कवडशांचा गालिचा… 

(महाराष्ट्र टाईम्स, संवाद, रविवार 12 नोव्हेंबर 2017 )

ऐंशी ते नव्वदीच्या दशकांमधे देश समजत असत ते इतिहास आणि भूगोलाच्या पुस्तकांतून, पेपरमधल्या बातम्यांमधून किंवा अगदीच गेलाबाजार सिनेमांच्या गाण्य़ांच्या झालेल्या चित्रिकरणांमधून. देश अगदीच जवळचे होणं, देशोदेशी फिरणं, रहायला जाणं, इंटरनेटवर एका क्लिकवर जगाच्या कुठल्याही भागाबद्दल माहिती मिळणं यापूर्वी बालपण गेलेली आमची पिढी. जागतिकीकरणाने, तंत्रज्ञानाने मोठी झेप घेतली, जग मोबाईलमय झालं तेव्हा नुकतेच नोकरीला लागणाऱ्यांची ही पिढी. भारताबाहेर तुलनेने मोठ्या प्रमाणात पडलेलीही हीच पिढी. 

याच पिढीतले आमचे कु्टुंब गल्फमधे वास्तव्यास होते काही काळ. तिथेही प्रत्येकच देशाची आपली वेगळी तऱ्हा, वेगळी संस्कृती. त्याभोवताली असणाऱ्या इराण, इराक, टर्कीबद्दलही कुतुहल होते. अर्थात निरनिराळ्या देशांबद्दल माहिती मिळवणं आवडत असलं की ही माहिती आपणहून वेध घेत येते आपला हा माझा अनुभव. इराणमधून आलेले गालिचे, इराणी नक्षीकाम असणारे, पर्शिअन ब्ल्यु रंगातले चिनीमातीचे सामान अगदी आवडीचं त्यामुळे नकाशात आमच्या संयुक्त अरब एमिरातीच्या डोक्यावर असणारा हा देश अजुनच लाडका वाटत होता.

इराण देशाशी अप्रत्यक्ष संबंध आला तो अबुधाबीतल्या शेख झायेद ग्रॅंड मॉस्कमधे. या मशिदीतल्या मुख्य प्रार्थनागृहात आहे जगातला सगळ्यात मोठा गालिचा. इराणच्या कुशल कारागिरांनी टप्प्याटप्प्यात विणलेला प्रचंड मोठा गालिचा. अमिरातीत येणाऱ्या पर्यटकांच्या विशेष आकर्षणाचा ही मशीद हा महत्त्वाचा भाग. मन मोहवून टाकणारी पांढऱ्या संगमरवरातली, सुबक वेलबुट्टीच्या नक्षीकामाने सजलेली, उंच उंच मिनार असणारी, खजुराच्या झाडाच्या आकाराचा सोन्याचा मुलामा असणाऱ्या चित्तवेधक खांबांची, जगातलं सगळ्यात मोठं झुंबर असणारी, पांढरीशुभ्र झळझळणारी अश्या एक न अनेक वैशिष्ट्यांनी नटलेली ही जागा. यासगळ्याच्या पलीकडे जाणारं वैशिष्ट्य म्हणजे जातीधर्माची आडकाठी न येता ही वास्तु स्विकारते आपल्याला. डोळे मिटतात आणि मन आपोआप नतमस्तक होतं. आम्ही अबुधाबीत असताना नेमाने जाणं व्हायचं या मॉस्कमधे…

मशीदीच्या नियमांनुसार अबाया घालून, डोक्याला हिजाब गुंडाळून पुढे निघणं व्हायचं. पायाखालच्या थंडगार संगमरवरावर पाय टेकवताच आजुबाजुच्या वाळवंटाचा विसर पडावा असा शीतल हळूवार स्पर्श होत जायचा. आजुबाजूची नक्षी, इस्लामिक पद्धतीचं  भव्य बांधकाम न्याहाळत मुख्य प्रार्थनागृहातलं जाणं झालं की हा सुबक नक्षीकामाने नटलेला, गुबगुबीत, विस्तीर्ण गालिचा हा विसावा वाटायचा. देशापासून दूर रहाताना जिथे कुठे असा आपुलकीचा स्पर्श जाणवतो तिथे मन थबकतं. समोरच्या किब्लाकडे पहाताना डोळे अलगद मिटायचे पण सभोवतालचा हा गालिचा मनात असायचाच. वाटायचं कोण असतील ते अनामिक हात ज्यांनी घडवला हा गालिचा. त्या इराणी सख्याही अश्याच माझ्यासारख्या नखशिखांत अबाया किंवा चादोर आणि हिजाबच्या आड असतील. या गालिच्याचे धागे विणताना काय बोलत असतील त्या एकमेकींशी ?? सुखदु:खाच्या, कुटुंबाच्या की मुलाबाळांच्या, कसल्या विषयांवर बोलत असतील?? की हे नेहेमीचे विषय वगळून दबक्या आवाजात गात असतील काही गाणी त्या सगळ्यांना एकत्र बांधणारी??

काहीबाही मनाशी येऊन पुसटसं वाटून जायचं असं… ओळख नसली तरी बुरख्याच्या किंवा अबायाच्या आत असणं ओळखीचं होतं आम्हा सगळ्यांना आणि तोच समान धागा बांधतही होता एकमेकींशी. याच मशीदीच्या बाहेर पडताना एकदा एका अरब मैत्रीणीशी बोलायला मिळालं. एका मोठ्या हॉस्पिटलमधे असणारी ही सखी फारसं बरं नाही पण संवादू शकेल इतपत इंग्लिश बोलत होती आणि अधेमधे तिने नकळत पेरलेले अरेबिक शब्द वेचण्याइतपत माझं अरेबिक सुधारलेलं होतं एव्हाना. छान रंगल्या गप्पा… आणि अचानक समोरच्या गाडीने  ’सासूबाई” हा टर्न घेतला, आपला नवरा कसा आपलं न ऐकता सासूचं ऐकतो या थांब्यावर गाडी आली आणि मला खुदकन हसू आलं. मशीदीतून बाहेर पडल्यामुळे एव्हाना माझ्यावरची अबाया सक्ती नाहीशी झाली होती. ही मैत्रीण मात्र त्या बंधनात होती हिजाबासह…वरकरणी खूप फरक असले आपल्या संस्कृतीत तरी अंतर्यामी सुनेच्या मनातली ही सल मात्र सारखीच असते आमच्या देशातही हे तिला सांगितले तेव्हा मोठ्ठे डोळे करत, ’हो का??’ म्हणाली. बुरखा/अबाया वा पंजाबी ड्रेस घालणाऱ्या किंवा पाचवार, नववार किंवा अगदी जिन्स घालणारी स्त्री असो सासूसुनांच्या तक्रारी अटळ मी म्हणाले हसत हसत आणि मग आम्ही दोघीही अगदी हातावर टाळी घेऊन गप्पा मारणाऱ्या मैत्रीणी झालो. 

