलेल्या लेखणीतून उतरलेले हे अर्थगर्भ शब्द एक पर्वणी असते आपल्यासाठी. शिंपल्यातला मोती हाती लागावा तसा प्रत्येक शब्द आणि त्याच्याभोवतीचं अर्थाचं मऊसुत वलय असं काहीसं विचारात आलं आणि वाचला हा शेर,

बूँद जब थी बादल में ज़िंदगी थी हलचल में
क़ैद अब सदफ़ में है बन के है गुहर तन्हा

सरळ अर्थ घ्यावा तर शेर म्हणतो, पावसाचा थेंब जेव्हा आकाशात ढगांमधे दडून होता तेव्हा त्याच्यात किती जीवंतपण होतं आणि आता शिंपल्यात कैद झाल्यानंतर मोत्यात परावर्तित होत असला तरी तो तिथे एकाकी कैद झाला आहे बरं! अर्थाचं अवकाश जेव्हा आयुष्याच्या पटलाला व्यापून टाकतं तेव्हा शेरमधला शब्द न शब्द सजीव होऊन मनात उतरत जातो. हाच शायर मानवी भावभावनांच्या बारकाव्यांचं चित्रण करतो. अत्यंत सूक्ष्म तरल अस्पर्श, अस्फुट असं काही चिमटीत पकडून स्वत:पासून दुरावलेल्या कोणासाठी किंवा दुखावून गेलेल्या कोणासाठी शब्द मांडतो की, “तुम फ़ुज़ूल बातों का दिल पे बोझ मत लेना, हम तो ख़ैर कर लेंगे ज़िंदगी बसर तन्हा”… माझं दु:ख, तू केलेला अन्याय वगैरे गोष्टींमुळे तुला अपराधीपण येऊ घातलं तर ते येऊ देऊ नकोस, हम तो ख़ैर कर लेंगे ज़िंदगी बसर तन्हा… दिलासा देताना, स्वत:च्या वेदनेला, छिन्नविछिन्न हृदयाला मागं टाकतानाची ही रीत दिसते तेव्हा त्या भावनेला झुकून ’सजदा’ करावा वाटतो. याच अलवार वाटॆवर अजून एक शेर आठवतो जो म्हणतो,

मैं पा सका न कभी इस ख़लिश से छुटकारा
वो मुझ से जीत भी सकता था जाने क्यूँ हारा

गंमत आहे ही खरं तर, मला कल्पना आहे जिंकत असताना हार का पत्करली त्याने, प्रेमात वाद होताना हारण्यातही एक सुख असतंच की. पण तरीही विचारण्याची ही पद्धत मात्र आगळीच.

“प्यास की कैसे लाए ताब कोई”, जावेदसाहेबांच्या ’लावा’ या संग्रहातील गजल ही. जीवघेणी तहान ही कशी सहन करावी?? या ’प्यास’ शब्दाला अर्थाचे किती कंगोरे. अगणित गोष्टी हव्या आहेत आपल्याला, एक मिळाली की दुसऱ्या मृगजळामागे उर धपापेपर्यंत धावतो आहेच की आपण. जावेदसाहेब लिहीतात,

प्यास की कैसे लाए ताब कोई
नहीं दरिया तो हो सराब कोई

नदी नसेल आसपास तर मनाला भुलविण्यासाठी मृगजळही चालेल अशी अवस्था. “कौन सा ज़ख़्म किस ने बख़्शा है, इस का रक्खे कहाँ हिसाब कोई”, असं पुढचा शेर म्हणतानाच एक शेर असा येतो जो मनाला जागं करत जातो,

फिर मैं सुनने लगा हूँ इस दिल की
आने वाला है फिर अज़ाब कोई

मी पुन्हा माझ्या मनाचा, हृदयाचा कौल घेऊ पहातोय तेव्हा नक्कीच काहीतरी घडणार आहे आता. हळवं हृदय, कोमल मन यांनी घेतलेले निर्णय आणि बुद्धीने व्यवहाराच्या निकषांवर तावून सुलाखून घेतलेले निर्णय यात फरक असायचाच. याच हृदयाने घेतलेल्या निर्णयांतून वेदना येतीलही पण तेच तर याच्या असण्याचं लक्षण आहे. हेच जावेद अख्तर लिहीतात तेव्हा म्हणतात,

बहुत आसान है पहचान उस की
अगर दुखता नहीं तो दिल नहीं है

किती सहज किती सोपी आणि किती सार्थ व्याख्या!

“द्विधा होण्यास भाग पाडणारी, दोराहे पे खडा होना’, अशी वेळ मला रॉबर्ट फ्रॉस्टपासून जावेद अख्तरच्या लेखणीतल्या वेगळ्याच वाटेवर घेऊन आली आणि “पंछी नदियाँ पवन कें झोंके, कोई सरहद ना इन्हे रोके’ किंवा ’ये कहाँ आ गये हम’, अशी अनेक अप्रतिम गीतं मांडणाऱ्या जावेदसाहेबांची एक नवी ओळख मला करून देती झाली. ’वेळ’- वक्त, या वेळेबाबतच असलेली त्यांची “ये वक़्त क्या है” ही एक नज्म मात्र मग कायमस्वरूपी मनात घर करून राहिली… ते म्हणतात…

ये वक़्त क्या है
ये क्या है आख़िर कि जो मुसलसल गुज़र रहा है
ये जब न गुज़रा था
तब कहाँ था
कहीं तो होगा
गुज़र गया है
तो अब कहाँ है
कहीं तो होगा
कहाँ से आया किधर गया है
ये कब से कब तक का सिलसिला है
ये वक़्त क्या है??

“ये कब से कब तक का सिलसिला है”…. आयुष्यात कधीतरी सगळ्यांनाच पडणारा हा प्रश्न. विश्वाच्या अथांग पसाऱ्यातलं आपलं स्थान नक्की कोणतं आणि या दिशा, हे क्षितीज, हे आकाश, हे अवकाश कितीही उलगडलं तरी हे रहस्यमयी सगळंच कोड्यात टाकणारं.

तमाम एहसास
सारे जज़्बे
ये जैसे पत्ते हैं
बहते पानी की सतह पर
जैसे तैरते हैं
अभी यहाँ हैं
अभी वहाँ हैं
और अब हैं ओझल
दिखाई देता नहीं है लेकिन
ये कुछ तो है
जो कि बह रहा है
ये कैसा दरिया है
किन पहाड़ों से आ रहा है
ये किस समुंदर को जा रहा है
ये वक़्त क्या है??

आत्ता नजरेसमोर आहे आणि काही क्षणांत नजरेआड होत जाईल सगळं. आपण नव्हतो तेव्हाही हा प्रवाह वाहत होता आणि आपण नसतानाही ही वेळ अशीच प्रवाही असणार आहे…. नज्म पुढे सहज वाहती होते. मी मात्र आता सत्याशी पुन्हा थेट गाठभेट होऊन थक्क होते आणि आयुष्य नावाच्या वाहत्या प्रवाहाची साक्ष होत जाते!!

Advertisements

पूर्ण- अपूर्ण…

✍🏻तन्वी अमित
पुण्य नगरी, ०२.०२.२०१९
कतरा कतरा जिंदगी-०३

इंजिनीयरींगचे थर्ड इयरचे पेपर संपले आणि थेट आजीचे घर गाठले. सुट्टी म्हणजे आजोळ हे समीकरण आजी इगतपुरीहून नासिकला रहायला आली तरी बदललेले नव्हते. गोदेच्या काठी हट्टाने घर घेतलं होतं आजीने, तिच्या लहानपणी ती रहायची त्या वाड्याच्या जवळ. त्यावेळच्या सुट्टीत मात्र आजीने माझ्यासाठी काही ठरवून ठेवले होते. तिच्या घराशेजारी रहाणाऱ्या एका कलाकाराला भेटायला घेऊन गेली ती मला. हे आजोबा म्हणजे एक अवलिया रसायन असावं असं पहिल्याच भेटीत मला जाणवलं. त्यांनी काढलेली अप्रतिम चित्र त्यांच्या घरात जागोजागी दिसत होती. ’ही माझी नात, चित्र काढते खरी पण आळस फार आहे’, अशी कमाल कौतुकभारली ओळख करून देत आजीने मी नुकतेच काढलेले ऐश्वर्याचे स्केच त्यांना पहायला दिले.

हालचालींमधे वयोमानाने आलेला अटळ थकवा, निळसर छटा असलेले तेजस्वी स्पष्ट स्वच्छ डोळे, जीर्ण मऊपण गाठलेले कपडे, आजोबा बऱ्यापैकी टिपीकल वाटले मला. ऐश्वर्या परत करत म्हणाले, “नटी का कुठली??”…फक्त सरळ प्रश्न. प्रश्नात बाकी काहीच नाही, चित्र आवडलं, नाही आवडलं वगैरे काहीच नाही. मी उत्तरादाखल हो म्हणाले आणि निघावं तिथून म्हणून आजीकडे पहायला लागले. संभाषण पुन्हा आजीकडे सरकलेलं होतंच एव्हाना, “मी आता कॅन्वास घेतोच आहे समोर, हिला थांबू द्या इथे.” … पुन्हा एक सरळ वाक्य, तुम्ही थांबा, जा वगैरे काही काहीच नाही. जे सांगायचय तेच तितकंच.

आजीच्या मागे गेलं तर आजी मला रागावणार हे उघड होतं, काहीश्या अनिच्छेनेच त्या मोजक्या संभाषणाच्या वातावरणात थांबले. आजोबा त्यांच्या कॅन्वासशी गप्पा मारण्यात केव्हाच रंगले होते. तिथे मात्र मनमोकळा भरभरून संवाद होता, माणसांच्या जगाशी फारकत घेत स्वत:च्या विश्वात ते कधीच जाते झाले होते. बऱ्याच वेळाने केव्हातरी ते थांबले आणि, ’जा तू आता’ असं माझ्याकडे वळत म्हणाले. म्हणजे मी आहे इथे ही जाणीव यांना होती बहुधा, मला मात्र वाटायला लागलं होतं की माझं अस्तित्व तिथल्या रंगरेषांच्या गर्दीत केव्हाच विरलं असावं त्यांच्या लेखी. पुढे आठ दिवस हाच क्रम. काही बोलायचं नाही, काही विचारायचं नाही, त्यांनीही आणि मी ही. मी बोलावं असं त्यांना वाटत असावं का असं आता वाटतं, तेव्हा मात्र नाही बोलले मी काहीच. एरवी इतकी बडबड करणारी मी तिथे नाही बोलले. का, कोण जाणे! त्यांनी चित्र काढावी, ती रंगवावी आणि मी साक्ष व्हावं, असं ठरलं होतं जणू!

आठवा दिवस जरा वेगळा उजाडला, मी निघताना माझ्या हातात एक कॅन्वास दिला आजोबांनी. म्हणाले, उद्या येताना रंगवून आण !

पुन्हा तेच. मोजकंच. ’काय रंगव, कसं रंगव’ काहीच नाही.

मला आजोबा आता आवडत होते, त्यांची चित्र, ती रंगवताना समोर दिसणारं तादात्म्य, सगळं मनात होतं. पण गुरू शिष्य वगैरे माझ्या आजीला अभिप्रेत संवाद काही आम्ही दोघांनी कधी केला नव्हता. आमचं आपलं अबोल्यातून संभाषण होतं. मी घरी आले. रात्री हातात तो कॅन्वास घेतला आणि जे जसं वाटलं ते तसं भराभर काढत गेले. कॅन्वास आजोबांना नेऊन दिला. पाठमोरी बसलेली एक स्त्री. तिचा काहिसा दिसणारा अस्पष्ट चेहेरा, मान झाकून टाकणारा अंबाडा आणि त्यावर माळलेला गजरा.

चित्र हातात घेत ते पाहिलं त्यांनी. हसले, डोळ्यातूनही. पहिल्यांदा एक पूर्ण संवाद. ’हिने पाठ फिरवलीये ती आपल्याकडे बरं का, गजरा ताजा आहे की, सुगंधाशी फारकत घेतली नाहीये म्हणजे. जगण्याशी नाळ आहे की जोडलेली.”… कितीतरी शब्द एकत्र बोलले ते. मला त्याचंच कोण अप्रुप आणि. मग माझ्या डोक्यावर हात ठेवला आणि ’थांब हं, एक गंमत देतो’ म्हणत एक काजू आणि एक बदाम शाबासकी म्हणून त्यांनी दिला. काहीतरी खूप छान मिळालं होतं त्यादिवशी. एक अभेद्य वाटणारी भिंत, एक दार किलकिलं करत होती. स्विकार हा संयत शांत अबोल होता इथे.