एक गालिचा असा वैश्विक विणला जात असतो, ’सल’, दु:ख एकमेकींना जोडते आणि मनं हलकी होत फुलपाखराची मैत्री होते याची पुन:प्रचिती आली.

पर्शिअन, अरेबिक अनेक शब्द आपल्या मराठी हिंदी शब्दांशी साधर्म्य राखून आहेत हे गल्फमधल्या आठ नऊ वर्षांच्या वास्तव्यात जाणवले होते. त्या परक्या ठिकाणी अश्या एखाद्या ओळखीच्या शब्दाचं मोरपिस कानावरून फिरायचं आणि मनही सुखावायचं. 

’इराणशी’ पुन्हा भेट झाली ती माजिद माजिदीच्या नजरेतून. इराणचाच हा प्रतिभावान दिग्दर्शक. ’बरान’, ’द कलर्स ऑफ पॅराडाईज’, ’चिल्ड्र्न ऑफ हेवन’ असे चित्रपट पाहिले आणि इराणबद्दल अजून जाणून घ्यायला हवे असे वाटत गेले. असघर फरहादीचा ’अ सेपरेशन’ पहायचाय असं कधीचं ठरवलं जातंय आणि राहून जातेय. अर्थात ’इराण’ पुन्हा पुन्हा भेटायला यायचे मात्र थांबवत नाहीये… बेट्टी महमुदीचे ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ न वाचलेली व्यक्ती सापडणे तसे दुर्मिळ. हे पुस्तक वाचले आणि इराण पुन्हा एकवार उलगडत गेला. हे उलगडणं मात्र एक अमेरिकन स्त्रीच्या नजरेतून होतं, जी केवळ पर्यटक नव्हती तर तिला इच्छेविरूद्ध इराणला थांबवण्यात आले होते. इथे बेट्टी इराणची सुन होती आणि पश्चिमेतून आलेल्या माणसांना पुर्वेच्या संस्कृतीत जसे न पेलणारे बदल जाणवतात तसे तिलाही जाणवत गेले. त्यातही ज्या देशात बुरखा/चादोर सक्ती अश्या देशात ती होती. पुस्तक लिहीलं गेलं तो काळही जुना होता.. बेट्टी महमुदीचं इराण मात्र काळ्या शाईत रंगवलं गेलेलं. 

मीना प्रभुंचं ’गाथा इराणी’ दिसलं आणि चटकन उचललं गेलं. एका अनुभवी प्रवासी नजरेतून टिपलेली निरिक्षणं, अनुभव, प्रवासवर्णन सगळंच वाचण्याची उत्सुकता होती आणि हे सगळं भरभरून आहेही पुस्तकात. यात इराणच्या त्यांच्या प्रवासादरम्यान, वास्तव्यादरम्यान भेटलेली समाजाच्या विविध स्तरांतले स्त्री पुरुष, विद्यार्थी मंडळी भेटतात आपल्याला. सुशिक्षित, अशिक्षीत काही तर धर्माच्या बाबत कडव्या कल्पनांनी भारलेले काही. ’ताब्रीझ’ शहराचं नाव या गाथेत आला आणि पुन्हा बेट्टीची आठवण करून गेला…इराणमधून पलायन करताना बेट्टी याच ताब्रीझमार्गे गेली होती. एक उल्लेख मात्र सातत्याने येतो तो या सहृदय, मदतीसाठी तत्पर, अगत्यशील इराणी मनांचा. सादी, उमर खय्यामसारख्या कवींबद्दलचा आदर व्यक्त करणारं इराण आणि त्या कवींबद्दल आपुलकीने बोलणारी इराणी मंडळी हे ही एक या देशाचे विशेष. 

बेट्टीच्या लिखाणापेक्षा हा अगदीच वेगळा पैलू आढळतो ’गाथा इराणी’मधे. अर्थात हे असं असणारच, होणारच. प्रत्येक देश आपण तिथलेच असतो तेव्हा, पर्यटक म्हणून जातो तेव्हा, कामानिमित्त तिथलेच म्हणून रहातो तेव्हा दरवेळेस दरव्यक्तीला वेगळा वाटू शकतो. ’नॉट विदाऊट माय डॉटर’ आणि ’गाथा इराणी’ लिहीले गेले ते काळही वेगवेगळे…. हिजाबबद्दलचं मत मात्र दोघींचं सारखं. बुरखा/चादोरची सक्ती दोघींनाही बंधनकारक वाटली. अरबांच्या देशात आठ दहा वर्ष वावरताना मला अबाया पहाणं, गरज पडता तो घालणं सवयीचं झालं होतं, मात्र त्याचं बंधन नसल्यामुळे त्याचा त्रास वाटत नसावा. पूर्वीच्या काळी अरब भटके होते, टॊळ्या टोळ्यांनी राहत होते… रात्रीच्या वेळी प्रवास करताना सोबत असलेल्या स्त्रिया दिसू नयेत म्हणून त्यांना नखशिखांत काळ्या पेहेरावात झाकलं जाऊ लागलं. पुढे तेच सवयीच झालं… ह्या पोशाखामुळे वाळवंटातल्या वाळूपासून त्यांचे संरक्षण होते हे अबाया घालणाऱ्या मैत्रीणींकडून ऐकलेले होते. हिजाबाची सक्ती जाचक न वाटता तो आवडणाऱ्याही मुली होत्या. 

मीना प्रभु, एक भारतीय पुणेकर, अनेक देश पाहून त्याबद्दल सविस्तर वृतांत लिहीणाऱ्या तर एक बेट्टी अमेरिकेतली स्त्री, एक नासिककर मी आणि मला भेटलेल्या जन्मापासून ओमानमधे-अमिरातीत वाढलेल्या अरब स्त्रिया, एक इराणी दिग्दर्शक आणि त्याचे चित्रपट असे अनेक दरवाजे किलकिले करत दिसत गेला एक देश, बुरखा/अबायाची सक्ती त्याबद्दलची परस्परविरोधी मतं… स्त्री पुरुष समानता विषमता यावरचे वाद प्रतिवाद… प्रत्येकाचा दृष्टिकोन त्याच्या देश,संस्कृती, जडणघडण, संस्कार, रूढी परंपरा इत्यादी पुर्वग्रहांच्या नजरेतून दिसणारा. नकाशावरचा हा भाग तसा धर्माच्या आचरणाबाबत आणि कल्पनांबाबत अत्यंत कडवा कट्टर , त्याचबरोबर इतिहासाबद्दल आदर, प्रेम असणारा हा सगळ्यांच्याच मतांमधला थोड्याफार फरकाचा समान धागा. 

अर्थात ही अशी सांस्कृतिक सक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात सगळीचकडे आढळते हे ही एक सत्य आहे. जे योग्य आहे ते करता यावे… कोणालाही कोणाच्या मनाविरूद्ध कसलीच सक्ती कधीच केली जाऊ नये. विचारांचं स्वातंत्र्य, पेहेरावाचं स्वातंत्र्य असावं… आणि स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यामधल्या पुसट सीमारेषेचं भान असावं… हे साधलं तर सगळंच कसं छान जमून येईल असंही वाटून गेलं. घरांभोवती उंच भिंती बांधणाऱ्या, अंगभर चादोर पांघरत प्रसंगी मनाभोवतीही घट्ट कुंपण घालणाऱ्या या आणि अश्या इतर देशांची, संस्कृतीची कवाडं किंचित किलकिली करून आत डोकावण्याचा एक प्रयत्न होता हा सगळा. वाचन, सिनेमा, प्रसंगी चर्चा यातून बुरख्याआडच्या मनांचे हे काही कवडसे उमटत गेले आणि त्यांच्या नक्षीकामाचा गालिचा माझ्या मनात उतरला. प्रत्यक्ष या देशांना भेट देणं होवो न होवो पण आपल्या देशात, समजात ही इराणी मंडळी दुधात साखरेसारखी विरघळून गेलेली आहेत तेव्हा मुंबईत असणाऱ्या इराणी कॅफेंना भेट द्यायचीच हे मात्र आता ’टू डू लिस्ट’मधे स्थान पटकावून आहे हे नक्की !!

Advertisements

नवरात्रोत्सव – काल आणि आज…

‘नवरात्रोत्सव’ – आपल्याकडे सणांच्या नावासोबत ’उत्सव’ कसा अलगद जोडला जातो नाही ! गणेशोत्सव, नवरात्रोत्सव , ही नावं म्हणजेच आम्ही हे सण उत्सवासारखे अत्यंत उत्साहात साजरे करणार आहोत ही ग्वाहीच जणू .

श्रावण मास येतो तेच या उत्सवांच्या, सणांच्या भाउगर्दीसह… एक एक सण आणि त्यासोबत नव्या नव्हाळीने समृद्ध होणारा निसर्ग, सगळं कसं अगदी पावित्र्याने- मांगल्याने भारलेलं. गणेशोत्सवाची धामधूम आटोपली , लाडक्या गणरायांना निरोप दिला की वेध लागतात ते शारदीय नवरात्रीचे. वर्षातल्या सगळ्या सणांचं एक रंगीबेरंगी इंद्रधनूष्य म्हटले तर ’नवरात्र’ त्यातले अगदी सगळ्याच रंगांचे अस्तित्त्व स्वत:त राखेल . देवीचे म्हणून लाल-हिरवे तर गरबा खेळणाऱ्यांच्या घागऱ्यांचे जांभळे, निळे, पिवळे, शेंदरी वगैरे अनेकविध चमकदार सुरेख रंग.

श्री दुर्गादेवीने महिषासुराशी प्रतिपदा ते नवमी असे नऊ दिवस केलेले युद्ध. नवव्या दिवशीच्या रात्री देवीने महिषासूरावर विजय मिळवला. नवरात्रीत या आदिशक्तीचं देवीतत्त्व एरवीपेक्षा कित्येक पटीने अधिक प्रभावी असतं म्हणतात. आणि हेच कारण असावं की एक चैतन्य या दिवसांमधे आसमंतात जाणवतं. नवरात्रीबद्दलचं हे मत अर्थात जरा मोठेपणीचं, समजायला लागल्यानंतरचं. त्यापूर्वीच्या अगदी लहानपणीच्या आठवणींच्या नवरात्रोत्सवाचे दोन पदर उलगडतात. एक म्हणजे या दिवसात घरात होणारी ’घटस्थापना’ आणि त्याचसोबत गावोगावी साजरा होणारा नवरात्रोत्सव.

नवरात्र आली की ’घट’ विकत आणला जायचा. काळी माती आणून त्यात गहू लावले जायचे. त्या घटावर समेष्टीमधे देवीचा टाक ठेवला जायचा. दररोज एक एक करत वाढवत नेलेल्या झेंडूच्या फुलांच्या माळा त्या घटावर सोडल्या जायच्या. घटासमोरचा अखंड दिवा तर एकूणातच वातावरणातलं मांगल्य आणि गांभिर्य वाढवणारा वाटायचा. दिवसागणिक गव्हाचे तरारून वर येणारे कोंब पहाणे हा ही एक सोहळाच.

आम्हा मुलींसाठी तर हे दिवस म्हणजे पर्वणीच. गणेशोत्सवानंतर बसलेली भूलाबाई पार कोजागिरीपर्यंत सोबतीला असायची. त्यातच भोंडलाही हजर व्हायचा . ’ऐलम्मा-पैलम्मा’ आणि भूलाबाईची गाणी, त्यापाठोपाठ आईने दिलेला खाऊ ओळखणे. अगदी मस्त आनंद लूटतं ती खिरापत खाणे. भोंडल्यातला हत्ती हे गणेशतत्त्वाचे प्रतीक आहे हे अर्थातच नंतर समजले. नवरात्र ही मुख्यत्त्वे दुर्गादेवीची परंतू त्यात लक्ष्मीरुपाची प्रार्थना करणे, तिलाही आवाहन करणे हे भोंडला खेळण्यामागे असलेले उद्दिष्ट्य असल्याचेही समजले.