बी ई करायला मी पुन्हा हॉस्टेलला परत गेले आणि आजोबा मागे पडले. मधे कुठल्यातरी निमित्ताने आजीकडे गेले तेव्हा आजीने एक भलामोठा खजिना मला दिला, आजोबांनी वापरलेले अर्धे रंग, त्यांच्या जादूई कुंचल्यातले अनेक ब्रश, त्यांच्या बऱ्याचश्या फ्रेम्स, काढायची म्हणून ठरवलेली बरीचशी चित्र, काही पूर्ण चित्र आणि काही अपूर्ण चित्र सगळं तिने मला दिलं. आजोबांनी चित्र काढणं बंद केलं होतं मध्यंतरात. आणि मग त्यांना नाही जगता आलं फार त्यानंतर. ’जाण्याआधी संपूर्ण वारसा तुला देऊन गेलेत आणि जगाकडे पाठ फिरवाविशी वाटली तरी गजरा माळायला विसरू नकोस असं सांगून गेलेत’, आजी सांगत होती.

कलाकाराखेरीज इतर सगळे जेव्हा चित्र पहातात तेव्हा त्यांना ते परिपूर्ण दिसतं. तुकड्यातुकड्यातून, अपूर्णतेच्या वाटेवरून पूर्णत्त्वाच्या ध्यासाने ते पुढे सरकताना फक्त कलाकाराचं असतं, रंग एकमेकांत मिसळतात ते, ते पटलावर अलगद उतरतात ते, नवे रंग घडतात ते क्षण कलाकाराचेच फक्त. एखादा ओघवता सुरेल स्वर गाणाऱ्याच्या रियाजाचा भाग असावा तसे चित्रकारांचे चित्राशी एक वेगळेच नाते असते. चित्र पूर्ण होताना चित्रकार अलिप्त होतो, सुटत जातो… वारसा देऊन मोकळा होतो. चित्र घडताना मनात उमटणारे विचार, विसरलेली तहानभूक, लागलेली तंद्री यावर तो स्वत:चा हक्क सांगतो. त्या क्षणांची पुनर्निमिती नाही करता येत. न बोलता आजोबा किती काय काय सांगून गेले होते मला.

कुठल्याच चित्रावर आजोबांनी कुठेही कधी नाव लिहीलं नाही. आयुष्य किती पुढे सरकलं तरी आजोबांची चित्र अजूनही अपूर्ण आहेत. ती आहेत तशीच पूर्ण वाटतात मला, त्यांच्या हाताची चव चाखलेले रंग सगळे. नाव नं लिहीलेली ती चित्र कायम त्यांचीच आहेत आणि ती चित्र पूर्ण करायला घेऊ म्हटलं तरी त्या निळ्या डोळ्यातली अबोल जादू, काजू बदाम बक्षिस देण्यातला सहजभाव, जगाकडे पाठ फिरवूनही गजऱ्याचा गंध मनात साठवायला मला तरी कुठे जमलय अजून !

कागज की नन्ही कश्तियाँ –

महाराष्ट्र टाईम्स, 29.03.2018
सुख़न- लेख 13

भरदुपार. रणरणत्या उन्हाची साधारण एक दिडची वेळ. सिग्नलला ताटकळणाऱ्या गाड्यांच्या लांबलचक रांगा. त्या गाड्यांच्या खिडक्यांच्या काचा साहजिकच बंद आणि आत एसी सुरू. सगळ्यांना एकाच दिशेने नेणाऱ्या त्या थांब्यावर मोजक्या काही सेकंदांसाठी एकमेकांची साथ करत उभा निर्विकार कोरडा शेजार सगळा. चैत्राची चाहूल अगदी वेशीवर आली तरी तिने गावात पाऊल टाकलेले नव्हते त्यामुळे पर्णहीन वृक्षांची भोवताली दाटी. सचेतन अचेतनातला फरक मिटवणारी रूक्ष दुपार. एफ एम रेडियोवर कंठशोष करणाऱ्या आरजेची बडबड संपून कधी एकदा गाणं लागेल असा काहीसा विचार.

या सगळ्या निरस पार्श्वभूमीवर मला पुढे उभ्या असलेल्या दोन गाड्यांच्या मधल्या जागेतून अचानक तो दिसला. आठ दहा वर्षाचा तो, विकण्यासाठी हातात गजरे. आणि तो चक्क मस्तपैकी नाचत होता. कुठल्याश्या गाडीतून येणाऱ्या गाण्याच्या आवाजावर ताल धरत स्वत:च्या नादात तो रस्त्यावर मनसोक्त नाचत होता. न विकले जाणारे हातातले गजरे आणि डोक्यावर टळटळीत उन, तो मात्र निवांत होता. नकळत हसले मी त्याच्याकडे पाहून. गंमत वाटली त्याच्या त्या निरागस बेपर्वा वृत्तीची. ’अपनी मढ़ी में आप मैं डोलू, खेलूं सहज स्व इच्छा’, कबीर आठवला इथे. मंद वाऱ्याच्या झुळूकीसारखा मनमस्त स्वतंद्र वाटला तो मला, चैत्र येण्यापूर्वीच आनंदाने लगडलेलं लहानसं रोपटं.

उड़ने दो परिंदो को अभी शोख़ हवा में
फिर लौट के बचपन के ज़माने नहीं आते

असे शेर मनात दाटी करत असताना सिग्नल सुटला. खिडकीची काच खाली करून मी त्याला ’छान हं’ म्हटलं आणि तो चक्क छानसं लाजला. त्याची ती अनलंकृत साधी वृत्ती मनाला बराच वेळ तजेला देऊन गेली. वळीवाची एक आल्हाददायक सर मनावर बरसून गेली. हसरा सुखावणारा मनगंध. परवीन शाकिरच्या लिखाणातून नेमका फुलपाखरासारख्या कोमल वृत्तीचा एक शेर आठवला,

तितलियाँ पकड़ने में दूर तक निकल जाना
कितना अच्छा लगता है फूल जैसे बच्चों पर

आणि जाणवलं, ’मिरे दिल के किसी कोने में एक मासूम सा बच्चा, बडों की देख कर दुनिया बडा होने से डरता है’. आयुष्य नावाच्या या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेत बाल्यावस्थेतली अनाघ्रात कोवळिक हरपत जाते. हसरं स्वच्छंदी बालपण वयाच्या विविध टप्प्यांवरही सांभाळून ठेवता यायला हवं. स्वत:च्या मस्तीत न बागडणारी, स्पर्धेच्या रेट्यात बाल्य हरवलेली, निकोपता हरपलेली लहान मुलं आताशा भोवताली मोठ्या संख्येनं दिसतात, कोवळीक नसलेलं प्रौढत्त्वाचं अदृष्य ओझं मुलांच्या मनांवर दिसतं हल्ली,

जुगनू को दिन के वक़्त परखने की ज़िद करें
बच्चे हमारे अहद के चालाक हो गए

’कागज की नन्ही कश्तियाँ’ या मुलांच्या हातून निसटून जाऊ नयेत हे सजगतेने पहायला हवं असं माझ्यातल्या आईने पुन्हा मनाशी ठरवलं. ’वो लम्हा जब मिरे बच्चे ने माँ पुकारा मुझे, मैं एक शाख़ से कितना घना दरख्त हुई’, विचारमंथन सुरू झालं की एकाच मुद्द्याच्या नानाविध पैलूंना असा स्पर्श होत गेला.

परवा नदीकाठी तो भेटला. पुन्हा असाच दहा बारा वर्षांचा. नदीकाठी होणारे चित्रप्रदर्शन पहायला जमलेलो आम्ही दोघं अनोळखी. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना चंदन टिळा लावणारा तो. हातात त्याचं सामान घेऊन समोर साकारत असलेल्या रंगांच्या अविष्कारात गुंग झाला होता अगदी. हरवून रमून जाणं दिवसेंदिवस कठीण होत असताना त्याचं ते भान हरपणं मला कौतुकाचं वाटलं, ’तुझ्याकडेही तर तुझे रंग आहेत, तू ही एक कलाकार की’ त्याचा फोटो काढताना म्हटलं आणि पुन्हा एक निरागस बुजरं हास्य त्याच्या चेहेऱ्यावर आणि त्याचं प्रतिबिंब माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलं. व्यवहाराच्या गर्दीतून असे निखळ निर्मळतेची साक्ष होणारे क्षण हाती लागतात तेव्हा वर्तमानाच्या वेशीवर उभं राहून पुढे भविष्याकडे पहाताना बरेच काही हसरे, आनंदी आणि उज्ज्वल दिसत जाते. मग वाटतं,

रास्ता रोक लिया मेरा किसी बच्चे ने
इस में कोई तो ’असर’ मेरी भलाई होगी !

गज़ल की शाख का फुल :


महाराष्ट्र टाईम्स, 15.02.2018
(सुख़न -07)

शायरीच्या आकाशात अनेक तेजस्वी तारे आहेत किंवा अगदीच उर्दू जुबाँचा आधार घेत म्हणायचे ठरले तर म्हणता येइल की इस बगीचें मे कई गुल खिले है और खिलतें रहेंगे. या बागेतलं एक असं फूल जे सर्वसामान्य माणसासाठी उमलतं असा निकष लावला तर शायरीच्या प्रांतातलं बशीर बद्र हे नाव नि:संकोचपणे घेता येईल. बशीर बद्रंना ’आम आदमी का शायर’ असेही अनेकवेळा म्हटले जाते. गुणवत्तेमधे अव्वल असणारी ही शायरी वाचकांना चटकन आपलसं करते आणि सहसा शब्दांचा अर्थ शोधण्यासाठी धावपळ करायला लावत नाही. किंबहूना साध्या सोप्या शब्दातले त्यांचे शेर किंवा गजल ही त्यांची ताकद, त्यांची खासियत आहे. हे भलेही सगळ्यांसाठी असलेलं फूल आहे पण त्याचा मऊसुत स्पर्श आणि अलवार गंध दीर्घकाळ मनावर रेंगाळणारा निश्चित आहे. अनेकवेळा शायरीचा आधार घेत एखादा मुद्दा अधोरेखित केला जातो आणि त्यात बशीर बद्रंची शायरी प्रामुख्याने असते. पेटलेल्या एका आगीत घर भस्मसात झाल्यानंतर केवळ एक सुटकेस घेत आयुष्याचा नवा प्रवास सुरू करण्याची वेळ या शायरवर एकेकाळी दुर्दैवाने आली. या घटनेचा त्यांच्या लेखनावर दीर्घ काळ प्रभाव राहिला.

लोग टूट जाते हैं एक घर बनाने में
तुम तरस नहीं खाते बस्तियाँ जलाने मैं

किंवा

ये दर्द कितने अजीब हैं
सभी मौसमों मे हरे रहते है

किंवा

कुछ तो मजबूरियाँ रही होंगी
यूँ कोई बेवफा नहीं होता

असे अनेक शेर हे त्यांच्या शैलीची ओळख आहेत. हिंदी आणि उर्दू शायरीतल्या योगदानासाठी सुप्रसिद्ध असणाऱ्या या शायरने उर्दू गजलला एक नवा चेहेरा देत साहित्य अकादमी पुरस्कार तसेच पद्मश्री पुरस्कारावर मानाची मोहर उमटवलेली आहे. काव्य हे कुठल्याही विषयाच्या बंधनात अडकणारे नसतेच तर रोजच्या आयुष्यातल्या लहानमोठ्या मुद्द्यांवरही मार्मिक भाष्य केले की ते रसिकांच्या मनाचा ठाव घेते. समाजाच्या प्रत्येक स्तरातून मोठ्या प्रमाणावर नावाजलेल्या शायरांमधलं बशीर बद्र हे असंच लाडकं नाव.

दबा था फूल कोई मेज़-पोश के नीचे
गरज रही थी बहुत पेचवान की ख़ुशबू

कुटुंबातली स्त्री ही स्वैपाकघराच्या चौकटीत बांधली गेलेली असताना, पेचवान (हुक्का) की खुशबू गरज रही है… पुरुषांना मात्र स्वातंत्र्य आहे. समाजातल्या रूढी, परंपरा, चालिरिती यावर आपल्या संवेदनशील मनाने शायर मत मांडतो तेव्हा ती शायरी प्रेम, विरह, सौंदर्य वगैरे परिघाच्या बाहेर पडत एक नवं अवकाश स्वत:साठी खुलं करते. धार्मिक ऐक्याबद्दल असं काही इतकं सहज जेव्हा सामोर येतं तेव्हा नकळत जाणीवेला जागृती येते:

यहाँ एक बच्चे के खून से जो लिखा हुआ है उसे पढ़ें
तिरा कीर्तन अभी पाप है अभी मेरा सज्दा हराम है

सामाजिक स्थित्यंतरांबद्दल ज्या संवेदनशीलतेने अनेक शायरांनी भाष्य केले आहे ते पाहिले की नेहेमीच थक्क व्हायला होते. या ज्येष्ठ मंडळींबद्दल आदर दाटून येतो, त्यांचा आधार वाटू लागतो. समाजातील विषमता, मनुष्यस्वभावांमधले अनेक कंगोरे हे ही बशीर बद्रंच्या लेखणीने नेमाने स्पर्श केलेले विषय.