’कुमारिका पुजन ’ हा ही आम्हा कुमारिकांचा जिव्हाळ्याचा विषय. सुंदर सुंदर परकर पोलके घातलेल्या मुली , त्यांच्या त्या हिरव्या- जांभळ्या नाहितर खणाच्या पोलक्यांनी एक वेगळंच वातावरण साधलं जात असे.  ” नैवेद्य आहे हं आजचं जेवण म्हणजे, पानात काहिही टाकायचं नाही “  सांगणाऱ्या काकू वाकून आम्हा मुलींना नमस्कार करायच्या तेव्हा गंमत वाटायची. परकर पोलक्यातल्या किंवा नवे कपडे घातलेल्या , कपाळी कुंकू लावलेल्या त्या नवदुर्गांची मोठ्यांकडून केली जाणारी पुजा हा मुलींसाठी महत्त्वाचा विषय. ’टिपऱ्या खेळणे’ हा ही एक अत्यंत लाडका कार्यक्रम. या टिपऱ्यांच्या ’ दांडिया’ व्हायच्या होत्या तेव्हा . फेर धरून टिपऱ्या खेळल्या जायच्या . मजा असायची.

देवीची ओटी भरणे, अष्टमीला घागर फुंकणे सगळंच एका कुतूहलाने पाहिलं आणि शिकलं जायचं. काही ठिकाणी नवरात्रीतले पहिले तीन दिवस महाकालीची, मधले तीन दिवस महालक्ष्मीची आणि शेवटचे तीन दिवस महासरस्वतीची पुजा होत असे. वेगवेगळ्या रांगोळ्या काढून त्यात रंग भरण्याची जणू आम्हा मुलींमधे चढाओढ लागत असे. नवमीला केला जाणारा ’साटोऱ्या किंवा कडकण्यांचा नैवेद्य’ , शतचंडीचा जप सगळंच आठवणींच्या राज्यातलं आपापलं स्थान राखून आहे.

आमच्या गावातलं देवीचं देऊळ नदीकाठी होतं. तिथे पोहोचायचं म्हणजे नदी ओलांडून जावं लागे. तिथे कधी आम्ही एकटे गेल्याचं मात्र मला आठवत नाही, कॉलनीतल्या सगळ्या काकू आणि आम्ही बच्चेकंपनी एकत्रच तिथे जात असू . तिथे भरलेल्या जत्रेमधून केली जाणारी खरेदी हा तर खास आकर्षणाचा विषय. वणीच्या ’सप्तश्रॄंगी’ला जाणे , चांदवडच्या रेणुकामातेच्या मंदिरात जाणे हे ही काही ठराविक बाबींपैकी एक होते. चांदवडच्या रेणुकामातेच्या मंदिरात, वणीला सप्तश्रॄंग गडावर नऊ दिवस ’घटी’ बसणाऱ्या बायका हे ही एक कुतूहल होते. पुढे नासिकला रहायला आल्यानंतर कालिकेला जाणे नित्यनेमाने सुरू झाले.  ’पुर्वी कालिका अगदी गावाबाहेर होती, एकट्याने तिथे जाणे शक्यच नव्हते ” असे आजी नेहेमी सांगत असे. पहाटे उठून कालिकेला दर्शनासाठी जाणाऱ्यांची रीघ लागत असे. कालिकेच्या दर्शनाइतकेच भगूरच्या रेणुकामातेचे, भद्रकाली देवीमंदिरातील देवीचे दर्शन आवर्जून घेतले जाई.

लग्नानंतर औरंगाबादला गेल्यानंतर दर नवरात्रीत कर्णपुऱ्यातल्या देवीमंदीरात जाणे होऊ लागले. देवीच्या मंदीरापासून जवळपास अर्धा किलोमीटर आधि सुरू होणारी अगदी मंदिरापर्यंत भरणारी ’जत्रा’ , त्यातले ते उंच उंच रहाटपाळणे, खेळण्यांची दुकानं, जादूगाराचे प्रयोग, खाद्यपदार्थांच्या गाड्या आणि दुसऱ्या दिवशीच्या म्हणजे दसऱ्याला लागणाऱ्या आपट्याच्या पानांची रास विकणारे विक्रेते अगदी लहानपणीची आठवण करून देत असे. नवरात्रीतल्या नऊ दिवसात नक्तं करणे आणि जेवणात कुठल्याही भाजीचा समावेश न करता कडधान्यांचा वापर करण्याची प्रथाही तिथे पहाण्यात आली.

’गरबा’ ही नवरात्रीतली आणखी एक आठवणीची बाजू. माझ्या लहानपणी गरब्याचे तितकेसे प्रस्थ नसावे. गावोगावी काही ठराविक चौकात गरबा मंडळ होती मात्र आजच्या इतके मोठ्या प्रमाणात तेव्हा गरबा नव्हता. ’गरबा’ पेक्षा मला टिपऱ्याच आवडत होत्या तेव्हा. रात्री उशिरापर्यंत चालणारा गरबा पहायला गेल्यानंतर बऱ्याचवेळा मी ’ झोप येऊ लागलीये घरी चला ’हा घोषा आईकडे लावत असायचे. नंतरही बराच काळ हा ’गरबा’ आपल्याला जमणार नाही असे का वाटत राहिले याची काही कल्पना नाही. पुढे आमच्या कॉलनीच्या प्रांगणात होणारा गरबा खेळायला मिळाला आणि जमतेय आपल्यालाही हे प्रकरण असे पटले.  जरा अधिक खोलात गरब्याबद्दल माहिती मिळवली तेव्हा समजले की गरब्यासाठी केले जाणारे ’मंडल ’ हे घटाचे प्रतीक आहे. टाळ्यांच्या नादात्मक लयबद्ध आवाजात होणाऱ्या आवाजाने देवीला तिच्या शक्तीरूपात कार्य करण्याचे आवाहन केले जाते.

नवरात्र संपताना वेध लागायचे ते दुसऱ्या दिवशीच्या म्हणजे दसऱ्याच्या ’रावण दहनाचे’ , सीमोल्लंघनाचे आणि घरोघरी जाऊन सोने लूटत सगळ्यांच्या भेटीगाठींचे.