यहाँ लिबास की कीमत है आदमी की नहीं
मुझे गिलास बडे दे शराब कम कर दे

किंवा

परखना मत परखनें में कोई अपना नहीं रहता
किसी भी आईने में देर तक चेहेरा नहीं रहता

किंवा

बडें लोगों से मिलने में हमेशा फासला रखना
जहाँ दरिया समुंदर से मिला दरिया नहीं रहता

काही शेर नमुने दाखल घ्यायचे म्हटले तरी नेमकी निवड करणे नेहेमीच कठीण काम. या शायरबाबत तर हा पेच अजूनच जास्त जाणवणारा. पाण्यावर उमटणारे अलवार तरंग, चेहेऱ्यावरचं अस्फूट हास्य, एखादी हसरी कळी, ताज्या पानांचा अलवारपणा आणि बशीर बद्रंच्या शायरीचा बाज हे एकाच माळेचे मणी आहेत. जगभरात अनेक मुशायरे स्वत:च्या अस्तित्त्वाने भारून टाकणारा हा शायर मात्र ’वन्स मोअर’च्या विनंतीला कधीतरी सहज म्हणून जातो, “मुझें मालुम है कितना कम पढकें कितना ज्यादा पढना है.” सात्त्विक साधेपणाची ताकद अनुभवायची असेल तर हे शायर अनुभवलेच पाहिजेत असे वाटते. ’गज़ल की शाख का फुल’ असं या शायरबाबत म्हणताना त्यांचाच एक शेर मग हवेवर लहरत कानाशी गुणगुणतो:

शोहरत की बुलंदी भी पल भर का तमाशा है
जिस डाल पर बैठे है वो टूट भी सकती है

डॉ बशीर बद्र, एका नम्र आणि बेहद उंच शायरला त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त आज सुख़नमधे अनेक शुभेच्छा !

मन थिर रहे नं….

अस्वस्थता येते…. येते म्हणजे ’येते आपली ’ …. बिनबुलाया मेहेमान आहे ती…. कारण न विचारता, न सांगता हजर होते…. ’घालवल्याशिवाय’ जात नाही सहसा!!! कोळ्याच्या जाळ्यासारखी आपल्याला वेढणारी ….. आपल्या आत असते न बाहेरही, काहीच रमवू शकत नाही मग!!! थकायला होतं…. घाबरायला होतं… अस्वस्थ होतं!!!

समोर कोणी विचारणारं , आपल्या अस्वस्थतेत अस्वस्थ होणारं माणूस काळजीने विचारतं , काय झालय??? … आपल्याचकडे नसणारी उत्तरं देता येत नसतात!!! कागदाची फिरकी असते नं, ती अशी उंचावरून खाली सोडली की गोलाकार भिरभिरत जमिनीवर येते , तसं हलकं होतं मन , त्याच्या फिरकीला भिरभिरायला भरभक्कम कारण लागत नाही !! आपल्या मनाची अशी बेछूट भिरभिरलेली फिरकी आपल्याला उचलून आणताना मात्र जड वाटते बरेचदा …. पेलेनासं होतं कधी कधी सारं!!! ’आधार’ हवा हवा वाटतो….

आपल्यात अनेक बाबतीत सुधारणेला वाव आहे , किती बडबड करतो आपण, नेमकं हवय काय आपल्याला…. ’ सुख बोचतं ’ अशा यादीत आपणही आहोत का ???

सपशेल हार मानायची वेळ …. आपलं ओझ कुणाच्या खांद्यावर द्यायची वेळ …..मनात काहीतरी उमटतं…

बूडत ही भव के सागर में,

बहियाँ पकरि समुझाए रे , फकिरवा!

आणि मग येते त्या फकिराची आठवण !!! समजते लगेच, आता हा उचलणार आपले ओझे…. जिगसॉ पझल चे विखुरलेले भाग हा रचणार आता सुबक!! शांत बसावे पुन्हा आपण , अनेकदा याच्या समोर बसून समाधि लावतो तसेच ….तो बोलू लागतो… त्याला काही सांगावं लागत नाही, ’काय कशी काय वाट चुकलीस ? ’ तो मुळीच विचारत नाही…. वाट सापडेनाशी झाल्याशिवाय मी येणार नाही तो जाणून आहे जसा!!!

पानी बिच मीन पियासी,

मोंही सुन सुन आवै हाँसी ;

घर में वस्तु नजर नहिं आवत ,

बन बन फिरत उदासी ;

आतमज्ञानविना जग झूठा ,

क्या मथूरा क्या कासी ?

आत्मज्ञान 🙂 … अरे बाबा ते मिळवता आले असते तर तुझं दार ठोठावलं असतं का रे ?? आणि हा पहा कसा म्हणतोय, ” मोंही सुन सुन आवै हाँसी ” !! कबिराला देता येतो हा अधिकार…. हस बाबा तू हवा तर माझ्यावर, पण तारून ने मला !!! तो मग एक एक शब्द हलका हलका उच्चारत आपल्याला थोपटतो…. एका दमात काही सांगायची त्याला घाई नाहीये, बरं तो सांगेलही त्याची आहे ती क्षमता… आपल्याला झेपायला हवं नं पण!!! एक दिशाही नकोय उपदेशाची… कबिरा तू सांगत रहा मी ऐकतेय…..

मला अनेक व्यथा नं ताप आहेत… खूप नाही पण काही मोजक्या , तुझ्याचकडे करता येतील अशा तक्रारीही आहेत….

मुसा खेवट नाव बिलइया,

मींडक सोवै साप पहरइया ;

सगळेच शब्द नाही कळत पण हे जे काय आहे ते उलटसुलट आहे…. झोपलेल्या बेड्काला साप राखतोय….विरोधाभास सारा!! हो अशाच अर्थाच्या तर असतात नं तक्रारी, सगळं तिरपांगडं असतं रे !! मार्ग दाखव रे….

बोलना का कहिये रे भाई,

बोलत बोलत तत्त नसाई ;

बोलत बोलत बढै बिकारा,

बिनबोल्या क्यूँ होइ बिचारा ?

संत मिले कछू कहिये कहिये ,

मिलै असंत मुष्टि करि रहिये ;

ग्यानी सूँ बोल्या हितकारी ,

मूरिख सूँ बोल्या झष मारी ;

कहै कबीर आधा घट डोलै ,

भरया होइ तो मूषा न बोलै!!

किती सहज आहे हे…. संतासमोर असाल तर बोला नक्की मात्र असंत असेल समोर तर उगी रहा!!! जमणार कितपत शंका आहे मात्र :).. जरा प्रयासाने जमवलं नं पण तर मनस्ताप संपलाच सारा!!!

कबीराच्या पुस्तकाची पानं उलगडत जायची आहेत… क्रम न ठरवता… इथे क्रम नसणं आणि तरीही आधाराची हमी वाटणं किती महत्त्वाचं आहे नं!!! कुठलंही पान उघडा , कबीर खंबीर उभा आहे समजावयाला…. आयूष्याच्या पुस्तकाची किती पान आपण उलटलीत यावर आपलं शहाणपण ठरतं नाही, गोंधळायला होतंच ….. हा मात्र ’ मस्तमौला ’ स्वत:च्याच धुंदीत गातोय…. एका अनाहत नादात स्वत:ही रमतोय आणि जगाला रमवतोय!!! ’बळ ’ मिळतं या सावलीत!!!

तू आहेस बाबा अमर … आमची तितकी कुवत नाही… मर्त्य असू दे आम्हाला!!!

हरि मरिहै तो हमहू मरिहैं

हरि न मरै , हम काहेकू मरिहैं ?

🙂 आहे किनई मुद्दा बिनतोड…. ही वल्ली बिनतोडच आहे…. ’अवाक’ होऊ दे मला… थक्क होऊ दे!! आजकाल खुपसे थक्क होणे होत नाही…. माझे ज्ञान वाढले भलतेच असे काहीही नाही तरीही पूर्वीसारखं हरखून जाणं फारसं जमत नाही!! ही हार की जीत कोणाला माहित रे!!! ’हार’ असावी कदाचित…. नवनवं काही मन शोधत असतं मात्र…. त्याला आवडतं चकित व्हायला!!!

तू बाळगतोस ते सामर्थ्य…. गेल्यावेळी वाचल्या होत्या की मी या ओळी… तरीही त्याच पुन्हा वाचताना ’बोध’ होतो !!!

दरियाव की लहर दरियाव है जी,

दरियाव और लहर में भिन्न कोयम ?

उठे तो नीर है, बैठे तो नीर है ,

कहो जो दुसरा किस तरह होयम ?

उसीका फेरके नाम लहर धरा,

लहर के कहे क्या नीर खोयम ?

जक्त ही फेर जब जक्त परब्रम्ह में,

ज्ञान कर देख कबीर गोयम .

नावं बदला, जागा बदला… तरिही एक आहे सारं!! असचं ’तादात्म्य ’ पावायला होतं कबीराशी…. ’तादात्म्य ’ कधी वापरेन हा शब्द वाटलंच नव्हतं!!! इथे तोच येतोय पण मनात….

किती वाचलं , किती समजलं , किती उमगलं 🙂 …. शंका येतच नाहीत मनात….. चुळबुळणा-या मनाला कान पकडून एका जागी निवांत बसवण्याइतपतं समर्थ आपण आहोत असं वाटतं!!! पुढचे निदान काही दिवस तरी बेटं सरळ चालेल असं वाटतय…. आणि कबीर कुठे जातोय मला सोडून… तो सखा आहेच सोबत!!! 🙂

मै कहता तू जागत रहियो , तू जाता है सोई रे ,

मै कहता निरमोही रहियो, तू जाता है मोहि रे !!

नाईलाज आहे रे कबीरा, ’मोह ’ कमी केले जाऊ शकतील पण निर्मोह व्हायचा नाही त्यामुळे तुला पुन्हा पुन्हा गाठावे लागते बघ!!!

सध्या तूला अलविदा म्हणते… पुन्हा भेटेनच… आणि काय लिहू, तू जाणतोच सारे!! पुन्हा डोळे मिटायला लागतील , तेव्हा ” जागत रहियो ” असं दटावून घ्यायला तुझ्याचकडे येणार मी!!!

मागे ’ विसाव्याच्या वळणावर ’ भेटला होतास… आज तुझ्याकडे वळून विसावलेय!!! हे असेच होत रहाणार , की हे व्हावे असे मलाही वाटते 🙂 … काहिही असो,

कहै कबीर ताको भय नाहीं , निर्भय पद परसावै!!! 🙂

आणि काय हवे!!

चालायचंच !!

सगळी खरेदी आटोपली, भाजीही घेऊन झाली , आजी काही दिसल्या नाहीत . विचारलंच शेवटी दुकानदाराला . तो मग सांगत होता , म्हातारी काल जिन्यात पडली म्हणे !! खांदा निखळलाय…  क्षणभर वाईट वाटलं…. अगदी मनापासून अस्सल वाईट वाटलं.

चालायचंच हो ताई, म्हाताऱ्या माणसाने घरात बसावं नं शांत….त्याने पुस्ती जोडली.

म्हाताऱ्या माणसाने नक्की कसं वागलं पाहिजे या मुद्द्यावर एक चर्चासत्रच घडलं मग तिथे एक… सुस्कारा सोडत प्रत्येकजण शेवटी आपापल्या कामाला लागलं. अलिप्त दु:ख… बाकी रूटीन बदलतय होय? … ते ’चालायचंच’ ….

मी आजी म्हणत असले तरी जनरली म्हातारीला सगळे म्हातारीच म्हणतात. तिच्या माघारी अर्थात…. ती समोर आली की ’आजी’ म्हणतात तिला . तिच्यापासून दोन पावलं पुढे अशी त्रिज्या असलेल्या वर्तुळाबाहेर तिचं अस्तित्त्व ’म्हातारी’ असंच आणि इतकंच… ’नववार पातळांची’ म्हणून एक endangered species आहे नं, त्याच्या शेवटच्या गणनेपैकी एक !! यांच्या conservation च्या फंदात कोणी पडत नाही…. उलट उच्चाटनाने अनेकांचे प्रश्न सुटणार असतात… so u know , no one actually cares  वगैरे… चालायचंच….