“आजकाल सगळंच बदललय, आमच्या लहानपणी असं नव्हतं ” अशी कुरबूर अगदी नकळत केली जाते हल्ली कधी कधी. स्वत:च वय वाढतय हळूहळू याची जाणिवही होतेच त्याबरोबर. लहानपणी एकूणातच साजरे होणारे किंवा आठवणीतले सणसमारंभ ही रूळलेल्या वाटेवरून केली गेलेली वाटचाल होती . विज्ञानाचे शिक्षण घेताना , वाचन वाढताना , जागोजागी फिरण्यातून येणाऱ्या अनूभवसमृद्धीने सगळ्या सणांकडे, परंपरांकडे पहाण्याची एक वेगळी नजर मिळतेय आता. नवरात्रीतले, श्रावणातले उपास आमच्या आधिच्या पिढीने केले म्हणून आम्ही करणार इतके सोपे आता ते वाटत नाही. प्रत्येक कृतीमागची कारणमिमांसा जाणून , हवे तिथे आवश्यक ते बदल करून सण साजरे करण्याकडे आता कल वाढतोय. जुन्या पद्धतींमधल्या पुष्कळश्या तश्याच चालवण्याकडे जो कल आहे त्यात मुख्यत्त्वे त्या पद्धतीतल्या मांगल्याबाबत साशंकता नाही हे एक कारण तसेच पुढच्या पिढीला आपला सांस्कृतिक वारसा पोहोचवणे ही दर पिढीची जबाबदारी असते.

थोड्याफार प्रमाणात सगळेच सण बदलताहेत. पुर्वीचा ’गरबा’ हा सात्त्विकतेकडे झुकणारा होता. दांडिया ही गुजराती लोकांची पद्धत होती, आता मात्र सगळेच एकत्र येतात. त्या लाटेत नकळत आम्हीही सामिल होतो. मोठमोठ्या मैदानात होणाऱ्या दांडियाचे ’पास’ मिळवले जातात. या मैदानात मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक उलाढाल होत असते. सिनेनटनट्यांची उपस्थिती, फाल्गूनी पाठकसारख्या गायक गायिकांची उपस्थिती या सगळ्यांमधे लहानपणीचा गरबा शोधूनही सापडत नाही. अगदी पोषाखातही वैविद्ध्य येतेय, जागोजागी आढळणाऱ्या गुजराती- बंगाली समाजाने त्यांच्या राज्यातल्या प्रथा परंपरा येताना सोबत आणल्या . चौकाचौकातल्या देवीच्या मोठ्या मुर्त्या त्यासमोरची तरूणाई या बदलाची साक्ष ठरतेय.

“हे विश्वची माझे घर ” या ज्ञानेश्वरांच्या वचनाला सार्थ मानून गेल्या दोन तीन पिढ्यातले अनेक जण हे सीमोल्लंघनासाठीची  ’गावाची वेस ’ ही मर्यादा मागे टाकून देशाच्या सीमेपलीकडल्या परदेशांमधे वास्तव्य करून आहेत. तिथे गेल्यामूळे मात्र भाषेच्या, प्रांताच्या सीमा कधी आपोआप तर कधी अपरिहार्यतेतून गळून पडल्या आहेत आणि सीमोल्लंघनाला एक वेगळा आयाम मिळत आहे. भारताबाहेर रहाताना घराजवळ रहाणारे , कंपनीत सहकारी असणारे सगळे भारतीय मिळून, तसेच मराठी मंडळांमधे असणाऱ्या मराठी सोबत्यांबरोबर ’सण समारंभ’  साजरे केले जातात.  एखाद्याच्या घरी ’घटस्थापना’ असते, तिथे मग सगळे मिळून एकत्र येणे होते. न विसरता लहान मुलांना , देवीने राक्षसांवर मिळवलेल्या विजयाच्या, रामाने रावणावर मिळवलेल्या विजयाच्या, अज्ञातवासात जाताना शमीच्या वृक्षात शस्त्रास्त्र लपविणाऱ्या पांडवांबद्दल सांगितले जाते . देवीची आरती एकरवात म्हणताना मन भारतात धाव घेत असते. देवीचा सकाळ संध्याकाळचा नैवेद्य हा सगळ्यांनी मिळून केला जातो. झेंडुची फुलं ही भारतात सहज मिळणारी असली तरी परदेशात ती मिळवणं ही जबाबदारी कोणा अनूभवी व्यक्तीवर सोपवली जाते. आपला सांस्कृतिक वारसा जपणं हे कोणा एका प्रांतियांची जबाबदारी नसून सगळेच भारतीय उत्साहाने वावरताना पहाणं खरच छान वाटतं.

’नवरात्र’ म्हणजे देवीने दैत्यावर मारक रूपात प्रकट होत मिळवलेल्या विजयाची कथा. ज्या देशात आपण देवीला इतके अनन्यसाधारण महत्त्व बहाल करतो त्याच देशाबद्दल जेव्हा ’स्त्रीभॄण हत्या ’, ’हुंडाबळी’ , ’शिक्षणापासून वंचित असणाऱ्या मुली ’, ’ मुलींवर होणारे अन्याय आणि कायद्याच्या कचाट्यातून सुटणारे आरोपी’ अश्या बातम्या कानी पडतात तेव्हा मात्र देवीच्या या उत्सवाचा पुन्हा विचार करावासा वाटतो. सहनशीलतेचं , सामंजस्याचं, सृजनाचं रूप असलेल्या स्त्रीने गरज पडली तर ’मारक रूप’ घेत समाजातल्या दुष्ट शक्तींचा बिमोड करायला हवा हे देवी आपल्याला तिच्या कृतीतून शिकवतेय हा विचार रुजायलाच हवा. या आणि अश्या मुद्द्यांचा जरा गांभिर्याने आणि सकारात्मक कृती करत विचार झाला तसेच नव्या पिढीला सक्षमतेकडे नेले गेले तरच ती खऱ्या अर्थाची  ’कुमारिका पुजा ’ होइल. दुष्टावर सुष्टाने विजय मिळवण्याचा धडा देणाऱ्या या विधायक कार्यासाठी आपल्या ’चारचौघीं’मधूनच नवदुर्गा घडाव्यात असा भरभरून आशिर्वाद देवीही देइल याबद्दल शंका नाही!!!

(ता.क. हा लेख ऑक्टोबर महिन्याच्या ’चारचौघी’ मासिकात प्रसिद्ध झालेला आहे :) …. त्या लेखाची PDF file इथे आहे… Navratra utsav-Oct-12 )

कोंबडी आणि उपवास….

कोंबडीची शंकरावर भलती भक्ती….. तशी ती होतीच देवभोळी…. शंकरभगवान, गणपतीबाप्पा, सगळ्या देवी-देवता सगळेच तिचे लाडके…. तिचे वागणे, बोलणे ही स्वच्छ असायचे तिच्या पांढऱ्या शुभ्र रंगासारखे….