घराबाहेर कधीही, अगदी कधीही पडलं तरी ती दिसतेच. आणि दिसली की बोलतेच. आपण निवांत असलो ,घाईत असलो, धावपळीत असलो कश्या कश्याचाच तिच्यावर परिणाम होत नाही. ती तिच्या गतीने बोलतच असते. कधी कधी तर अगदी ’पिडा’ वाटते मग…रस्त्यावर लागणारी नवी, जुनी झाडं,  इलेक्ट्रिकचे पोल, दगड हे कसे तिथेच असतात. उन,पाऊस, वादळ,वारा कशानेच न डगमगता ते टिकून असतात तशी ही दिसते…. किराणादुकानात काउंटरबाहेर, मेडिकलमधे तसेच , भाजीच्या गाड्याशेजारच्या आडोश्यात स्वत:च्या घरासाठीची मेथीची जुडी निवडणाऱ्या भाजीवालीशेजारी तिने अंथरलेल्या पोत्यांवर, इस्त्रीवाल्याच्या दुकानाबाहेरच्या त्या विटक्या एक हात निखळलेल्या नीलकमलच्या कळकट खुर्चीवर , कट्ट्याकट्ट्यावरच्या बाकांवर असे काही जण दिसतात. ते तिथेच असतात , म्हातारी नाऊ बिलॉंग्स टू दॅट कॅटेगरी …. आपण कामानिमित्त येऊन जाऊन असतो. आपल्याला घरी परतायला ’घर’ असतं… वाट पहाणारं कोणी असतं….

सहानुभूती वाटते , आपणही थबकतॊ काही वेळ आणि बोलतो त्यांच्याशी…. काटेरी वाक्यांचा एक न सुटणारा गुंता आपल्यासमोर मांडला जातो. ’मुलाने पेन्शन घेऊन टाकलीये’ , ’सुन नीट वागत नाही ’ , ’अमुकढमूककडे गेले तेव्हा कसा मला साधा चहाही नाही विचारला’ , इ. इ . .. ” घरी ये ना गं… येतच नाही तू ” , म्हातारीच्या या वाक्यावर निरोप घ्यायचा आहे हे आपल्याला पाठ झालेलं असतं…. ’चालायचंच आजी, येईन घरी एकदा सवडीने  ’ , आपणही क्षणभर सुस्कारतो….. आयुष्य हे असंच, म्हातारपण वाईट वगैरे विचार येतातच की !!

या विचारांचं, जाणिवांचं , सहानुभूतीचं नंतर नक्की काय करायचं हे न समजल्यासारखं आपण त्यांना पुढच्याच क्षणी सोडूनही देतो !! आपलं रूटीन ’चालत’ असतं पुढे पुढे….

तांदूळ न निवडता भात केला की किंवा उसळ न रोळून घेता केली की मनात एक सुप्त धास्ती असते प्रत्येक घासागणिक की नजरचूकीने राहिलेला तो खडा याच घासात असणार. तशी रस्त्याने फिरताना कुठल्यातरी दुकानाशी आजी भेटणारच असे वाटत असते. मग पुन्हा तेच ऐकायचं तेव्हढंच बोलायचं… तितकीच सहानुभूती… कशालाच अर्थ नसलेलं एक संभाषण…. वर्षानुवर्ष ’चाललेलं’ ….

आजही निघालेच होते घराकडे पण मग न राहवून अगदी वाट वाकडी करून त्यांच्या घरी गेले. आजीची सुन होती घरात ….ही बाई आत्ता दवाखान्यात हवी नं या विचाराला मागे सारत तिला विचारलं, ’आजींना’ बरय का ? … सुनबाई ’जय मल्हार’ च्या खंडोबाकडे पहात ’हो’ म्हणाल्या. ’काय म्हणताहेत डॉक्टर ?’ … माझा पुढचा प्रश्न गेला…. आता पडद्यावर बानू होती , सुनबाई पुन्हा पडद्याकडे खिळल्या… मला उत्तर मिळालेच नाही. माझ्याकडे नजर टाकली तर खंडोबा बानूशी लग्न उरकून घेइल की काय ही भिती म्हाळसेइतकीच सुनबाईंनाही वाटली असावी. त्यांनी काही माझ्याकडे बघितले नाही …. मी उभी राहिले आणि म्हणाले, ’येते मी… काळजी घ्या ’ …. ’हं…चालायचंच … म्हातारपण म्हटलं की दुखणंखूपणं आलंच ’ म्हणाली सुनबाई आणि खंडोबाकडे डोळे लावून बसली.

मी निघाले … क्षणभर अपराध्यासारखं वाटलं…. आजी सतत बोलावत होत्या तेव्हा एखादी चक्कर टाकता आली असती का? असंही वाटून गेलं….आता आपण नक्की काय करायचं हे न समजून जरावेळ अस्वस्थ वाटणं आलं…. पायाखाली रस्ता आणि रस्त्याच्या टोकाला घर आहे म्हणून चालणंही आलंच….

हाताला कळ लागतेय. हातात किराणा आहे… उद्या मुलांचा डबा काय करायचा? , पाऊस सतत येतोय, युनिफॉर्म्स वाळलेत का बघायला हवं… प्रोजेक्ट्स, होमवर्क… लाईटच बिल भरायचं बाकी आहे. फोनबिल नुसतंच येतंय… आयटमाइज्ड येत नाही म्हणून तक्रार नोंदवायची आहे… एक ना दोन किती कामं …

म्हातारपण सामोरं ठाकेपर्यंत त्याच्याकडे नकळत पाठ फिरवली जाणं घडतंय का ? … असो, सध्या खूप कामं आहेत, विचारांनाही वेळ नाही….

आजींच घर मागे पडतय आणि अलगद तो विचारही …

चालायचंच !!

दुर्बीण …

’थांबा तुमची मस्ती अशी नाही संपणार…. मोबाईलला सगळी मस्ती शुट करून ठेवते तुमची …. उद्या शाळेत येते आणि दाखवते तुमच्या टिचरला …. कसे तुम्ही आल्यावर स्कुलबॅग कुठेही ठेवता , टिफिन काढून ठेवत नाही. चार वेळा म्हटल्याशिवाय होमवर्क करत नाही …. आता गेला अर्धातास ओरडतेय मी झोपा रे, झोपा रे…. झोपताय का तुम्ही …. थांबा केलाच कॅमेरा ऑन !! ’

टिचरला कसे गुणी दिसायला हवेय यांना ….आणि आहेतच की गुणी मग विसरतात अधेमधे…. आता कसे झोपलेच चिडीचूप … ही मात्रा बरोब्बर लागू पडलीये. मी कुठे खरं शुट करतेय म्हणा… पण झोपले बाई मुलं एकदाचे शांत….