कोंबडा तसा तापटच… तो रागावला की ती म्हणे, “अहो का तांडव करताय ??? ” … पण कोंबडीही कधी वैतागायची मग कोंबडा म्हणायचा, “अगं आज माझ्या पार्वतीने दुर्गेचं कालीमातेचं रुप का हो धारणं केलेय… ” …. कोंबडीचा राग तो कुठला… क्षणा दोन क्षणात राग पळून जाई… मग ती खुदकन हसे नी तुरूतूरू खुशीत इकडुन तिकडे पळे…. पंखांची उघडझाप करत तिने केलेला नाच पाहिला की कोंबड्याला कोण आनंद होई…. सकाळ आहे की दुपार तो विसरून जाई .. तो आपला जोरदार ललकारे “कुकूचsssssss कू !!!!” 🙂

कोंबडी त्या कुटूंबाची लाडकी… चिमणी सात आठं पिल्लं सतत तिच्या अवती भोवती बागडतं… आई म्हणेल ती पुर्वदिशा होती त्यांच्यासाठी…..

अशातच आली महाशिवरात्र…. कोंबडीने नवऱ्याला आणि पिल्लांना स्पष्ट बजावले, ’उद्या शंभो महादेवाचा दिवस…. समोरच्या घरातल्या काकू काय दाणे घालतील ते तेव्हढे खायचे पण किडा मुंग्यांवर ताव मारायचा नाही…. पवित्र दिवस आहे उद्याचा… 🙂 ’ …. चिमूकली पिल्लं हसली…. 🙂 .. कोंबड्याने मान तुकवली!!!!

महाशिवरात्र आली… पिल्लं उठली…. आईचा कुठे पत्ता आहे ते त्यांना कळेना… ती जरावेळ घूटमळली नी खेळायला पळाली….. दुपारची भूक लागली तर काकूंच्या अंगणात जाऊन कलकलाट करू लागली…. काकू आल्या त्या उशीरानेच… आल्या त्या फणकाऱ्यातच… बडबड करत होत्या काहितरी… कोंबडीच्या पिल्लाला काही कळेना…. त्या सगळ्यांनी दाणे खाल्ले…. आपली आई कुठे गेलीये या प्रश्नाने भंडावले आता पिल्लांना….. होता होता संध्याकाळ झाली…. पिल्लू कोंबड्याकडे आलं आणि म्हणालं ,” बाबा आई कुठेय ?? काकू काहितरी बडबडत होत्या आज…. म्हणाल्या या चॅनलवाल्यांना काही विधीनिषेध नाही उरलेला आजकाल…… मेलं शिवरात्रीच्या फराळाचं ताटं घेऊन बसावं तर चॅनलवर चिकनच्या रेसिप्या दाखवताहेत….. तो शेफ मस्त खाऊन स्वस्थ झोपला असेल आता… 😦 😦 …. पण बाबा एक सांगा ’विधीनिषेध’ म्हणजे काय हो ???? ” …. पिल्लू निरागसपणे विचारत राहिलं…

“विधीनिषेध!!!!! ” ………….. “विधीलिखीत!!!!! ” …. कोंबडा अस्पष्ट पुटपूटला आणि मंद पावलं टाकत दुर निघून गेला….त्याच्या चालीतला नेहेमीचा डौल पिल्लू शोधतं राहिलं…..

पिल्लू बिचारं “विधीनिषेध” आणि “विधीलिखीत ” च्या घोळात अडकलं…………………

तिकडे कोंबडीचा उपास, महाशिवरात्र वगैरे गोष्टींशी सोयरं सुतकं नसलेल्या मस्त खाऊन स्वस्थ झालेल्या शेफने कॅमेरा बंद झाल्यावर विचार केला की आजच्या कोंबडीला काही चव आली नाही गड्या……..

कोंबडा हळूहळू चालतं शंकराच्या देवळाशी पोहोचला तेव्हा पहाट होत होती….. पुर्वेचा दूत रोजच्यासारखा देवाचे निरोप घेऊन येता झाला…. कोंबड्याच्या डोळ्यातल्या पाण्याने त्याला सगळे धुसरं दिसत होते…. कोंबड्यासमोर यायचे आज सुर्या्चेही धाडसं होइना….बराचवेळ तो ढगांआड लपला…. शेवटी सुर्याने हिंमतीने पाठवलेला एक किरण कोंबड्याकडे पोहोचला आणि म्हणाला ,” कोंबड्या तुझं ’पांढरं ’ फूल महादेवाला मिळालं रे!!!!!!!!!!!!!!!!!! ”

ता.क.

मी स्वत: शुद्ध शाकाहारी असले तरीही ही पोस्ट मांसाहाराच्या विरोधात टाकलेली नाही. अर्थात पोस्टमधे दिलेली लिंक पाहिली की माझा मुद्दा स्पष्ट होइलच 🙂 …. कुठल्याही कार्यक्रमाचे चित्रीकरण आधिच झालेले असते आणि त्यात शेफचा काहीही दोष नाही असे गृहित धरले तरी महाशिवरात्रीच्या दिवशी ’चिकन’  शिकवणे खटकले … आणि त्या अनूषंगाने आलेले विचार इथे मांडलेले आहेत!!!

ये दिल मांगे मोरया……

हे आमचं पहिलचं वर्ष गणपतीचं… म्हणजे आमच्या घरी गणपती बसवण्याचं…… आखाती देशात रहायला येताना अनेक शंका मनात होत्या, खरं तर शंका न म्हणता कुशंका हा शब्द जास्त योग्य होईल इथे!! आपले देव सोबत आणता येता येतील का? पुजा करता येईल का? स्तोत्र म्हणता येईल का? एक ना अनेक……. मस्कतला आल्यावर मात्र गेल्या साडे तीन वर्षात यातले एकूण एक प्रश्न सुटले….. ईथल्या दोन्ही मंदिरांमधले प्रसन्न वातावरण पाहिल्यावर तर आपण भारताबाहेर आहोत असेही वाटत नाही. एक आदर वाटत आलाय कायम ईथल्या राजवटीबद्दल…. शिव मंदिराबाहेर असलेल्या ओमानी फुलवाल्याबद्दल तर नेहेमीच कुतूहल वाटत आलेय मला!!!