उद्या नाही ऐकलं तर सांगेन शाळेने कॅमेरेच बसवायचे ठरवलेत मुलांच्या घरी, म्हणजे अधेमधे कधीही पाहिलं नं शिक्षकांनी की दिसेल त्यांना मुलं कसे वागताहेत घराघरात….

………………..

🙂 🙂 …. सगळं आवरून झोपायला जाताना अचानक आठवतेय ती दुर्बीण…. बाईंची दुर्बीण !! कित्ती वर्षांनी आठवतेय ….दुर्बीणीचं नाव बदललय आता, आजकाल सगळ्यांकडेच असते ती कॅमेऱ्यात वगैरे …. पण बाईंच्या दुर्बीणीचा धाक होता, नक्कीच भारी असावी ती.

इयत्ता तिसरीचा तो वर्ग, बाई सांगत होत्या ,” माझ्याकडे नं एक वेगळीच मस्त अशी दुर्बीण आहे, त्यातून मला तुमच्यापैकी प्रत्येकाच्या घरात डोकावता येते. तुम्ही अभ्यास करता की नाही , नीट जेवता का, आईला त्रास देता का, गृहपाठ करता का , शाळेतून घरी गेल्यानंतर घरात पसारा करता का ? वगैरे सगळं मला दिसत असतं….. रोज काही मी प्रत्येकाच्या घरी पहात नाही हं…. मधेच मग अशी कधीही कोणाच्याही घरी डोकावून बघत असते …. ”

’बाई आम्हाला पहायचीये ती दुर्बीण …”

’हो तर , दाखवणार नं… तुमच्यापैकी जो कोणी चौथीत वर्गात पहिला येणार त्यालाच ती दुर्बीण पहायला मिळणार’

मला पहायचीच हॊती ती दुर्बीण काहीही झाले तरी… बाईंच्या घरात गोदरेजचे कपाट होते एक गडद रंगाचे. त्या कपाटात होती ती दुर्बीण, बाईंनीच सांगितले होते तसे …. त्या कपाटासमोरून जातानाही आतली दुर्बीण आपल्याकडे पहातेय असे वाटायचे . बाईंच्या मुलीला सगळे ताई म्हणायचे , ताईला हळूच सांगून पाहिलं होतं एकदा की दुर्बीण दाखवं नं आम्हाला …. ताईने मग बागेतले २-३ पेरू जास्त दिले काढून आणि म्हणाली ,’पळ इथून, आई मला रागावेल… त्यापेक्षा अभ्यास कर आणि पहिली ये चौथीत. ’

टे्लेस्कोपसारखी ती दुर्बीण घेऊन बाई एकेकाच्या घरात पहाताहेत, हे दृष्य मीच माझ्या कल्पनेत कितीतरी वेळा पाहिलेय.

घरात दंगा करताना दुर्बीण विसरली जायची … मधेच कधी आठवली की वाटायचं भिंतीला, छताला डोळे आहेत , त्यांच्यापलीकडे बाई आहेत ,पहाताहेत आपल्याकडे. चपापून जायला व्हायचं !!

बाईंचा राग मात्र कधी आला नाही… बाई आवडायच्याच खूप . घरात छान वागणाऱ्या मुलांना जास्त पेरू मिळायचे. मला तर नेहेमीच . म्हणजे नक्की दुर्बीण होतीच…. नक्कीच…

……………………….

मधली सगळी वर्ष डोळ्यासमोरून सरकताहेत…. या सगळ्या वर्षांच्या एका बाजूला मी आणि दुसरीकडे बाई .चौथीत पहिला नंबर आल्यानंतर बाईंकडे जायलाच हवं होतं …. पाचवीत शाळा बदलली…. तरीही जायलाच हवं होतं !! आला होता नं पहिला नंबर , मग हक्काने ते कपाट उघडायलाच हवं होतं ….!!

चांगलं वागलं की बाई बक्षीस द्यायच्या , आयुष्याचा विचार करता बऱ्यापैकी सुखी समाधानी आहे की मी. घरीदारी चांगलं वागले असावे…. नक्कीच …. बाई बघतच होत्या म्हणजे माझ्याकडे … मी मात्र वळून पहायला विसरले …. जायला हवं आता लवकरात लवकर बाईंकडे … पेरू घ्यायचे हक्काने भरपूर !! आता विचारायचं बाईंना की बाई किती बेमालूम फसवलत आम्हाला दुर्बीणीच्या नावाने…. त्यांना पुन्हा एकदा हसताना पहायलाच हवं !! सांगायचं यावेळेस बाईंना …उरलेलं आयुष्य पुन्हा एकदा तसंच जगायचय , तुम्ही शिकवल्यासारखं . कोण जाणे बाई पुन्हा एखाद्या दुर्बीणीतून बघतील…. नव्हे बघतच असतील… नक्कीच , त्याशिवाय यश मिळणे सोपे झाले नसते.

बाई होत्या उंचीला लहानश्या. आत्ताच्या माझ्या उंचीपेक्षा बऱ्याच कमी . शाळेत त्यांच्या साडीला हात लावून पहायचे मी. चिमटीत पकडली ती साडी की चूरचूर आवाज यायचा. सतत चाळा लागला तो आवाज ऐकण्याचा की बाई ओरडायच्या आता खेळ थांबव तुझा आणि गणित घे सोडवायला.साड्या तश्याच नेसत असतील का अजूनही की बदलला असावा पॅटर्न …. जातेच आता त्यांच्याकडे….

………………….

………………….

बाई नाहीयेत आता….
परवा चौकशी केल्यावर समजलेय !!

दुर्बीण हरवलीये आता , कपाट बंद झालेय कायमचे …

………………….

वागता बोलताना स्वत:कडे आता त्यांच्याच नजरेतून पहाते मी , दुर्बीणीच्या दुसऱ्या बाजूने असलेल्या बाईंसारखी ….

मोठं केलय आता बाईंनी मला ….त्यांनी दिलेली ’नजर ’ आता टिकवून ठेवायची आहे….