तसे आता जग लहान झालेय सगळीकडे सगळे सामान मिळते, सणसमारंभ साजरे करणे तितकेसे अवघड राहिलेले नाही वगैरे विचार मनात आणत यावर्षी पासून गणपतीचा श्रीगणेशा करावा हे निश्चित केले…… 🙂 आजची पोस्ट मुळी या गणपतीच्या निमित्ताने आलेल्या अनेक सुखद अनुभवांची उजळणी करण्यासाठीच आहे……

माझ्या माहेरी आणि नवऱ्याच्याही माहेरी गौरी गणपती आहे…… पण दोन्ही घरच्या रिती अगदीच वेगळ्या…… माझ्या माहेरी गणपती पाच दिवसाचा तर सासरी दिड  दिवसाचा…… मग आता या आमच्या नव्या घरात तो किती दिवसाचा हा कळीचा मुद्दा आला आणि गणपती हॅपनिंग होऊन फटाकेबाजीसह होणार याची खात्री पटली….. 😉 अश्यावेळी मी नेहेमी माझ्या आजेसासुबाईंच नाव पुढे करते……… माझ्या लेकाच्या जावळाच्या वेळेस “जावळ रितीनुसारच झालं पाहिजे ” म्हणणाऱ्या सगळ्यांना आजीने उत्तर दिले होते, “रीत तरी काय असते, कोणितरी एकाने बनवलेली असते…..त्याच्याआधि नसतेच ना ती, मग ती न पाळल्याने नुकसान होणार हे कसे मानायचे?? एखाद्यात जर बदल करण्याची ईच्छा आणि कुवत असेल तर ते आपण स्विकारलेच पाहिजेत….. सणवार करणारच नाही असे नाही ना म्हणत ती, पद्धतच बदलतेय ना, बदलू दे!!! ” आजीला शरण गेल्यावर मराठवाडा Vs प.महाराष्ट्र या मुद्द्यात अर्थातच प.महाराष्ट्र जिंकला!!! 🙂 आणि गणपती पाच दिवस येणार हे नक्की झाले!!!

गणपतीची मुर्ती पहायला म्हणुन चार दिवस आधि गेलो ते परतलो मुर्ती घेऊनच….. ईद आणि गणपती हातात हात घालून येत होते त्यामूळे दुकानं बंद असण्याची शक्यता आणि गणपती बाप्पाच्या मोजक्याच मुर्त्या असणार हा धोक्याचा मित्रमंडळींनी दिलेला ईशारा!!! गाडीतून परत येताना ’गणपती बाप्पा’…. मोरsssssयाsssss  🙂 ….. असे मस्तपैकी म्हणत म्हणत मुर्ती घरी आली. आणि घरचं नव्हे तर मनंही अमाप उत्साहाने भरून गेली….. कोणितरी वडिलधारं आलय घरी असेच वाटत होते सारखे!! मंगलमुर्ती हे नावं किती सार्थ आहे याची प्रचिती येण्याचे ते क्षण!!! 🙂

पुन्हा आला कळीचा पुढचा मुद्दा …. ’आरास’… आताचे युद्ध मराठवाडाVs प .महाराष्ट्र असे नसून बामू Vs पुणे युनिवर्सिटी असे रंगले….. आमच्याकडे होणाऱ्या प्रत्येक भांडणात हा मुद्दा आल्याशिवाय वादाला रंग येत नाही….. ’हो हो माहितीये तुम्ही ग्रेट पुणे युनिवर्सिटी वाले” …. ’आहोतच हं !! तुमच्यासारखे नाही बामू…. आमचे नावं बघ कसे मस्त!!!” वगैरे मुद्द्यांची आजकाल मुलं पण उजळणी करतात 🙂 नशीब दोघेही BE अशीच डिग्री लावतो नाहितर वादाचा तोही एक महत्त्वाचा मुद्दा असता….. तर शेवटी एकमत होत आरास झाली….. पण शेवटी पुणे आणि बामू ने हे मान्य केले की only together च we can आणि भांडण मिटले!! 🙂

गणपती बाप्पा विराजमान झाले… घरं भरल्यासारखे वाटत होते अगदी….. पण ईद आल्यामूळे खरी अडचण झाली फुलांची… फुलेच मिळेनात… दुर्वा मिळवण्यात यश आले होते… मग फुलांच्या दुकानात खेटे घालून फुलं मिळवली…. गाडं अडलं ते जास्वंदाच्या फुलावर…. ते काही केल्या मिळेनात…… शेवटी लाल गुलाबाचे फुलं वाहून समाधान करून घेतले!! मुलं तर मनसोक्त गप्पा मारत होती बाप्पाशी… त्यांच्यासाठी माय फ्रेंड गणेशा हीच गणपतीची जवळची ओळख!!! खरं तर त्यांच्याचसाठी कशाला आपल्यालाही तर गणपती मित्रच वाटतो!! गौराबाईंनी मात्र धमाल केली, बाप्पाला नाच करून दाखव, गाणी म्हणून दाखव…… मोदकासाठी असलेल्या देवाच्या हातावर जेव्हा ती टाळी द्यायला लागली तेव्हा मात्र मी घाबरले….. असे करू नको म्हटल्यावर म्हणे की बाप्पानेच हात पुढे केलाय म्हणून टाळी देतेय 🙂 …. त्या हातावर एक मोदक ठेवून हा प्रश्न मिटवला पण काही वेळाने मोदक काढून ठेवून तीने टाळी देणे सुरूच ठेवले…. या मुद्द्यावर रागावल्यावर ,” त्याला नकोय तुझा मोदक, केव्हाचा दिलास खाल्ला तरी का त्याने ? ? ” असा प्रश्न विचारून तिने मलाच गप्प केले!!!

रोज येणारे मित्रमंडळ, गप्पा, आमच्याच बरोबरचे ईतरही अनेकांकडचे गणपती…. आहाहा!! धमाल आली खरचं!!! गेल्यावर्षीच्या गणपतीच्या पोस्टवरून मला आमच्याच घराजवळ रहाणाऱ्या करंदीकर दादांचा फोन आला होता…. ब्लॉगमूळे झालेल्या अनेक उत्तम ओळखींपैकी दादांची एक… त्यांच्याकड्चे सहस्त्रावर्तन आणि महाप्रसाद यावेळेस मिळाले… गेले दहा वर्ष इथे त्यांनी हा स्तुत्य उपक्रम चालवलेला आहे!!! ब्लॉग नसता तर ही ओळख व्हायला उशीर झाला असता किंवा कदाचित झालीही नसती!!!  मराठी माणूस गणपती म्हटलं की हळवा होतोच याची प्रचिती तर येतच होती पण माझ्या बिल्डिंगमधल्या आणि आजूबाजूच्या बऱ्याच साऊथ ईंडियन मैत्रिणींनी आम्हीही अपवाद नाही हे या ४/५ दिवसात दाखवून दिले!!

जवळच असलेल्या एका रेस्टॉरंट मधल्या मॅनेजर आणि बाकिच्या ७/८ जणांनी आम्ही दर्शनाला येतो असा निरोप पाठवला….. भर उन्हात ती सगळी मंडळी चालत आली….. देवाचे दर्शन सहज होते का? असा त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नाला काय उत्तर द्यावे हेच कळेना….मुलांशी गप्पा मारणारे, मराठी म्हणुन त्यातल्या एकाची ओळख, पण आज वेगळ्या रुपातले हे सगळे जण अजुनच आवडून गेले!!!मिठाईचा मोठा बॉक्स देवासमोर ठेवल्यावर मात्र माझ्या चेहेऱ्यावरचे प्रश्नचिन्ह त्यांना दिसले असावे कारण “ताई अहो बिल केलेय या बॉक्सचे, तसाच नाही आणलाय काही!!! ” असे उत्तर त्यांनी हसत दिले!!!

आमच्याकडे येणारे दुधवाले आपल्या कोकणातले पण गणपतीच्या दिवसात नेमके आजारी….. मला सारखी मनात रुखरुख की दादांना आता काही गणपतीचे दर्शन होत नाही….. चौथ्या दिवशी ते आले आणि देवासमोर हात जोडून १० मिनीट डोळे मिटून बसून राहीले….. गणपतीला जास्वंद मिळत नाहीये ही माझी रोजची कुरकूर अर्थातच त्यांच्यासमोरही झालीच….. ते गेले आणि अर्ध्या तासाने पुन्हा आले ते पिशवीभर जास्वंदाची फुलं/कळ्या घेऊनच…. 🙂 मस्तपैकी मोठा हार घातला देवाला…..

आले गेले सगळे विचारत होते जास्वंद कूठे गं मिळाला… म्हटलं देवाने पाठवला 🙂

शेवटी आला पाचवा दिवस, विसर्जनाचा दिवस…… अजिबात करमत नव्हतं….. गौराची भोकाडारती सुरू होती… गणपतीबाप्पाला मी पाण्यात टाकू देणार नाही या मतावर ती ठाम होती….. शेवटी बाप्पाला स्विमिंग येतं हा मुद्दा जरासा पटला असावा तिला, पण आम्हाला परवानगी मिळाली!!! नाही म्हटले तरी विसर्जन कसे पार पडते याबद्दल जरा धाकधूक होतीच….. म्हणून घरीच आरती केली, म्हटलं समुद्रकिनारी पटकन विसर्जन करायचे !!! किना्ऱ्याला पोहोचलो….. बाप्पाला बॉक्स मधे घे हा नवऱ्याचा सल्ला मी ऐन वेळेस विसरल्यामूळे मी अगदी भारतीय पद्ध्तीने मुर्ती हातात घेतली होती.

गाडी थांबल्यावर एक  ओमानी नावाडी बोटीत बसायचे आहे का म्हणून विचारायला आला…… हातातली मुर्ती पाहून म्हणाला, “God, Ok come!!!”… त्याच्या मागे बोटीत जाऊन बसलो, एकीकडे रुखरुख एकीकडे जरा काळजी असा प्रवास होता….. समुद्रात बरेच पुढे गेल्यावर बोट थांबली आणि आम्ही मुर्तीचे विसर्जन करायला सुरूवात केली आणि अचानक त्या अरेबिक नावाड्याने विचारले, “No prayers, say some prayers!!!” आम्ही घरीच आरती केल्याचे त्याला सांगितले , पण मुर्ती विसर्जन करताना तो अचानक म्हणाला, “ला ईलाह ईल्लिल्लाह…..” आधि खरचं समजेना हा काय करतोय तर तो हसून म्हणाला, “God blessings to all of us!!! 🙂 “…….

न विसरण्याजोगे बरेच काही अनुभवले या पाच दिवसात….. मन तृप्त झाले अगदी…… माणसातला ’माणुस’ किंवा माणुसकी असलेली अनेक माणसं भेटली की जीवन समृद्ध होतं याचा पुन्हा एकवार प्रत्यय आला!!!

म्हणूनच म्हणतेय ,” ये दिल मांगे मोरया!!! 🙂 “

!!पसायदान!!

हे आहे ईशानने म्हटलेले पसायदान….काल दिवसभर त्याच्या मित्राने आणि त्याने प्रचंड मस्ती केली आणि संध्याकाळी पडलेल्या पावसात मनसोक्त भिजले!!!!!! रात्री केलेल्या गाण्याच्या कार्यक्रमात खरं तर तो अतिशय दमलेला होता पण त्याने निवडले पसायदान…..

हा त्याचाच व्हिडिओ…..

ज्ञानेश्वरांचे पसायदान :

आता विश्वात्मकें देवें । येणे वाग्यज्ञें तोषावें ।
तोषोनिं मज ज्ञावे । पसायदान हें ॥

जें खळांची व्यंकटी सांडो । तया सत्कर्मी- रती वाढो ।
भूतां परस्परे पडो । मैत्र जीवाचें ॥

दुरितांचे तिमिर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्यें पाहो ।
जो जे वांच्छिल तो तें लाहो । प्राणिजात ॥

वर्षत सकळ मंगळी । ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी ।
अनवरत भूमंडळी । भेटतु भूतां ॥

चलां कल्पतरूंचे आरव । चेतना चिंतामणींचें गाव ।
बोलते जे अर्णव । पीयूषाचे ॥

चंद्र्मे जे अलांछ्न । मार्तंड जे तापहीन ।
ते सर्वांही सदा सज्जन । सोयरे होतु ॥

किंबहुना सर्व सुखी । पूर्ण होऊनि तिन्हीं लोकी ।
भजिजो आदिपुरुखी । अखंडित ॥

आणि ग्रंथोपजीविये । विशेषीं लोकीं इयें ।
दृष्टादृष्ट विजयें । होआवे जी ।

येथ म्हणे श्री विश्वेशराओ । हा होईल दान पसावो ।
येणें वरें ज्ञानदेवो । सुखिया जाला ॥